Кіріспе

Салыстырмалы тұрақты күй немесе қалыптасу

Хексис (ἕξις) – салыстырмалы тұрақты күй немесе қалыптасу, мысалы, адамның денсаулығы, білімі немесе мінезі. Бұл ежелгі грек сөзі, Аристотельдің философиясында маңызды рөл атқарады және осы себепті философияның дәстүрлі терминіне айналды. Ол иелену немесе "ие болу" дегенмен байланысты етістіктен туындайды, мысалы, Джейкоб Клейн оны "иелік" деп аударады. Қазіргі заманғы мәтіндерде көбінесе "күй" (мысалы, Х. Ракхэм) деп аударылғанымен, жиірек "қалыптасу" ретінде қолданылады.

Жалпы сипаттама

Джо Сакс оны «белсенді жағдай» деп аударады, гексис жанның пассивті жағдайларымен – мысалы, сезімдер мен күйзелістер немесе бізге табиғи түрде тән жай қабілеттермен шатаспауы үшін. Сакс Аристотельдің өзі жасаған айырмашылыққа сілтеме жасайды, оны мысалы, «Санаттар» 8b-де түсіндірген, онда диатезис сөзі ерекшеленеді, ол көбінесе даусыз түрде «бейімділік» деп аударылады. Бұл үзіндіде диатезис тек ыстық немесе суық болу сияқты оңай жойылатын және өзгеретін, терең емес, пассивті бейімділіктерге ғана қолданылады, ал гексис терең және белсенді бейімділіктер үшін сақталған, мысалы, бір нәрсені оңай ұмытылмайтындай жақсы білу. Аристотельдегі адамның гексисінің тағы бір кең таралған мысалы – денсаулық (немесе кейде грек тілінде ), ал гексис денсаулық контекстінде талқыланғанда кейде «құрылыс» деп аударылады.

Адамдар

Адамдарға қатысты жағдайларда (білім, денсаулық және жақсы мінез сияқты) гексис, салыстырмалы түрде тұрақты немесе тоқталмалы болу қажеттілігінен өзгеше, басқа бейімділіктерден, жағдайлардан және әдеттерден оның "қалыптасуы" жаттығу немесе басқа да дағдыландыру арқылы жүзеге асуымен ерекшеленеді. Плотиннің пікірінше, ізгілік – практикамен және дағдыланумен тікелей байланысты емес жанның гексисі; гексис – жанды зиялы әлемді тұрақты түрде зерделеу арқылы интеллектуалды ететін, белсенді иелену күйінде болу сапасы (Энн. VI.8.5.3–37). Басқа қолданыстар да бар, мысалы, кейде грек тілінен латын тіліне жасалған классикалық аудармаға сүйене отырып, "әдет" деп аударылады, бұл сөз "иелену" мағынасын беретін сөзден туындаған. Латын термині ағылшын тілінде де қолданылады, сондықтан "habitus" социологияда да қолданылатын термин.

Аристотель

Нақты бекітілген күйде болу, тұрақты болудан өзгеше, бұл сөздің Аристотельдің бастапқы қолданылуында көрініс таппаған. Ол "денсаулықты" гексис ретінде мысалға келтіреді. Аристотельдің пікірінше, "гексис" – бұл "бейімділік" (диатез) түрі, ол өз кезегінде былай сипатталады: "бейімділігі бар нәрсе жақсы немесе жаман, және тәуелсіз немесе басқа нәрсеге қатысты болатын нәрсеге байланысты". "Осының арқасында" деген тіркес де сол үзіндіде сипатталған. Аристотель үшін гексис – бұл бөліктердің мүшеленуі, яғни мүшелену жақсы болуы мүмкін, немесе керісінше, нашар болуы мүмкін. Аристотельдің "Категориялары" VIII-ін де қараңыз, онда гексис ("әдет" Эдгиллдің аудармасында) тұрақтылығы және өзгертуге қиындығы тұрғысынан бейімділіктен (диатез) өзгешеленеді. Мысал ретінде "білім" (epistemē) келтірілген. Ең маңызды жағдайдың бірінде Аристотель гексисті энергеямен (әрекет немесе операция мағынасында) "Никомах этикасы" I. viii.1098b33 және "Эудемия этикасы" II. i.1218b-де салыстырды. Бұл жердегі тақырып – еудаймония, яғни адам өмірінің дұрыс мақсаты, көбінесе "бақыт" деп аударылады, және гексис энергеямен (ἐνέργεια) салыстырылады, бұл еудаймонияның ұсынылған анықтамасының дұрыстығын көрсету үшін "ерлікке сай әрекет" екенін дәлелдеуге бағытталған.

Бақыт

Бақыт - бұл, сондықтан, бір нәрсе, бірақ мінез-құлық ізгілігі (көбінесе "адамгершілік ізгілік" деп аударылады) тұрады. Егер шын мәнінде қол жеткізілсе, бақыт құдайлық сияқты құрметке лайық деп есептеледі, ал мінез-құлық ізгілігі, әлеуеттік жетістік бола отырып, мақтауға лайық, бірақ одан төмен тұрады.

Жаңа Келісім

және Strong's concordance-та анықталған.