Кіріспе

Ежелгі Рим дініндегі қорғаушы құдайлар Ларес (LAIReez, LAYreez,; архаикалық lasēs, жалғыздық lar) ежелгі Рим дініндегі қорғаушы құдайлар болды. Олардың шығу тегі белгісіз; олар батыр ата-бабалар, ошақ, егістік, шекара немесе жемістілік қорғаушылары немесе осылардың бірі болуы мүмкін. Ларлар өздерінің орналасқан жері немесе қызметі шегінде болған барлық жағдайларды бақылайды, қорғайды және әсер етеді деп сенген. Үй ішіндегі Ларлардың мүсіндері отбасылық ас кезінде үстелге қойылды; олардың болуы, табынуы және батасы барлық маңызды отбасылық іс-шараларда талап етілген сияқты. Рим жазушылары оларды кейде ата-баба құдайларымен, үйдегі Пенеттермен және ошақпен сәйкестендіреді немесе біріктіреді. Осы ассоциациялардың арқасында Ларлар кейде үй құдайлары ретінде жіктеледі, бірақ кейбіреулерінің аумағы әлдеқайда кең. Жолдар, теңіз жолдары, ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы, қалалар, қалалар, мемлекет және оның әскерлері олардың жеке Лар немесе Ларларының қорғауында болды. Жергілікті көршілікті (вичи) қорғағандар көше қиылысындағы ғибадатханаларда (компиталия) орналасты, олар жергілікті, басым көпшілік плебейлік қауымдардың діни, әлеуметтік және саяси өміріне назар аударды. Олардың құлшылық қызметкерлері арасында бостандық алғандар мен құлдар бар еді, әйтпесе олар мәртебеге немесе мүліктік біліктілікке байланысты әкімшілік және діни қызметтерден шеттетілді. Римнің басты құдайларымен салыстырғанда, Ларестің ауқымы мен күші шектеулі еді, бірақ археологиялық және әдеби деректер олардың Римнің жеке басының және діни өміріндегі басты рөлін растайды. Сол сияқты, үйге бара жатқан римдікті ad Larem (ларға) қайтып оралу деп сипаттауға болады. Христиан емес культтерге ресми тыйым салуға қарамастан, біздің заманымыздың төртінші ғасырының аяғынан бастап, Лареске бейресми культтер біздің заманымыздың бесінші ғасырының басына дейін сақталды.

Шығуы мен дамуы

Етрусктер ежелгі Римнің көршілері кейінгі римдіктердің өздерінің Ларларына ұсынғандарына ұқсас үй, ата-баба немесе отбасылық табынушылықты жүзеге асырды. Бұл сөздің өзі этруск тіліндегі lar, lars немесе larth сөзінен шыққан сияқты, яғни "қожайын" дегенді білдіреді. Ежелгі грек және рим авторлары "батырлар" және "шайтандар" ларестің аудармалары ретінде ұсынады; ертедегі рим драматургы Плаут (шамамен б.з.д. Вайнсток Лар мен грек батырының ежелгі эквиваленттілігін б.з.д. төртінші ғасырдағы латын арнауының негізінде Рим ата-бабасының батырына Анейге Лар (Лар) ретінде ұсынды. Кейінгі республикалық дәуірден бұрын Лардың физикалық суреттері сақталмаған, бірақ әдеби сілтемелер (мысалы, Plautus's singular Lar, жоғарыда) құлшылық бір Ларға ұсынылуы мүмкін екенін көрсетеді, кейде одан да көп; белгісіз Ларс Грундульдер жағдайында, мүмкін 30. Императорлық дәуірдің басында олар грек дінінің әсері арқылы жұптасқан құдайларға айналды, әсіресе, батырлық егіз Диоскури және Римнің жартылай құдайлық негізін қалаушы егіздері Ромул мен Ремнің иконографиясы. Плутархтың айтуынша, ларелер ит терісінен жасалған қысқа, рустик, белбеулі көйлек киген екі кішкентай, жас, тіршілікке толы ер адам ретінде бейнеленген. Олар бір аяғымен тік тұрып немесе бір аяғымен тең салмақта отырып, би билеушінің ұстанымын алады. Бір қолымен сусынды мүйізді (рхитон) жоғары көтеріп, тост немесе сусын тартуды ұсынғандай; екіншісі жайнама сусынды ыдысты (патера) ұстайды. Сол кезеңдегі компталиялар ларестің дәл осындай фигураларын көрсетеді. Қасиетті орындағы суреттерде жұп Ларлар бейнеленген, олар ата-бабалардың дарындылығы деп саналатын орталық фигураның сол және оң жақтарында айнадағы күйде.

