Римдік азаматтық: заңмен біріккен ұғым

Кіріспе

Римдік азаматтық ұғымы – заңмен біріктірілген бірлік ретінде.

Ежелгі Римде Цицеронның Рим Республикасының соңында айтқанынша, латын термині civitas (көпше түрі – civitates) – заңмен біріктірілген (concilium coetusque hominum jure sociati) азаматтардың, яғни cives-тің әлеуметтік бірлестігі болды. Оларды біріктіретін – заң, ол оларға бір жағынан міндеттер ([[Мунера (Ежелгі Рим))], ал екінші жағынан азаматтық құқықтарды береді. Келісім (concilium) өзіндік өмірге ие, ол res publica, яғни «қоғамдық бірлік» (civitas-пен мағынасы бірдей) құрайды, оған адамдар туып немесе қабылданып, одан қайтыс болады немесе шығарылады. Civitas – барлық азаматтардың жай ғана жиынтығы емес, оларды біріктіретін келісім-шарт, себебі олардың әрқайсысы – civis. Civitas – civis сөзінен жасалған абстракция. Клод Николе Римдегі «азамат» деген сөз бен ұғымның бастауын Рим патшалығының аңыздарындағы римдіктер мен сабиндердің синоэцизмінен бастап, алғашқы белгілі мысалына дейін іздейді. Ливийдің айтуынша, екі халық бірігу рәсіміне қатысқаннан кейін, олар сабин қаласы Курестің құрметіне Кириттер деп аталды. Екі топ алғашқы курияларға айналды, яғни бағынышты жиналыстар, co viria («бірлескен жиналыстар», мұнда vir – «адам», себебі үкіметке тек ер адамдар қатысты). Кириттер – co viri болды. Осылайша екі халық бір мәртебеге ие болды. Сабин Кириттерінің латын тіліндегі атауы – cives, бір талдау бойынша, ол индоевропалық *kei, «жату» деген сөзден шыққан, «бір үйдің мүшесі» мағынасында қолданылған. «Қалалық», «азаматтық» және «азамат» сөздерінің бәрі осы түбірден туындаған. Екі халық енді бір шатырдың астында болды деуге болады. Civitas – ежелгі Римде кеңінен қолданылған және маңызды сөз, оның іздерін қазіргі заманда да кездестіруге болады. Ғасырлар бойында қолданысы үлкен латын сөздіктерінде келтірілгендей, мағынасы кеңейіп, конституциямен бекітілген азаматтықтан басқа, заңды қала-мемлекетті, немесе res publica-ны, сол res publica-ның populus-ын (адамдар емес, азаматтар ретіндегі халықты), кез келген қала-мемлекетті немесе мемлекет сияқты бірлестікті, тіпті идеалды немесе (көбінесе империя кезінде) физикалық қаланы, яғни urbs-ті білдірді. Соңғы мағынада кейбір жерлер civitas атауын алды немесе оны өздерінің атына қосты, кейіннен civita немесе civida түрінде сақталды.

In Ancient Rome, the Latin term civitas (; plural civitates), according to Cicero in the time of the late Roman Republic, was the social body of the cives, or citizens, united by law (concilium coetusque hominum jure sociati). It is the law that binds them together, giving them responsibilities ([[Munera (ancient Rome)) on the one hand and rights of citizenship on the other. The agreement (concilium) has a life of its own, creating a res publica or "public entity" (synonymous with civitas), into which individuals are born or accepted, and from which they die or are ejected. The civitas is not just the collective body of all the citizens, it is the contract binding them all together, because each of them is a civis. Civitas is an abstract formed from civis. Claude Nicolet traces the first word and concept for the citizen at Rome to the first known instance resulting from the synoecism of Romans and Sabines presented in the legends of the Roman Kingdom. According to Livy, the two peoples participated in a ceremony of union after which they were named Quirites after the Sabine town of Cures. The two groups became the first curiae, subordinate assemblies, from co viria ("fellow assemblymen", where vir is "man", as only men participated in government). The Quirites were the co viri. The two peoples had acquired one status. The Latin for the Sabine Quirites was cives, which in one analysis came from the Indo European *kei , "lie down" in the sense of incumbent, member of the same house. City, civic, and civil all come from this root. Two peoples were now under the same roof, so to speak. Civitas was a popular and widely used word in ancient Rome, with reflexes in modern times. Over the centuries the usage broadened into a spectrum of meaning cited by the larger Latin dictionaries: it could mean in addition to the citizenship established by the constitution the legal city state, or res publica, the populus of that res publica (not people as people but people as citizens), any city state either proper or state like, even ideal, or (mainly under the empire) the physical city, or urbs. Under that last meaning some places took on the name, civitas, or incorporated it into their name, with the later civita or civida as reflexes.

