Глоссематика – лингвистикалық теория, тілдің ең негізгі бірлігі – глоссеманы анықтайды. Хьельмслев және Ульдальдың еңбектері, функционалды-құрылымдық грамматикаға негіз болды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Лингвистикалық теория
Linguistic theory
Лингвистикада глоссаматика – Луи Хелмслев және Ханс Йорген Ульдал ұсынған структуралистік теория. Ол глосеманы тілдің ең қарапайым бірлігі деп анықтайды. Хелмслев пен Ульдал өздерінің жеке тәсілдерімен бөлініп кетті. Хелмслевтің теориясы ең алдымен тілді талдаудың математикалық әдістемесі болып табылады, ол кейіннен Дания функционалдық грамматикасы, функционалдық дискурс грамматикасы және жүйелік функционалдық лингвистика сияқты қазіргі функционалды-құрылымдық грамматика модельдерінің аналитикалық негізіне енгізілді. Хелмслевтің теориясы сондай-ақ қазіргі семиотика үшін де маңызды болып табылады.
In linguistics, glossematics is a structuralist theory proposed by Louis Hjelmslev and Hans Jørgen Uldall. It defines the glosseme as the most basic unit of language. Hjelmslev and Uldall eventually went separate ways with their respective approaches. Hjelmslev's theory, most notably, is an early mathematical methodology for the analysis of language which was subsequently incorporated into the analytical foundation of current models of functional–structural grammar such as Danish Functional Grammar, Functional Discourse Grammar and Systemic Functional Linguistics. Hjelmslev's theory likewise remains fundamental for modern semiotics.
Мағынасы
Глосематика глосеманы тілдің мазмұндық және көркемдік жазықтықтарының ең кіші бөлгісіз бірлігі деп анықтайды; көркемдік жазықтықта глосема фонемаға жақын. Мазмұндық жазықтықта ол түсінікке негіз болатын мағынаның ең кіші бірлігі болып табылады. Мысалы, қой сөзі «қой» және «әйел» таксемаларынан тұрады, олардың әрқайсысы тіпті кішірек глосемаларға бөлінуі мүмкін. Талдау біртіндеп кеңейіп, дискурс деңгейіндегі (процесс деп аталатын) элементтер арасындағы функциялар, немесе тәуелділіктер, сондай-ақ тілдік жүйедегі мағына мен форма арасындағы қатынастарды зерттеуге қатысты. Глосема терминін 1930 жылдары Луи Хелмслев және Ханс Йорген Ульдалл енгізді. Ол грек тіліндегі «тіл» деген мағынаны білдіретін сөзден және «-еме» жұрнағынан құралған. Леонард Блумфилд өзінің негізгі тілдік бірліктер жүйесін сипаттағанда осыған ұқсас идеяны қолданды, бірақ глосематика бұл бағыттардың әрқайсысында одан да кең ауқымды.
Glossematics defines the glosseme as the smallest irreducible unit of both the content and expression planes of language; in the expression plane, the glosseme is nearly identical to the phoneme. In the content plane, it is the smallest unit of meaning which underlies a concept. A ewe, for example, consists of the taxemes sheep and female which may eventually be divided into even smaller units – glossemes – of meaning. The analysis is gradually expanded to the study of functions, more commonly known as dependencies, between elements on the level of discourse (which is called process), and between meaning and form in the linguistic system. The term glosseme was coined by Louis Hjelmslev and Hans Jørgen Uldall in the 1930s. It derives from the Greek word [[Tongue (meaning here 'language') and the eme suffix. A similar idea was used by Leonard Bloomfield in describing his system of basic linguistic units, tagmemes, although glossematics is more far reaching in each direction.