Үй шаруашылығындағы ларелер

Дәстүрлі римдік үй-жайларда кем дегенде бір қорғаныш Ларс фигурасы болған, ол үйдің пенаттарының, генийлердің бейнелерімен және басқа да сүйікті құдайлардың бейнелерімен бірге ғибадатханада орналасқан. Олардың мүсіндері отбасылық ас-су кезінде дастарқанға қойылатын. Олар неке, бала туу, бала асырап алу сияқты маңызды отбасылық оқиғаларда Құдайдың куәсі болды. Өздерінің және отбасыларының мұқтаждықтарын қанағаттандырмаған адамдар өздеріне сыйлық пен сәттілік күтуі керек. Плауттың "Аулулария" комедиясында, бақсы аталық отбасылардың Лар Евклио өзінің үйі от астында ұзақ уақыт бойы жасырылған алтын құмырасын ашады, Евклионың әкесіне Ларға деген ашкөздігі үшін тыйым салынады. Евклионың өз қаскөйлігі оны жолдарының қателігін көрмейінше, алтыннан айырады; содан кейін ол оны пәк қызына лайық сыйлық беру үшін қолданады, содан кейін бәрі жақсы болады. Отбасы мүшелерінің ғибадат етуі мен мінез-құлқы үшін жауапкершілік, ең соңында, отбасы бастығына, әулет басшысына тиді, бірақ ол белгілі бір жағдайларда өз Ларларының ғибадат етуін және күтімін басқа отбасы мүшелеріне, әсіресе оның қызметшілеріне тапсыра алады және міндетті түрде тапсыруы керек. Менандрдың үйінде ларелердің орналасуы paterfamilias бұл діни міндетті оның villicus (bailiff) -ға тапсырғанын көрсетеді. Үйдегі Ларларға қамқорлық пен құлшылық етуде бидай және дән гүлшоғыры, бал торттары мен бал түйірлері, жүзім мен алғашқы жемістер, шарап және хош иісті заттар ұсынылуы мүмкін. Олар кез келген уақытта және әрқашан ниетпен емес, кез келген уақытта қызмет ете алады; оларға тиесілі болып көрінетін ресми тартулардан басқа, үй қонақтары кезінде еденге түскен кез келген тағам олардың болды. Бай отбасылар маңызды оқиғаларда өздерінің ларелеріне шошқа ұсынған. Бір деректе Ромулдың 30 шошқаны ерекше көп көбеюінен кейін ларес грундулеске (күркіреген ларес) құрбандық шалып, құрбандыққа шалу туралы баяндалады. Бұл құрбандықтың мән-жайы белгісіз, Тейлор шошқаны құрбандыққа шалуды болжайды, мүмкін жүкті аналық.

