Екінші дүниежүзілік соғысының польшалық асыл ұшқышы Станислав Скальски

Кіріспе

Станислав Скальский, (27 қараша 1915 – 12 қараша 2004) – Польша авиаторы және екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Польша әуе күштері мен Ұлыбритания Корольдік әуе күштерінде қызмет еткен аса қабілетті ұшқыш. Скальский соғыс кезіндегі ең үздік поляк ұшқышы болды және хронологиялық тұрғыдан соғыстағы алғашқы одақтас ұшқышы болып есептеледі, Баян тізімі бойынша 18 11/12 жеңіс және екі күмәнді жеңіске ие болды. Кейбір дереккөздер, Скальскийдің өзінің айтуынша, 22 11/12 жеңіске жеткенін көрсетеді. Соғыстан кейін Польшаға оралған ол Ұлыбританияның тыңшысы деген айыппен коммунистік билік тарапынан тұтқындалды. Тұтқындалғанда ол азапталды, содан кейін көрсетілген сотта 1950 жылдың 7 сәуірінде өлім жазасына кесілді. Скальский кешірім сұраудан бас тартты, бірақ анасы коммунистік Польша президенті Болеслав Бирутқа тікелей үндеу жасағаннан кейін, оның жазасы өмір бойына түрмеге ауыстырылды. Ол 1956 жылға дейін түрмеде отырды, содан кейін сот бұрынғы үкімді жоққа шығарды. "Польша қазанынан" кейін және одан кейінгі либерализация мен сталиндік террордың тоқтатылуынан кейін ол оңалтылып, Польша қарулы күштеріне қайта оралды. 1972 жылы ол резервке жіберілді, ал 1988 жылы Польшадағы коммунизм құлау алдында бригадир-генерал шеніне көтерілді.

Ерте өмір және мансап

Станислав Скальский 1915 жылғы 27 қарашада Ресей империясының Подолия губерниясындағы Кодима қаласында (қазіргі Украинада) дүниеге келген. 1936 жылы Демблин қаласындағы кадет мектебіне түсті. 1938 жылы ұшқыш дайындығын аяқтағаннан кейін Скальски Торуньдегі 142-ші истребитель эскадрильясына (142 эскадра "Toruńska") тағайындалды. 1939 жылғы 1 қыркүйекте ол неміс Henschel Hs 126 барлау ұшағына шабуыл жасады, оны кейін Мариан Писарек атып түсірді. Скальски содан кейін оның жанына қонды, жараланған экипаж мүшелеріне жарабанды жасады және оларды әскери госпитальға жеткізуге көмектесті. Келесі күні майор Лесневский басқаратын 142-ші эскадрильяның тоғыз PZL P 11 ұшағы Висла өзенінде екі Dornier Do 217 ұшақ тобын тоқтатып, шабуыл жасады. Польшалық ұшқыштардың батылдығымен жеті екі қозғалтқышты бомбалаушы ұшақ атып түсірілді, олардың екеуі Скальский есебіне жатты. 16 қыркүйекке дейін Скальский аса қабілетті ұшқыш мәртебесіне ие болды, ол барлығы алты неміс ұшағын жойды және осылайша Екінші дүниежүзілік соғыстағы алғашқы одақтас әуе ассы атанды. Ұзақ өтпей ол басқа поляк ұшқыштарымен бірге елден Румынияға қашып, одан Бейрут арқылы Францияға өтіп, Ұлыбритания шайқасында Корольдік әуе күштері қатарында күресті.

