Кіріспе

Азық-түлік қауіпсіздігін өлшеу
Аштық шкалалары – бұл толыққанды ашаршылықтан бастап, жеткілікті тамақпен қамтамасыз етілген тұтас халықтарға дейінгі азық-түлік қауіпсіздігінің өлшемдері. "Аштық" сөзінің күшті эмоционалдық және саяси мағынасы бар, сондықтан азық-түлік көмегі ұсынатын халықаралық гуманитарлық агенттіктер арасында оның нақты анықтамасы туралы кең пікірталас жүргізілді. Мысалы, 1998 жылы Оңтүстік Суданда толыққанды ашаршылық болғанымен, донорлардың азық-түлік ресурстарының басым бөлігі Косово соғысына жұмсалды. Аштық болып жатыр ма, жоқ па деген бұл беймәлімдік және азық-түлік қауіпсіздігінің деңгейін ажырату үшін жалпыға қабылданған критерийлердің жоқтығы, нақты анықтамалар беруге жаңаша қызығушылықты тудырды. Азық-түлік қауіпсіздігінің әртүрлі деңгейлеріне әртүрлі шаралар қажет болғандықтан, агенттіктерге тиісті жауапты анықтауға көмектесу үшін аштықты өлшеудің әртүрлі әдістері ұсынылды. Апокалипсистің төрт аттысының бірі – Аштық, қара атқа мінген, қолында аштық таразысын ұстап, "Бидайдың бір шелегі бір тиынға, ал арпаның үш шелегі бір тиынға, май мен шарапқа зиян келтірмеңдер" деген сөздерді айтады.

Өлшеу әдістері

Аштықты анықтауға жасалған барлық әрекеттерде бір шиеленіс кездеседі: аштықты оқиға ретінде және процесс ретінде анықтау. Бірінші жағдайда, аштық (шамамен) белгілі бір жерде немесе аймақта көптеген адамдардың аштықтан қаза болуы ретінде қарастырылады. Екіншісінде аштық – бұл жағдайды тудырған бір немесе бірнеше факторлардың нәтижесінде кең ауқымды өлімге алып келетін даму процесі ретінде сипатталады. Дегенмен, бұл жалпылама анықтамалар азық-түлік көмегін ұйымдастырушылар үшін пайдасыз, себебі «аймақ», «кең таралған» сияқты ұғымдар нақтыланбаған. Өлшеудің ең алғашқы әдістерінің бірі – 1880 жылдары британдық колониялық шенеуніктер жасаған Үндістанның аштық кодекстері. Бұл кодекстер азық-түлік қауіпсіздігінің үш деңгейін анықтады: азық-түлік тапшылығына жақын, азық-түлік тапшылығы және аштық. «Азық-түлік тапшылығы» үш жыл қатарынан егін жинаудың нашарлауы, егін өнімділігінің қалыпты деңгейден үштен бір немесе жартысына дейін төмендеуі және көптеген адамдардың қиын жағдайға түсуі ретінде анықталды. «Аштық» азық-түлік бағасының «қалыпты» деңгейден 140%-дан жоғары өсуі, тамақ іздеп көшіп-қону және кең ауқымды өлім-жітімді қамтыды. Пенджабтың азық-түлік кодексінде «Аштық жариялаудың жалғыз шарты – өлімнің алдында тұру» делінген. Аштық кодекстері аштықты процесс емес, оқиға деп қарастырды. Аштық кодекстерінің негізгі қағидалары көптеген келешектегі ерте ескерту жүйелерінің негізін құрады. Олардың ең тиімділерінің бірі – Солтүстік Кениядағы Түркана ауданының ерте ескерту жүйесі. Бұл жүйеде жауын-шашын мөлшері, астық бағасы, мал жағдайы, жайылымдардың жағдайы мен тенденциялары және жұмыс бағдарламаларына қатысу көрсеткіштері қарастырылады. Жүйе үш деңгейлі дағдарыс жағдайын анықтайды: ескерту, дабыл және төтенше жағдай. Әр деңгейге дағдарысты жеңілдету және жағдайдың нашарлауын болдырмау үшін жоспарланған шаралар байланыстырылған. Соңғы азық-түлік дағдарыстарына жауап берген халықаралық ұйымдар арнайы өлшемдерді жасады. 2002 жылы Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы Эфиопия үшін бірқатар «аштыққа дейінгі көрсеткіштерді» жасады және оларды тамақтану деңгейінің өлшемдерімен біріктіріп, ұсынымдар берді. Азық-түлік қауіпсіздігін бағалау бөлімі (FSAU) Сомали үшін төрт деңгейлі жүйе әзірледі: ескерту жоқ (қалыпты жағдай), ескерту (жақын бақылау қажет), күнкөріс дағдарысы (негізгі әлеуметтік құрылымдарға қатер төндіреді) және гуманитарлық төтенше жағдай (кең ауқымды өлім-жітім қаупі, дереу гуманитарлық көмек қажет).