Маркос де Ница: Францискан саяхатшысы және Америка Оңтүстік-Батысының зерттеушісі

Кіріспе

Францискан монахы және зерттеуші (шамамен 1495–1558) Темпе, Аризонадағы мектеп.

Маркос де Низа, ОФМ (немесе Марко да Ницца; шамамен 1495 25 наурыз 1558) – Савой герцогтігіндегі Ницца қаласынан шыққан францискан монахы және миссионер. Маркос қазіргі Американың оңтүстік-батысын зерттеуге шыққан алғашқы испан экспедициясын жетекшілік етті. Оның "Мексика қаласынан да кеңірек" "әдемі қала" туралы баяндамасы вице-король Антонио де Мендозаны Франсиско Васкес де Коронадо басшылығымен ірі масштабты шабуыл ұйымдастыруға ынталандырды. Маркос осы экспедицияның бағытшысы болды, бірақ олар күткен байлықты таба алмағандықтан, Коронадо Маркосты кінәлады, оны жалғаншы деп айыптады және монахты қоршаған ортада Мексикаға қайтарды. Маркос әлі де даулы тарихи тұлға болып табылады және тарихшылар оның баяндамасының растығы және экспедициясының жолы туралы әлі де келісе алмайды.

Бастапқы өмірі

Маркос де Низаның тегі туралы көбінесе ештеңе белгілі емес. Ол шамамен 1495 жылы туған, және атынан көрініп тұрғандай, сол кезде Савой герцогтығының құрамында болған Ницца қаласынан шыққан. Оның ұлты даулы. Бандельер Ниццада көптеген француз халқының тұрғанын және Маркос де Низа да солардың бірі болуы мүмкін дейді, себебі замандас жазбада, Херонимо Хименес де Сан-Эстебанның хатында Фрай Маркос «ұлттық тұрғыдан француз» деп сипатталған. Басқа тарихшылар Маркос де Низаның шын мәнінде итальяндық болғанын, бірақ Савой герцогының поддандысы болғанын, себебі Ницца итальян қаласы болған; ал кейбіреулер оның Пьемонт текті, Ниццада туған немесе тұрған адам болғанын айтады. Савой мемлекетінен шыққан адамдардың сипаттамаларындағы келіспеушіліктер тарихнамада жиі кездеседі, Савой герцогтығы француз және итальян мәдениеттерінің тоғысқан жеріндегі тәуелсіз мемлекет болған. Ниццада францискан орденіне қосылғанда, ол әдетке сәйкес, атымен және туған жерімен танылды. Ол француз тілінде Frère Marc de Nice, ал итальян тілінде Marco da Nizza деп белгілі, бірақ Испания қызметінде Fray Marcos de Niza деп аталды. Оның тегі белгісіз. 1530 жылы Маркос Испанияға, содан кейін Америкаға сапар шекті. Жаңа дүниедегі оның алғашқы саяхаттарының толық мәліметтері белгісіз. Ол алдымен Никарагуаға қонған болуы мүмкін, бірақ көп ұзамай Пизарроға қосылып инкаларды жаулап алуға қатысты. Бартоломе де лас Касастың сөзіне сүйенсек, Маркос Перуде болған испандық қатыгездіктерге куә болды. Ол сондай-ақ Гватемалада жұмыс істеді және Педро де Альварадомен бірге Эквадорға барды. Құжаттар оның 1536 жылы Гватемалаға оралғанын көрсетеді, онда ол Альварадоға қатысты сотта куәлік берді. Осы аралықта, жоғары лауазымдағы адамдар оның жұмысына риза болғандықтан, ол шіркеулік иерархияда комиссардан кустодияға, содан кейін мексикалық провинцияның провинциалына дейін көтерілді. 1537 жылы Маркос Мексика қаласындағы архиепископ Хуан де Зумарагаға Перуде болған қатыгездіктерге шағымданып хат жазды. Зумарага оны Мексика қаласына шақырып, одан әрі қатыгездіктерге жол бермеу үшін патшаға есеп беруді ұсынды. Алайда, мұндай хат жазылғандығы туралы ешқандай мәлімет жоқ.