RAF қызметі

1940 жылдың тамызында пилот-лейтенант Скалски No. 501 эскадрильясына қосылды. 1940 жылдың 30 тамызынан 2 қыркүйегіне дейін ол He 111 бомбалаушы ұшағын және үш Messerschmitt Bf 109 ұшағын атып түсірді. 5 қыркүйекте Скалскидің өзі атып түсірілді. Скалски ауыр күйіктермен құтылып, алты апта бойы ауруханада жатты. 1940 жылдың қазан айының соңында өз бөлімшесіне оралды. Ұлыбритания шайқасында ол төрт ұшақты атып түсіріп, біреуін ортақ күшпен жойды. 1941 жылдың наурыз айында Скалски No. 306 (Польша) эскадрильясына, Франция үстіндегі «Цирк» операцияларына қатысты. 1941 жылдың 15 тамызында миссиядан оралғаннан кейін Spitfire W3170 ұшағын жерге қондырғанда апатқа ұшырады. 1942 жылдың 1 наурызында No. 316 (Польша) эскадрильясында ұшу командирі болды. 1942 жылдың 29 сәуірінде ұшу лейтенанты Скалски No. 317 (Польша) эскадрильясының командирі болып тағайындалды, ол бес ай бойы қызмет етті. 1942 жылдың қарашасынан бастап No. 58 операциялық жаттығу бөлімінде инструктор болып жұмыс істеді. 1942 жылдың қазан айында Скалскиге Польшалық Жартылай Эскадрильясының (PFT) немесе «Скалскинің циркі» басшылығы тапсырылды – он бес тәжірибелі польшалық истребитель ұшқыштарынан құралған арнайы топ. Польшалықтар 1943 жылдың наурыз айында Триполиден батысқа қарай Бу Грара әуежайына келді және No. 145 эскадрильясына қосылды. PFT Триполитания және Сицилиядағы әрекеттерге қатысты. 28 наурызда PFT алғаш рет ұрысқа түсті. Скалски басқаратын топ Ju88 ұшақтарының тобымен кездесіп, екеуін жойды. Скалски британдық эскадрильяға басшылық еткен алғашқы поляк болды, ол No. 601 эскадрильясының басшылығына тағайындалды. 1943 жылдың 6 мамырында «Скалскинің циркі» соңғы шайқасын өткізді. Бірлік Солтүстік Африка кампаниясы аяқталғаннан кейін таратылды. Екі айлық операциялар барысында польшалық ұшқыштар 26 неміс және итальян ұшағын атып түсірді. Скалски төрт ұшақты жойды, ал пилот-лейтенант Эугениуш Хорбачевский бес рет жеңіске жетті. Содан кейін Скалски No. 601 (Лондон графтығы) эскадрильясының командирі болды, RAF эскадрильясына басшылық еткен алғашқы поляк. Одан кейін Сицилияға және Италияға шабуылға қатысты. 1943 жылдың желтоқсанынан 1944 жылдың сәуіріне дейін қанат командирі Скалски No. 131 Польшалық Истребитель қанатын басқарды. 1944 жылдың 4 сәуірінде ол No. 133 Польшалық Истребитель қанатының командирі болып тағайындалды, Mustang Mk III ұшағында ұшты. 1944 жылдың 24 маусымында Скалскиге Bf 109 ұшақтары шабуыл жасады. Бірде-бір оқ атпай, ол кенеттен шапшаң қимыл жасады, нәтижесінде екі 109 ұшағы соқтығысып, жерге құлады. Скалски 1944 жылдың қыркүйегінде АҚШ-қа қызметтік сапарға кетіп, 1945 жылдың ақпанында No. 11 тобындағы қызметтік лауазымға оралды.

