Кіріспе
1532 жылы Испанияның Инка империясын жаулап алуы кезінде болған шайқас Кахамарка шайқасы, сонымен қатар Кахамалка деп те аталады (бірақ көптеген қазіргі ғалымдар оны Кахамарка қырғыны деп атағанды ұнатады) - Инка билеушісі Атауальпаны Франсиско Писарро бастаған шағын испан күштерінің 1532 жылы 16 қарашада сауығып, басып алуы. Испандықтар Кахамарканың үлкен алаңында мыңдаған кеңесшілерін, қолбасшыларын және қарусыз қызметшілерін өлтірді, ал қала сыртындағы қарулы әскерін қашып кетуге мәжбүр етті. Атауальпаны басып алу Перудің Колумбқа дейінгі өркениетінің бағындыруының алғашқы кезеңін белгіледі.
The Battle of Cajamarca also spelled Cajamalca (though many contemporary scholars prefer to call it Massacre of Cajamarca) was the ambush and seizure of the Inca ruler Atahualpa by a small Spanish force led by Francisco Pizarro, on November 16, 1532. The Spanish killed thousands of Atahualpa's counselors, commanders, and unarmed attendants in the great plaza of Cajamarca, and caused his armed host outside the town to flee. The capture of Atahualpa marked the opening stage of the conquest of the pre Columbian civilization of Peru.
Өмірбаян
Кахамаркадағы қарсыласу Пизарро мен инканың өз елшілері арқылы шпиондық, айла-шарғы және дипломатиялық әрекеттерді қамтитын бірнеше айлық күрестің шыңы болды. Атауальпа басқыншыларды үлкен күшпен қарсы алды. Кахамарканың биіктіктерінде қасқырдан сыналған 80 мыңға жуық сарбаздың үлкен күштерін жайғастырған инкалар Пизарроның шағын әскерінен, оның киімдері мен қару-жарақтары қаншалықты экзотикалық болса да, қорқудың қажеті жоқ деп ойлады. Атауальпа ізгі ниет танытып, сарбаздарды өз тау империясының жүрегіне тартып әкелді. Ондағы кез келген қауіп-қатерді оқшаулап, оған үлкен күшпен қарсылық көрсету мүмкін еді. 1532 жылы 15 қарашада Пизарро өз адамдарымен бірге Мадридке келді. 180 адамнан тұратын испандық күштердің жақындауымен қаланың өзі екі мың тұрғынынан толығымен босатылды, оларды атауальпа елшісі ретінде жіберген инка ақсүйектері басқарды. Атауальпа өзі Кахамарканың сыртында қостарын тігіп, Кускоға қарай жорыққа дайындалып жатыр еді. XIX ғасырда Уильям Прескотттың "Перуді жаулап алу тарихы" деген кітабында испан әскерінің қандай қиындыққа тап болғаны баяндалады. Бұл аңғарға қарап тұрған инка әскеріне кез келген шабуыл өз-өзіне қол салғандық болар еді. Қайтадан қайтпау да мүмкін емес еді, өйткені әлсіздіктің кез келген көрінісі олардың жеңімсіздігіне нұқсан келтіріп, оларды қуып жетіп, тау өткелдерін жабуға шақыратын. Пизарроның пікірінше, олардың қашып құтылу жолын белгілеген үлкен тас бекіністерге жасақшылар қоныстанғаннан кейін, олар қолжетімді бола алмайды. Бірақ, ол қосты, ештеңе істемеу жақсы емес, өйткені жергілікті тұрғындармен ұзақ уақыт қарым-қатынас жасау оларды қорқынышқа бөлеген испандықтардың "жәнерлік жолдарынан" қорқынышын жояды.
Кіріспе
15 қараша күні кешке Писарро өз офицерлерін жинап, Кортестің Мексикадағы ерліктерін еске түсіретін жоспарды жасады: ол императорды өз әскерінің ортасынан ұстап алады. Бұл іс ашық жерде жүзеге аспайтынына байланысты Писарро инканы Кахамаркаға шақырды. Испандықтар қала ортасындағы бос алаңды қоршап тұрған ғимараттарға жасырынды. Жаяу әскер мен атты әскер осы ашық алаңға шығатын аллеяларда жасырынған. Испаниялық жаяу әскерлер алаңның ортасындағы тас ғимараттың кіреберісін күзетуге орналастырылды, ал аркебуспен және төрт шағын оқпен қаруланған адамдар оның ішінде орын алды. Писарро өз адамдарына мылтық атылғанша тыныш және жасырын тұруға бұйырды. Күту сағаттары ішінде испандықтардың арасында шиеленістік көтерілді және Педро Писарро көптеген ер адамдарының "таза қорқыныштан" секіргенін еске алады. Қысқа үзілістен кейін, монах Винсенте де Вальверде аудармашымен бірге Пизарро тұрған ғимараттан шықты. Крест пен миссалды көтеріп, монах инканың қорасы алаңның ортасына жету үшін таралған қызметшілер қатарынан өтті. Вальверде инкаға барып, өзін Құдайдың және испандықтардың елшісі деп жариялады. Атауальпа Вальвердедің сөздеріне ренжіді. Атауальпа испандықтардың диктатына мойынсұнуға ниеті жоқ екенін шешсе де, хроникашы Гарсиласо де ла Веганың айтуынша, ол испандықтардың сенімі мен патшасының егжей-тегжейін қатал, шатастырып зерттеуге тырысты, бұл тез арада нашар аударылған семантикаға ұшырап, барлық қатысушылардың шиеленісін арттырды. Испаниялық дереккөздер ұрысты бастаған нақты оқиғаға қатысты әртүрлі, бірақ барлығы бұл Атауальпамен келіссөздердің бұзылуынан кейін спонтандық шешім болды деп келіседі.