Almost nothing is known about the background of Marcos de Niza. He was born around 1495 and, as his name indicates, he was from the city of Nice which was then part of the Duchy of Savoy. His ethnicity is disputed. Bandelier argues that many Frenchmen lived in Nice and believes that Marcos de Niza was one of them on the grounds that in a contemporary account, a letter written by Jeronimo Jimenez de San Esteban, Fray Marcos is described as "French by nationality". Other historians believe instead that Marcos de Niza was in fact an Italian, although still a subject of the Duke of Savoy, on the grounds that Nice was an Italian town; some state that he was a man of Piedmontese origins born or based in Nice. Discrepancies in the description of people from the Savoyard state are common in historiography, the Duchy of Savoy being an independent state at the crossroads of French and Italian cultures. When he joined the Franciscan order in Nice, he followed custom and became known by his first name and place of origin. He is known in French as Frère Marc de Nice and in Italian as Marco da Nizza, but in the service of Spain, he came to be known as Fray Marcos de Niza. His surname is unknown. In 1530, Marcos traveled to Spain and then went on to the Americas. The details of his early travels in the New World are unclear. He may have first landed in Nicaragua but then soon joined Pizarro for the conquest of the Incas. According to Bartolomé de las Casas, Marcos later testified to many Spanish atrocities he had witnessed in Peru. He also worked in Guatemala and accompanied Pedro de Alvarado to Ecuador. Documents show that he was back in Guatemala by 1536 where he testified in a trial involving Alvarado. Meanwhile, his superiors must have been pleased with his work for he progressed through the ecclesiastical hierarchy from comisario to custodio and then provincia of the Mexican province. In 1537, Marcos wrote to Archbishop Juan de Zumárraga in Mexico City to complain about the atrocities he had witnessed in Peru. Zumárraga requested his presence in Mexico City and suggested that Marcos write a report to the king in an effort to prevent further cruelties. There is no record of such a letter being written.