Цивитаттардың түрлері

Рим империясы өскен сайын, оның шетіндегі провинциялардың тұрғындары или "дедици" деп аталатын, яғни "қарсы алғандар", немесе келісімдер арқылы белгілі бір тәуелсіздікке ие клиенттік мемлекеттер ретінде қаралатын. Рим билігі кезінде автономиялы жергілікті қауымдастықтардың үш санаты болды: ең жоғарғысы – civitates foederatae (“достық мемлекеттер”), ол ресми түрде тәуелсіз және тең қалалармен құрылып, ортақ келісім (foedus) арқылы бекітілді; одан кейін civitates liberae (“еркін қалалар”) келді, бұл Рим тарапынан салық жеңілдіктері сияқты артықшылықтар берілген қауымдастықтарды білдірді; соңғы және ең көп таралған тобы – civitates stipendariae (“салық төлеуші мемлекеттер”), олар ішкі құқықтық тәуелсіздігін сақтап, салық төлеуге міндетті болды. Массилия мен Мессана сияқты беделді және экономикалық маңызды елді мекендер Рим республикасы кезінде жартылай тәуелсіздік берілген оккупацияланған аймақтардың мысалы болып табылады. Осындай мәртебе екінші Пуникалық соғыс кезінде Римге адалдығы үшін Мальта аралына берілген. Бұл клиенттік тайпалардың жаңа римдік қалалық қоныстары да civitates деп аталды және көбінесе ежелгі, Римге дейінгі астананың орнына жақын қайта құрылды. Мысалы, Киренсестерде римдіктер civitas құру үшін жақын маңдағы тайпалық оппидумды бақылаған әскер базасын пайдаланды. Кейінгі империя кезінде бұл термин тек достық тайпалар мен олардың қалаларына ғана емес, сонымен қатар бейбіт провинциялардағы азаматтық басқаруды жүзеге асыратын жергілікті әкімшілік бөлімшелерге де қолданылды. Жер ресми түрде бөлінді, бір бөлігі жергілікті тұрғындарға берілді, ал қалғаны азаматтық үкіметке тиесілі болды. Негізгі көше желісі жоспарланды, бірақ civitas-тың одан әрі дамуы тұрғындарға қалдырылды, алайда жаңа қоғамдық ғимараттар үшін кейде императорлық гранттар берілді. Тацит римдік британиялықтардың жаңа қалалық орталықтарды қалай қабылдағанын былайша сипаттады: «Олар мұндай жаңалықтарды 'цивилизация' деп атады, бірақ бұл, шын мәнінде, олардың құлдығының бір белгісі ғана еді» (Agricola, 21). Civitates әскери гарнизон айналасында хаостақ өскен, жақсы жоспарланбаған vici-лерден, зейнеткерлікке шыққан әскерлердің қоныстары болған колониялардан және қолданыстағы қоныстардан құрылған ресми саяси бірліктер – municipia-лардан ерекшеленді. Civitates – әкімшілік және экономикалық орталықты қамтамасыз ететін базилика мен форум кешені бар аймақтық сауда қалалары еді. Civitates-тың басты мақсаты – жергілікті экономиканы дамыту, салық жинау және шикізат өндіру болды. Бұл қызметтің барлығын ордо немесе курия, яғни қоғамдық лауазымға сайлауға лайықты әлеуметтік мәртебесі бар адамдардан құралған civitas кеңесі басқарды. Civitates-та қорғаныс шаралары шектеулі болды, қиын жағдайларда тіпті қамалданған жер жұмыстары да сирек кездесетін. Империяның соңына қарай, декурион басқарған civitates-тың жергілікті жасақтары, варварлардың қатерінен қорғаныссыз қалған шеткі римдік аймақтардағы жалғыз қорғаныс күші ретінде қызмет етті. Кейбір civitates-тар римдік мәдениеттің белгілі бір деңгейін сақтап, Римнің ресми түрде шығуынан кейін де, бірақ шектеулі ресурстармен халық орталықтары ретінде қызмет еткендігінің куәліктері бар. Кейбір civitates топтары Рим империясы құлағаннан кейін де, әсіресе Британия мен Солтүстік Испанияда, ерекше тайпалық топтар ретінде сақталды.

As the empire grew, inhabitants of the outlying Roman provinces would either be classed as dediticii, meaning "capitulants", or be treated as client states with some independence guaranteed through treaties. There were three categories of autonomous native communities under Roman rule: the highest, civitates foederatae ("allied states"), were formed with formally independent and equal cities, and sealed by a common treaty (foedus); next came the civitates liberae ("free cities"), which indicated communities that had been granted specific privileges by Rome, often in the form of tax immunity (hence liberae et immunes); the final, and by far most common group, were the civitates stipendariae ("tributary states"), which while retaining their internal legal autonomy were obliged to pay tax. Prestigious and economically important settlements such as Massilia and Messana are examples of occupied regions granted semi autonomy during the Roman Republic. The island of Malta was granted this status as a reward for loyalty to Rome during the Second Punic War. The new Romanised urban settlements of these client tribes were also called civitates and were usually re founded close to the site of an old, pre Roman capital. At Cirencester, for example, the Romans made use of the army base that originally oversaw the nearby tribal oppidum to create a civitas. During the later empire, the term was applied not only to friendly native tribes and their towns but also to local government divisions in peaceful provinces that carried out civil administration. Land destined to become a civitas was officially divided up, some being granted to the locals and some being owned by the civil government. A basic street grid would be surveyed in but the development of the civitas from there was left to the inhabitants although occasional imperial grants for new public buildings would be made. Tacitus describes how the Romano Britons embraced the new urban centres: "They spoke of such novelties as 'civilisation', when this was really only a feature of their slavery." (Agricola, 21)

The civitates differed from the less well planned vici that grew up haphazardly around military garrisons; coloniae, which were settlements of retired troops; and municipia, formal political entities created from existing settlements. The civitates were regional market towns complete with a basilica and forum complex providing an administrative and economic focus. Civitates had a primary purpose of stimulating the local economy in order to raise taxes and produce raw materials. All this activity was administered by an ordo or curia, a civitas council consisting of men of sufficient social rank to be able to stand for public office. Defensive measures were limited at the civitates, rarely more than palisaded earthworks in times of trouble, if even that. Towards the end of the empire, the civitates''' own local militias, led by a decurion, likely served as the only defensive force in outlying Romanised areas threatened by barbarians. There is evidence that some civitates maintained some degree of Romanisation and served as population centres beyond the official Roman withdrawal, albeit with limited resources. Certain civitates'' groups survived as distinct tribal groupings even beyond the fall of the Roman Empire, particularly in Britain and northern Spain.