In August 1940, Pilot Officer Skalski joined No. 501 Squadron RAF. From 30 August to 2 September 1940 he shot down a He 111 bomber and three Messerschmitt Bf 109s. On 5 September Skalski himself was shot down. Skalski bailed out with severe burns, and was hospitalized for six weeks. He returned to his unit in late October 1940. During the Battle of Britain, he was credited with four planes shot down and one shared. In March 1941 Skalski was assigned to No. 306 (Polish) Squadron RAF, flying in Circus sorties over France. On 15 August 1941 he crashed while landing Spitfire W3170 after returning from a mission. On 1 March 1942, he became a flight commander in No. 316 (Polish) Squadron RAF. On 29 April 1942 Flight Lieutenant Skalski was made Commanding Officer of the No. 317 (Polish) Squadron RAF for five months. From November 1942 he was an instructor with No. 58 Operation Training Unit. In October 1942 Skalski was given command of the Polish Fighting Team (PFT), or so called "Cyrk Skalskiego" (Skalski's Circus) – a special flight consisting of fifteen experienced Polish fighter pilot volunteers. The Poles arrived at Bu Grara airfield, west of Tripoli in March 1943 and attached to No. 145 Squadron RAF. The PFT took part in actions in Tripolitania and in Sicily. On 28 March the PFT engaged in combat for the first time. The flight, led by Skalski, encountered a group of Ju88s and destroyed two of them. Skalski became the first Pole to command a British squadron when he was given command of No. 601 Squadron RAF. On 6 May 1943 the "Skalski Circus" fought its last battle. The unit was disbanded after the conclusion of the North African campaign. During its two months on operations, the Polish pilots had claimed a total of 26 German and Italian aircraft shot down. Skalski scored four aircraft, and Pilot Officer Eugeniusz Horbaczewski claimed five confirmed victories. Skalski then became commander of No. 601 (County of London) Squadron, the first Pole to command an RAF squadron. He then took part in the invasion of Sicily and invasion of Italy. From December 1943 to April 1944 Wing Commander Skalski commanded No. 131 Polish Fighter Wing. On 4 April 1944 he was appointed commander of No. 133 Polish Fighter Wing, flying the Mustang Mk III. On 24 June 1944, Skalski was attacked by Bf 109s. Without firing a single shot, he executed a sudden darting action, which caused the two 109s to collide and crash to the ground. Skalski left for a tour of duty in the US in September 1944, returning in February 1945 to a staff position at No. 11 Group.

Польшаға қайтып оралу және тұтқындалу

Соғыстан кейін 1947 жылы Скалски Польшаға оралып, Польша армиясының Әуе күштеріне қосылды. Алайда 1948 жылы ол жасалмалы тыңшылық айыбымен тұтқындалды. 1950 жылы ол өлім жазасына кесілді, үш жыл атқарылу күтіп, содан кейін жазасы Вронки түрмесінде өмір бойына бас бостандығынан айыруға ауыстырылды. Польшада сталиндік режим аяқталғаннан кейін, 1956 жылы ол босатылып, ақталып, әскери қызметке қайта оралды. Ол Польша Әуе күштері Бас штабында түрлі лауазымдарда қызмет етті. 1939 жылғы науқан туралы "Czarne krzyże nad Polską" ("Польша үстіндегі қара кресттер", 1957) атты естеліктерін жазды. 20 мамыр 1968 жылы ол Aeroklub Polski бас хатшысы болып тағайындалды және 10 сәуір 1972 жылы зейнетке шықты. 15 қыркүйек 1988 жылы ол бригадир-генерал шеніне көтерілді. 1990 жылы ол соғыстың бірінші күні құтқарып алған неміс ұшқышымен кездесті. Скалски 2004 жылдың 12 қарашасында Варшавада қайтыс болды. Ол Повазки әскери бейіште жерленді.

Есте сақтау

2005 жылы Варшавада, Вызволения көшесі, 10-шы үйінде оның туған үйіне ескерткіш тақта орнатылды. Сол жылы Збигнев Ковалевскийдің "Спетканы anioł" ("Шектелген періште") атты деректі фильмінің тақырыбы Скальски болды. 2007 жылы Катаржина Очабсканың Скальски туралы өмірбаяны жарық көрді. 2008 жылы Агнешка Буяс Скальскидің өмірі мен мұрасына арналған "Żyłem jak chciałem" ("Қалағанымша өмір сүрдім") фильмін түсірді. 2015 жылы Скальскидің тағы бір өмірбаяны жарық көрді. Оны Грегорц Сойда мен Грегорц Слижевский жазды, ал кітаптың атауы "General pilot Stanisław Skalski: portret ze światłocieniem" болды. 2015 жылдың 2 қарашасында Қорғаныс министрінің атынан әрекет ететін Мемлекеттік хатшының орынбасары Мацей Янковский Мальборк қаласындағы 22-ші әуе базасына Станислав Скальский есімін берді.