Бірінші экспедиция

Көп жылдар бойы Мексиканың солтүстігінде бай мәдениеттердің бар екені туралы әңгімелер тарады. 1536 жылы Альвар Нунес Кабеса де Вака және оның үш серігі Нарваез экспедициясының жалғыз аман қалғандары ретінде Мексика қаласына жетті. Олардың баяндамаларында солтүстікте байлыққа толы қалалар болуы мүмкін екені айтылды. Осы хабарларға ықпалданып, вице-король Антонио де Мендоса солтүстікке шағын барлау экспедициясын жіберуге шешім қабылдады, аңыздарды растау үмідінде. Нарваез экспедициясынан аман қалған үш испандық бұл жұмысты басқарудан бас тартқан соң, Мендоса Маркос де Низаны жетекші етіп тағайындады және аман қалғандардың төртінші серігі, африкалық құл Эстеваникоға жол көрсетуші болуын бұйырды. Маркосқа оның жоғары лауазымдағы адамы, Фрай Антонио де Сиудад Родриго ұсынған еді, ол Маркостың "космография мен навигацияны" білетін, сондай-ақ ашылу сапарына жетекшілік ете алатын ізгі дінші екенін атап көрсетті. Эстеваникодан басқа, францискан монахы Онорато экспедицияға қосылды, сондай-ақ Маркос испан және христиан дінінің негіздерін үйреткен алты шақты үндістер де болды. Үндістер Мексиканың солтүстігіндегі Синалоаның тумалары еді және олар аудармашылар мен нұсқаушылар ретінде қызмет ете алады деп үміттенді. Вице-король Маркосқа жазбаша нұсқаулар берді, оған кездесетін барлық нәрсені, соның ішінде үнді тайпаларын, флора мен фаунаны, топырақтың құнарлылығын және судың болуын мұқият жазып алуды тапсырды. Сонымен қатар, Маркос ішкі аймақтарға қол жеткізу үшін шығанақ немесе ойыс табу үмітінде мұхиттың жақындығын анықтауға тиіс болды. Ақырында, вице-король Маркосқа "барлық уақытта мүмкіндігінше қауіпсіз саяхаттауға тырысуын" және "туған халыққа сізге қарсы әрекет етуіне себеп болмауын" ескертті. Экспедиция 1538 жылдың күзінде Мексика қаласынан шықты, онымен бірге Жаңа Испанияның солтүстік шетіндегі шекаралық провинция Нуэва-Галицияның жаңа тағайындалған губернаторы Франсиско Васкес де Коронадо да болды. 15 желтоқсанда олар Нуэва-Галицияның астанасы Компостелаға жетті. Сол жерде Коронадо Маркос экспедициясына қосылу үшін аймақтан шамамен 100 үндіні жалдады. Олар жағалаумен солтүстікке қарай ілгерілеп, солтүстіктегі испан бекінісі Кулиаканға жетті. Маркос және оның серіктері Кулиаканнан 1539 жылдың 7 наурызында шығып, зерттеу сапарын бастады. Бір аптадан кейін олар өзінің алғашқы ауылдарының бірі Петаланға тап болды, онда монах Онорато ауырып, жазылу үшін қалды. Қалған екі саяхатшы ел ішіндегі Вакапа деген ауылға жетті, онда Маркос Пасха құдайына сиынды. Жергілікті тұрғындар діншіні жылы күтіп алып, оны Сатоя, яғни "көкіден келген адам" деп атады. Вакапада Маркос Эстеваниконы және бір топ үндістерді солтүстікке қарай елу-алпыс лигаға елді зерттеуге жіберді. Эстеваникоға хабар алмасу үшін айқыштарды жіберу тапсырылды, онда айқыштардың көлемі оның жаңалықтарының маңыздылығын көрсететін еді. Төрт күннен кейін адам бойындай биік айқыш келді. Эстеванико солтүстіктегі Сибола деген жерде жеті ірі және бай қала бар екенін естіген. Елшілер Маркосқа дереу келіп, барлаушылар тобымен кездесуін өтінді. Маркос оларды күтіп тұруға бұйырғанмен, Эстеванико және оның серіктері асығыс жолға шықты, ал Маркос жайлап, жиі тоқтап демалып, жергілікті тұрғындармен сөйлесіп, діни рәсімдерді орындады. Бірнеше күннен кейін Маркос пахтадан тігілген халат киіп, түркіз әшекейлер таққан халыққа кездесті. Олар он қабатты ғимараттары бар бай жер, Сибола туралы білетіндерін айтты. Маркос Эстеваниконың артынан ілесіп, кейде үлкен айқыштарды жіберіп тұратын хабаршыларын жіберді. Жол бойында Маркос өзіне Сиболаға дейін сапарлаған жергілікті серіктердің тобын тартты. Бұл серіктер үлкен қала алда екенін нығайтты. Мамыр айының соңында Маркос Эстеваниконың тобынан екі адамға кездесті. Жаралдарынан қан тамған және қатты алаңдаған олар Эстеванико мен оның адамдарына Сибола тұрғындары шабуыл жасағанын және Эстеваниконы қоса көптеген адам өлтірілгенін хабарлады. Бұл жаңалық Маркос тобындағы соноралықтардың арасында үлкен наразылық тудырды. Көптеген туыстары Эстеваникомен бірге қаза тапқан болып шықты. Маркос оларды тыныштандыруға тырысқанда, олар: "Біздің үш жүз әкеміз, ұлымыз және бауырларымыз өлтірілгенін білгенде қалай үндемей тұра аламыз?" - деді. Кейбіреулері Маркосты туыстарының өліміне кінәлап, оны өлтірумен қорқытты. Олардың қолдауын қайтару үшін Маркос өзімен бірге алып жүрген барлық сыйлықтар мен сауда тауарын таратып, тек Сиболаға өтуге рұқсат берулерін сұрады. Бірнеше соноралықтар ақырында қаланың құпия барлауына онымен бірге жүруге келісті. 1539 жылдың 5 маусымы шамасында Маркос қаланың көрінісіне жетті. Өмірін қауіпке тігіп, ақпаратты жеткізу мүмкіндігінен айырылып қалмас үшін Маркос Сиболаға кірмей, тек қашықтан бақылауға шешім қабылдады. Маркос оны "өте әдемі" және "Мексика қаласынан да кең" деп сипаттады. Онымен бірге келген үндістер бұл "жеті қаланың ең кішісі" екенін мәлімдеді. Содан кейін Мендосаның нұсқауымен ол үлкен тас үйімін көтеріп, үстіне айқыш орнатып, ашылған жерді Испан тажының атынан иеленді. Елді иеленгеннен кейін Маркос асығыс кері қайтты. Ол бұрынғыдағы достықпен қараған жергілікті үндістердің жауыздануын байқады. Ол кері сапарының көп егжей-тегжейін айтпады, тек "тамақтан гөрі қорқынышқа толы болғанын" айтты. Маркос 1539 жылдың тамызында Мексика қаласына жетті және 26 тамызда өзінің есебінің көшірмесін францискандық басшыларына тапсырды. 2 қыркүйекте Маркос жеке өзі есебін вице-король Мендосаға жеткізді.

