Кіріспе
Сібір түркі тілі және Қытайдың солтүстік-шығысындағы түркі этносы Фую қырғыз (Фую Гиргис, Фу Ю Киргиз), сонымен қатар Маньчжурия қырғыздары деп те аталады, ол өте қауіпті түркі тілі, ал , Гиргис, Киргисдар - Қытайдағы түркілік танылмаған этностың этнонимі. Атауына қарамастан, Фую қырғыз тілі қыпшақ тегіне жататын қырғыз тілімен тығыз байланысты емес. Фую қырғыз тілі батыс югур тіліне және абакан түркі тілдеріне көбірек ұқсас. Бұл халық Сибірдің Енисей аймағынан шыққан, бірақ джунгарлар оларды Джунгарияға көшірді. 1761 жылы цунгарлар Цинь империясынан жеңілгеннен кейін, енисей қырғыздарының бір тобы (кейбір оелет немесе ойрат тілінде сөйлейтін цунгарлармен бірге) Маньчжурия / Солтүстік-шығыс Қытайдағы Нонни (Нен) өзенінің алабына айдалды. Маньчжуриядағы қырғыздар Фую қырғыздары деп аталды, бірақ олардың көбі монғол және қытай халқына қосылды. Маньчжуко дәуірінде қытай және ойрат ойрат пен қырғыз тілдерін Нонни негізіндегі қырғыздардың қос тілі ретінде алмастырды. Фую қырғыз тілінде қазір Қытайдың солтүстік-шығысындағы Хэйлунцзян провинциясында, Фую округінде, Чикихарда (Харбиннен солтүстік-батысқа қарай 300 км) және оның айналасында аздаған пассивті адамдар сөйлейді. Фую округінде 1400 фую қырғыз халқы тұрады.
Fuyu Kyrgyz (Fuyü Gïrgïs, Fu Yu Kirgiz), also known as Manchurian Kirghiz, is a critically endangered Turkic language, and as , Gïrgïs, Kyrgysdar is an ethnonym of the Turkic unrecognized ethnic group in China. Despite the name, the Fuyu Kyrgyz language is not closely related to the Kyrgyz language, which is of Kipchak origin. The Fuyu Kyrgyz language is more similar to the Western Yugur language and the Abakan Turkic languages. The people originated in the Yenisei region of Siberia but were relocated into Dzungaria by the Dzungars. In 1761, after the Dzungars were defeated by the Qing, a group of Yenisei Kirghiz were deported (along with some Öelet or Oirat speaking Dzungars) to the Nonni (Nen) river basin in Manchuria/Northeast China. The Kyrgyz in Manchuria became known as the Fuyu Kyrgyz, but many have become merged into the Mongol and Chinese population. Chinese and Oirat replaced Oirat and Kirghiz during the period of Manchukuo as the dual languages of the Nonni based Kyrgyz. The Fuyu Kyrgyz language is now spoken in northeastern China's Heilongjiang province, in and around Fuyu County, Qiqihar (300 km northwest of Harbin) by a small number of passive speakers who are classified as Kyrgyz nationality. Fuyu County as a whole has 1,400 Fuyu Kyrgyz people.
Дыбыстар
Гиргис тілінің толық фонемиялық талдауы жүргізілмегенімен, Ху мен Имарт тілдің алдын ала сипаттамасында дыбыс жүйесі туралы көптеген байқаулар жасады. Олар гиргисті "a, ï, i, o, ö, u, ü" деп белгіленген қысқа дауыстылар ретінде сипаттайды, олар шамамен IPA-ға сәйкес келеді, минималды дөңгелектеу және орталықтандыруға бейім. Тік ұзындығы фонемиялық және дауыссызды жою нәтижесінде пайда болады (киргиз тілі мен "қазіргі" қырғыз тілі). Әрбір қысқа дауыстының теңдестірілген ұзын дауыстысы бар, оған киргис қосылуы дауыстылар гармониясын, сондай-ақ ырғақ гармониясын көрсетеді. Гиргис тіліндегі ым дыбыстары, соның ішінде аллофондық нұсқалары, Гиргис тілінде тоқтату жиыны мен ; арасындағы фонемиялық айырмашылық жоқ; бұл тоқтатулар қытайлық қарыз сөздерінде де ықыласты болуы мүмкін.
Дауыс берушілер
1980 жылы Фую-гиргизде жүзге жуық үйдегі ересектердің басым бөлігі сөйледі. Алайда, көптеген ересектер монгол тілінің жергілікті түріне ауысты, ал балалар білім беру жүйесінде оқытылатын қытай тіліне ауысты.