Кіріспе

Эдвард Бернейстің 1928 жылы жазған "Пропаганда" кітабы, қоғамдық коммуникация техникасын зерттеу үшін әлеуметтік ғылымдар мен психологиялық манипуляция туралы әдебиеттерді пайдаланды. Бернейс бұл кітабын "Қоғамдық пікірді кристалдастыру" (1923) және "Қоғамдық қатынастар кеңесшісі" (1927) сияқты алдыңғы жұмыстарының табысына жауап ретінде жазды. "Пропаганда" көпшілікті манипуляциялаудың психологиясын, сондай-ақ саяси ықпал етуге, әлеуметтік өзгерістерге қол жеткізуге және гендерлік және нәсілдік теңдік үшін лоббилеуге символдық әрекеттер мен пропаганданы қолдану мүмкіндігін зерттейді. Уолтер Липманн – Бернейстің мойындалмаған американдық ұстазы болды, ал оның "Фантомдық қоғам" еңбегі "Пропаганда" кітабындағы идеяларға бір жылдан кейін зор әсер етті. Бұл жұмыс Бернейсті медиа тарихшыларының пікірінше, "қоғамдық қатынастардың әкесі" ретінде танымал етті.

Қысқаша мазмұны

1-6 тарауларда адам психологиясы, демократия және корпорациялар арасындағы күрделі қарым-қатынас қарастырылады. Бернейстің тезисі бойынша, білім мен пропаганданы жасайтын "көрінбейтін" адамдар көпшілікке билік етеді, олар ой-пікірлерді, құндылықтарды және азаматтардың реакциясын қалыптастыруға монополиялық билікке ие. Демократияның сақталуы үшін көпшіліктің "келісімін жасау" өте маңызды. Бернейс түсіндірді: "Көпшіліктің ұйымдасқан әдеттері мен пікірлерін саналы және ақылды түрде манипуляциялау – демократиялық қоғамның маңызды элементі. Осы қоғамның көрінбейтін механизмін басқаратындар – көрінбейтін үкімет құрайды, ол біздің елдегі нағыз билік ететін күш. Бізді басқарады, санамызды қалыптастырады, талғамдарымызды қалыптастырады, идеяларымызды көбінесе біз есімдерін естімеген адамдар ұсынады". Бернейс бұл аргументті экономикалық салаға да кеңейтіп, капитализмге қызмет ететін пропаганданың оң әсерін бағалайды. "Бір ғана фабрика, потенциалды түрде бүкіл континентті өзінің нақты өнімімен қамтамасыз ете алады, ол көпшілық өнімді сұрағанға дейін күте алмайды; ол үнемі жарнама мен пропаганда арқылы кең жұртшылықпен байланыста болуы керек, өзінің қымбат зауытын пайдалы ететін жалғыз тұрақты сұранысты қамтамасыз ету үшін". Бернейс, өзінің пікірінше, пропаганда жасаушы адамның, жеке адамның тілегінің артындағы себептерді, оның сыртқы себептерін ғана емес, ашуға қабілеттілігіне үлкен мән береді. Ол былай дейді: "Адамның ойлары мен іс-әрекеттері – ол басуға мәжбүр болған құштарлықтарының орнын толтыратын компенсаторлық амалдар". Бернейс пропаганданың тиімділігі мен ықпалы көрермендердің жасырын ниеттерін анықтау арқылы арта түсетінін айтады. Ол пропагандаға тән эмоциялық реакция аудиторияның таңдауын екіұшты ойлау арқылы шектейді деп мәлімдейді, бұл жылдам және ынталы жауаптарға әкелуі мүмкін. Соңғы бес тарауда кітаптың басында айтылған негізгі идеялар қайталанады және әйелдердің құқықтарын, білім беруді және әлеуметтік қызметтерді тиімді ілгерілету үшін пропаганданы қалай пайдалануға болатыны туралы нақты мысалдар келтіріледі.

Қабылдау

Пропаганданың ХХ ғасырдағы медиа тарихы мен қазіргі заманғы қоғамдық қатынастардағы маңыздылығына қарамастан, оның жұмысына қатысты сындар таңқаларлықтай аз. Қоғамдық қатынастар саласындағы ғалым Курт Олсеннің пікірінше, халық Бернейстің пропагандаға деген "позитивті" көзқарасын көбінесе қабылдаған, бірақ екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі фашизм бұл қабылдауға нұқсан келтірді. Олсен сондай-ақ Бернейстің тілді шебер қолдануы "білім беру" сияқты терминдерді "идеологиялық ұғымдау" сияқты теріс мағынадағы түсініктермен ауыстыруға мүмкіндік берді деп санайды. Соңында Олсен Бернейді адамдардың өз іс-әрекеттері үшін жауапкершілік сезімінен айырып, "психологиялық жеңілдік" ұсынуы үшін сынап, күшті әсер ететін хабарламаларға қарсы тұрудың қажеттілігін жойғанын айтады. Алайда, Марвин Оласки сияқты авторлар Бернейді демократияны сақтап қалу үшін оны жоюға тырысқан деп ақтайды. Осылайша, элиталық, анонимді ықпал ету авторитарлық билікке жол бермеудің жалғыз мүмкіндігі болды. Бернейстің "Пропаганда" және басқа да еңбектерінде баяндалған ұғымдар қоғамдық пікірді тиімді қалыптастыру үшін әлеуметтік ғылымдардың элементтерін пайдалана отырып, қоғамдық қатынастардың алғашқы "екі тарапты моделін" құруға ықпал етті. Бернейс қоғамдық қатынастарды кәсіп ретінде бекіту үшін әлемді түсінуде ешбір жеке тұлғаның немесе топтың монополиясы жоқ екенін нақты айтты. Қоғамдық қатынастар сарапшысы Стюарт Эуэннің айтуынша, "Липпман бұл мәселені жалпы тұрғыдан қарастырса, Бернейс оны қалай іске асыру керектігін көрсетіп берді". Оның әдістері қазіргі таңда қоғамдық бейне жасау және саяси науқандар үшін қажетті құралдарға айналды.