For years, rumors had circulated of wealthy civilizations to the north of Mexico. In 1536 Álvar Núñez Cabeza de Vaca and his three companions reached Mexico City as the only survivors of the Narváez expedition. Their account included references to possible cities in the north where great wealth might be found. Inspired by these reports, Viceroy Antonio de Mendoza decided to send a small reconnaissance expedition northward in hopes of confirming the rumors. When the three surviving Spaniards from the Narváez expedition declined to lead the effort, Mendoza appointed Marcos de Niza as the leader and ordered Estevanico, the African slave who was the fourth companion of the survivors, to serve as a guide. Marco had been recommended by his superior, Fray Antonio de Ciudad Rodrigo, who noted that he was a pious priest, familiar with "cosmography and navigation" and capable of leading a journey of discovery. In addition to Estevanico, a lay Franciscan friar, Onorato was assigned to the expedition, as well as a half dozen Indians whom Marco had been teaching the rudiments of Spanish and Christianity. The Indians were natives of Sinaloa in northern Mexico and it was hoped they could serve as translators and guides. The viceroy provided Marcos with written instructions, telling him to take careful note of everything he encounters, including Indian tribes, flora and fauna, fertility of the soil and the availability of water. In addition, Marcos was to inquire about the proximity of the ocean in the hope that a gulf or inlet might be found to provide access to the interior. Finally, the viceroy emphasized that Marcos "always try to travel as safely as possible" and "avoid giving [the natives] any cause to take action against your person". The expedition left Mexico City in the autumn of 1538, accompanied by Francisco Vázquez de Coronado, the newly appointed governor of the frontier province Nueva Galicia at the northern edge of New Spain. By December 15, they were in Compostela, the provincial capital of Nueva Galicia. Once there, Coronado recruited nearly 100 Indians from the region to join the Marcos expedition. They proceeded north along the coast until reaching Culiacan, the northernmost Spanish outpost. Marcos and his party left Culiacan on March 7, 1539, and began their exploration. A week or so after the expedition began they encountered one of their first native villages, Petatlan, where Brother Onorato fell ill and was left behind to recover. As the two remaining explorers ventured inland, they came to a village called Vacapa where Marcos celebrated Easter mass. The natives received the priest warmly and referred to him as Satoya, or "man from heaven". While in Vacapa, Marcos sent Estevanico and a group of Indians ahead to explore the country for fifty or sixty leagues to the north. Estevanico was instructed to communicate by sending back crosses, where the size of the cross indicated the importance of his discoveries. Four days later, a cross arrived that was as tall as a person. Estevanico had heard reports of seven large and wealthy cities in a land to the north called Cíbola. The messengers urged Marcos to come at once and meet with the scouting party. Despite instructions from Marcos to wait for him, Estevanico and his party hurried forward, while Marcos traveled at a more leisurely pace, stopping often to rest, speak with the locals, and perform religious ceremonies. After several days, Marcos came upon a pueblo where the people dressed in cotton robes and wore turquoise jewelry. They claimed to know about Cibola, a wealthy land with buildings ten stories high. Marcos continued to follow Estevanico who occasionally sent back messengers bearing large crosses. Along the way, Marcos attracted a group of native followers who accompanied him on the journey to Cibola. These companions reinforced the idea that a great city was ahead of them. Sometime in late May, Marcos encountered two men from Estevanico's party. Bloody from wounds and greatly agitated, they brought news that Estevanico and his men had been attacked by the inhabitants of Cibola and many were killed, including Estevanico. The report caused a great upset among the Sonoran natives in the Marcos party. Many had kinsmen who were apparently killed along with Estevanico. When Marcos tried to calm them, they retorted "How can we be quiet knowing that three hundred of our fathers, our sons, and our brothers have been killed?" Some blamed Marcos for the deaths of their family members and threatened to kill him. In hopes of regaining their support, Marcos distributed all the gifts and trade goods he had been carrying and asked only that he be allowed to proceed to Cibola. A few of the Sonorans finally agreed to accompany him on a secret reconnaissance of the city. Around June 5, 1539, Marcos came within sight of the city. Instead of risking his life and forfeiting the opportunity to report the information, Marcos decided not to go into Cibola but only observe it from a distance. Marcos described it as "very pretty" and "more extensive than Mexico [City]". The Indians who accompanied him assured Marcos that this was "the smallest of the seven cities." Then, following Mendoza's instructions, he raised a large pile of stones, placed a cross upon it and took possession of the discovered lands in the name of the Spanish Crown. After staking claim to the country, Marcos made a hasty retreat. He found that the local Indians who were once friendly had turned hostile. He provides few details of his return trip except to say that he was "more full of fear than food." Marcos reached Mexico City in August 1539 and turned over a copy of his report to his Franciscan superiors on August 26. On September 2, Marcos personally delivered his report to Viceroy Mendoza.