Инка оқиғаларының есебі
Титу Куси Юпанки (1529-1571), Атауальпаның жарты ағасы Манко II-нің ұлы, Атауальпаның генерал Квиквизінің өлтіруінен қашып құтылған, ондаған жылдардан кейін шайқасқа дейін болған оқиғалардың жалғыз Инка есебін жазды. Титу Кусидің айтуынша, Атауальпа "екі Виракоханы", Писарро мен де Сотоны, шайқастан "көп күн бұрын" алған, оларға салтанатты чича бар алтын тостаған ұсынған. "Испаниялық оны құйды". Содан кейін испандықтар Атауальпаға хат (немесе кітап) берді, олар оны Құдай мен испан патшасының квиллькасы (жазуы) деп атады. Атауальпа "хатты" жерге лақтырып, оларға кетуге бұйырды. 16 қарашада Атауальпа Кахамаркаға "жауынгерлік қару-жарақсыз, қорғаныс үшін аспаптарсыз" келді, бірақ олар ламаларды аулауға арналған томы (қашалар) мен лассоны алып жүрді. Испандықтар Атауалпаға келіп, Виракочаның кім екендерін инкаларға айтуды бұйырғанын айтады. Атауальпа тыңдап, содан кейін біреуге алтын тостағаннан ішіп алған шишаны берді, бірақ оны ешкім ішпеді және оған ешқандай көңіл бөлінбеді. Ашулы Атауалпа: "Егер сіз мені құрметтемесеңіз, мен де сізді құрметтемеймін" деп айқайлап, оларды өлтіремін деді, бұл кезде испандықтар шабуыл жасады. Қаруларын сақтап қалған, бірақ Кахамаркадан тыс "бір лиганың төрттен бір бөлігі" болып қалған негізгі инка күші, Атауалпаға еріп келгендердің тірі қалғандары алаңнан қашып, үдеріс барысында он бес фут қабырғаны құлатты. Атауальпаның жауынгерлері оның соңғы солтүстік жорықтарында болған және инка армиясының кәсіби өзегін құраған тәжірибелі жауынгерлер болды, олар испандықтардан 45-тен 1-ге (8000-ден 168-ге) артық болды. Алайда, испандықтардың шабуылдау шағымы - Сапа инка мен оның командирлерінің көпшілігін бір соққыда жоғалтудың рухани мәнімен біріктіріліп - әскердің моральын қиратып, оның қатарын үрейге ұшыратып, жаппай жеңіліске ұшырады. Негізгі инка күштерінің бірі алғашқы тұзақтың сәттілігінен кейін Кахамаркада испандықтарға қарсы шабуыл жасауға тырысқанына ешқандай дәлел жоқ.
Салдары
Атауальпаның әйелі, 10 жасар Куксиримай Окло, әскерде болды және ол тұтқында болған кезде онымен бірге болды. Оның өлім жазасынан кейін ол Кускоға әкетіліп, Дона Анжелина деген есімді алды. 1538 жылы ол Пизарроның сүйіктісі болды, оған екі ұл, Хуан мен Франсиско туды. 1541 жылы оның өлтірілуінен кейін ол аудармашы Хуан де Бетанзосқа үйленді, ол кейіннен Инкалардың баяндамаларын жазды, бірінші бөлігі испандықтардың келуіне дейінгі Инка тарихын қамтиды, ал екінші бөлігі 1557 жылға дейінгі жаулап алуды қамтиды, негізінен Инка тұрғысынан және Инка күзетшілерімен сұхбаттар туралы сөздерді қамтиды. 1987 жылы толық қолжазба табылғанға дейін бірінші бөлімнің басылмаған алғашқы 18 тарауы ғана белгілі болды. Франсиско Ксерес Кахамарка шайқасы туралы жазба жазды.