Хелмслевтің тіл теориясы
Глосематика – Сауссурдың тіл туралы түсінігін мағына мен форманың екіұдай жүйесі ретінде кеңейту. Бұл, қазіргі американдық лингвистердің семантиканы лингвистиканың негізгі бөлігінен тысқары қоюға бейімділігіне қарсы келеді. Хелмслевке Прага тілдік үйірмесінің де әсері тиді, сондықтан ол американдық структурализмде кең таралған «сөздердің» орнына, толық мәтіндерді талдау материалы ретінде қарастырды. Америкалық және еуропалық лингвистерден ерекшелігі, Хелмслев тілді әлеуметтік құбылыс ретінде емес, барлық ғылымдардың негізінде жатқан есептеу жүйесі ретінде қарастырды. Тіл біліміндегі мақсат – тілдің құрылымдық бөліктерін толық зерттеу арқылы тұтас түсінікті жетілдіру. Глосематика, мүмкіндігі шектес, тілге тән принциптерге негізделген және жүйеге сыртқы факторлардың минималдық ықпалымен тарихи емес, әлеуметтанулық емес және психологиялық емес модель құруға ұмтылады. Тіл білімі маманының міндеті – әртүрлі тілдердің мәтіндерін немесе корпус ақпаратын талдау арқылы, белгілі бір тілдің жасырын метақұрылымдарын басқа тілдермен салыстырып, тілдің ішкі механизмдерінің әмбебап моделін құруға бағытталған. Хелмслев бойынша, фонология, морфология, синтаксис, лексикология және семантика жеке оқу салалары емес, бір құралдың бөлігі. «Тіл білімі өзінің басты міндетін ішкі және функционалдық негізде көрініс және мазмұн туралы ғылымды құруда көруі керек [ол көрініс туралы ғылымы фонетика емес және мазмұн туралы ғылымы семантика емес пәнге айналуы керек]. Мұндай ғылым – тілдің алгебрасы болар еді» (авторы: Луис Хелмслев). Глосематика – кез келген тілдің барлық грамматикалық сөйлемдерін дұрыс болжауға қабілетті құралға айналуға тиіс.
Glossematics is an expansion of Saussure's concept of language as a dual system of meaning and form. This is in contrast to a contemporary American tendency of placing semantics outside the core of linguistics. Hjelmslev was also influenced by the Prague Linguistic Circle to the extent that he considered full texts as the material for analysis rather than ‘utterances' as was commonplace in American structuralism. Diverging from both American and European linguists, though, Hjelmslev considered language not as a social fact but as a computational system which underlies all sciences. The ultimate goal of the linguist is to gain a more perfect understanding of the whole through a thorough study of the structure of the constituent parts. To the greatest extent possible, glossematics seeks to construct a non historical, non sociological and non psychological model based on language specific principles and minimal reliance on factors external to the system. The linguist's task, analysing texts or corpora of different languages, aims to establish a universal model of the inner workings of language by comparing the underlying meta structures of a given language to others. Rather than separate fields of study, Hjelmslev regarded phonology, morphology, syntax, lexicology and semantics as part of the same apparatus. Blockquote|text=Linguistics must then see its main task in establishing a science of the expression and a science of the content on an internal and functional basis [it must become a discipline] whose science of the expression is not phonetics and whose science of the content is not semantics. Such a science would be an algebra of language. |author=Louis Hjelmslev). Glossematics is then meant to become a device which can correctly predict all grammatical sentences of any language."
Формализм мен функционализм
Глоссаматика Хелмслевтің "Тіл теориясына кіріспе" (1943 жылы дания тілінде жарық көрген, кейін ағылшын және француз тілдеріне аударылған) еңбегі жарияланғаннан кейін формализм немесе формальды лингвистика деп атала бастады. Прага мектебінің кейбір өкілдері Хелмслевтің "тәуелділік" немесе "байланыс" мағынасындағы функция сөзін қолдануымен келіспеді, бұл Прага мектебінің тіл функциялары туралы ұғымынан алшақ болды. Глоссаматика – мазмұн және өрнек деңгейлерінің өзара әрекеттесуін зерттейтін нағыз структуралистік модель. Бірақ формалистік сипаттама әртүрлі аспектілерден қарағанда орынды болып есептеледі. Біріншіден, Хелмслев лингвистиканы формальды ғылым деп қарастырды. Екіншіден, оның фонеологияға қатысты көзқарасы фонеманың психологиялық сипаттамаларына және фонетикалық мазмұнына негізделген анықтамаларын қабылдамай, таралу критерийлеріне, баламаларға және жүйенің басқа құрылымдық ерекшеліктеріне негізделді. Ол сондай-ақ жалпы лингвистика тілді автономды жүйе ретінде, тілдік емес факторларды ескермей зерттеу керек деп есептеді.
Glossematics earned the nickname formalism or formal linguistics after the publication of Hjelmslev's Prolegomena to a Theory of Language (Danish original published in 1943 with subsequent English and French translations). Some members of the Prague School disagreed with Hjelmslev's use of the word function in his meaning 'dependency' or 'link' in a chain of dependencies which is distant from the Praguian concept of the functions of language. Glossematics is a proper structuralist model in that it examines the interaction of the content level and the expression level. Nonetheless, the formalist epithet can be considered appropriate from different perspectives. For one, Hjelmslev considered linguistics as a formal science. For another, his approach to phonology was based on criteria of distribution, alternatives and other structural features of the system in a rejection of psychological definitions of the phoneme and definitions based on phonetic substance. He also believed that general linguistics should be the study of language as an autonomous system disregarding extralinguistic factors.