Коронадо экспедициясы

Маркос де Низаның экспедициясы солтүстік шекараның ар жағындағы бай мәдениет туралы тараған әңгімелерді растаған үлкен табыс ретінде қабылданып, зор маңызға ие болды. Осы еңбегі үшін Маркос Жаңа Испаниядағы Францискан орденінің провинциалы, яғни әкімшілік басшысы болып тағайындалды. 1539 жылдың қазан айында вице-король Мендоса Франсиско Васкес де Коронадоға "жерлерді және жаңа провинцияларды барлау және бейбіттендіру" мақсатында экспедиция ұйымдастырып, басқаруды тапсырды. 1540 жылдың қаңтар айында шамамен 300 испандық сарбаз бен 1500 одақтас тайпа өкілінен құралған күштер Ньюэва Галисиядан аттанды. Маркос жоғары дәрежелі шіркеу қызметкері болғанымен, экспедицияға жол көрсетуші ретінде қатысып, төрт францисканның кішкентай тобын, сондай-ақ көмекшілер, қызметшілер мен құлдарын басқарды. Бірақ олар Сиболаның жеті қаласын емес, тек Зуни ауылдарының тобын ғана таба алды. Осыдан кейін Маркос де Низа жалғаншы деп айыпталып, Мексика қаласына қайтарылды. Оның есебінде алтын туралы ештеме айтылмаса да, испандықтар мен Коронадо байлық табады деп үміттенді.

Мұра және дау-дамай

Маркос де Низа айыптының болысы болғаннан кейін Мексика қаласына оралды, онда ол францискандықтар басшылығындағы өте жоғары лауазымды атқарды. Ол 1558 жылғы 25 наурызда Мексика қаласында нашар денсаулығынан қаза тапты. Маркос де Низаға қатысты пікір таластар тоқтамайды. Ғалымдар мен тарихшылар Маркостың Сиболаға жасаған сапары туралы айтқандарын талдауды жалғастыруда, оқиғаның нақты қалай болғанын анықтау үшін, Маркостың Сибола қаласына барып жеткені немесе көргені туралы көптеген әртүрлі теориялар жасады. Кейбір теориялар Маркостың Сиболаға жету үшін жеткілікті уақыты болмағанын көрсетеді. Тағы бір ғалым, уақыт шектеулері мен саяси қиындықтарды ескере отырып, ол қалаға тіпті жақындағанға дейін кері қайтып кеткен болуы керек деген қорытындыға келді. Дегенмен, басқа зерттеушілер мен ғалымдар ол ұзақ жылдар бойы ізделінген Сибола қаласына жеткеніне сендіреді.

Петроглиф

1920 жылдары Мэтью Э. Беллю Финикске жақын жердегі өзінің жерінде Маркос де Низа қалдырғандай петроглифтің табылуын хабарлады. Испан тілінде жазылған жазудың мағынасы: "Фрай Маркос де Низа 1539 жылы өзінің қаржатымен бүкіл Жаңа Мексиканы тәжді." Көптеген қазіргі заманғы тарихшылар оны дереу жалған деп мәлімдеді, 1539 жылы "Жаңа Мексика" туралы сілтеме уақытқа сай емес екенін көрсетті, сондай-ақ экспедиция "өз қаржатымен" өткізілмегенін атап өтті. Скептиктердің арасындағы бір ерекшелік – тарихшы және миссионер Бонавентура Облассер болды, ол петроглифті экспедиция Финикске жақын жерлерден өткенін дәлелдеу үшін пайдаланды (қазіргі тарихшылардың көпшілігі Маркостың Сан-Педро өзені бойымен Шығыс Аризона арқылы сапар шеккенін санайды). 2009 жылы жазудың жасын анықтау үшін жаңа талдау техникаларын қолдануға мүмкіндік туды. Осы сынақтар бастапқы күдіктерді растады, петроглифтің 1850-1920 жылдар аралығында жасалғанын көрсетті.