Ларария

Ерте Императорлық кезеңде кез келген тұрмыстық ғибадатханалар жалпы ларария (s. lararium) деп аталды, өйткені олар әдетте Ларес фигурасын немесе екеуін қамтиды. Помпеидегі суреттелген лариялар екі Лардың данышпан немесе ата-баба фигурасын қоршап тұрғандығын көрсетеді, ол өзінің тогасын құрбандықтарға арналған діни тәртіпте киеді. Бұл үштіктің астында егіндіктердің құнарлылығын немесе ұрпақ беру күшінің принципін бейнелейтін жылан құрбандық үстеліне қарай желдейді. Құрбандықтың негізгі элементтері: табақ пен пышақ, хош иісті заттар салынған қорап, су тарту ыдыстары және құрбандыққа шалынатын малдардың бөліктері бейнеленген. Қарапайым отбасыларда кішкентай лар мүсіндері қабырғадағы тырнақтарға орнатылған, кейде олар боялған фоннан шығатын плиткалық тірек болып саналған. Бай үйлерде олар қызметшілер бөлмелерінде және жұмыс орындарында кездеседі. Помпеиде Менондар үйінің ларесі мен ларариумы оның қызметшілер үйімен және көршілес ауыл шаруашылығымен байланысты. Оның мүсіндері қарапайым, "ауылдық" және, мүмкін, ежелгі үлгідегі немесе жасалатын. Ларелерді үйдің ашық немесе жартылай ашық бөліктеріне, мысалы, атриумға орналастыру оларды үйдегі діннің сыртқы, театрлық функцияларына енгізді. Помпейдегі Ветти үйінде екі лария болды; біреуі көпшілік назарынан тыс орналастырылды және жеке үй рәсімдерінде қолданылған болуы мүмкін. Екіншісі үйдің алдына грек мифологиясына негізделген қабырға суреттерінің және қорғаншы құдайлардың түрлі мүсіндерінің арасында орналастырылды. Оның домның салыстырмалы түрде көпшілік бөлігінде орналасуы оның жоғарыда жылжымалы иелері мен олардың клиенттері мен "саяси және экономикалық қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін сәлемдесудің кезегін жасаған әртүрлі топтағы адамдар" арасындағы сәлемдесудің (рәсімдік сәлемдесу) аясы болмақ еді. Үй ішіндегі ларариялар отбасылық өзгерістер мен сабақтастықтың жалпы символдары үшін қасиетті, қорғаныш депозитарийі ретінде де пайдаланылды. Жасы жеткенде, ер бала өзінің еркектік тоғасын (toga virilis) кимес бұрын, өзінің жеке амулеті (булла) Ларларына береді. Алғашқы сақал-мұртты рәсім бойынша кесіп тастағаннан кейін, оны олардың қолына тапсырады. Үйлену тойының алдындағы түнде римдік қыз өзінің балалық шағына келгенін білдіру үшін өзінің қуыршақтары, жұмсақ шаштары мен кеуде таспаларын туыстары Ларэске тапсырды. Үйленген күні ол күйеуінің көршілес Лареске (Lares Compitalici) жаңа үйіне бара жатқанда мыс монета төлеп, адалдықты ауыстырды. Ол тағы бірін жаңа үйдегі Ларларға, тағы бірін күйеуіне төледі. Егер некеде ол аналық отбасы болса, онда ол күйеуімен бірге отбасылық ғибадаттың кейбір аспектілерін бірге атқарды.

Компиталиялар

Рим қаласын қаланың ежелгі қасиетті шекарасында (помериум) орналасқан сацеллум (құрбандық ордасы) орналасқан Лар немесе Ларс қорғады. Әр римдік викус (көп. Вици (административтік округтер немесе палаталар) өзінің жеке коммуналдық Ларесі болды, ол ауданның орталық жол қиылысында тұрақты ғибадатханада орналасқан. Бұл Lares Compitalicii Compitalia фестивалінде (латынша compitum, жол қиылысы) ескі жылды жабатын Сатурналиядан кейін атап өтілді. Компиталияның "қасиетті және сәнді" рәсімдерінде шошқаны мерекелік шеруде викустың көшелері арқылы алып жүріп, содан кейін олардың Компиталия ғибадатханасында Ларларға құрбандыққа шалынады. Бұл Ларларға арналған құлшылықтар үйдегі Ларларға арналған құрбандықтармен бірдей болды; Республика дәуірінің аяғында Галикарнасс Дионисий әр үйден бал торттарын тартуды ежелгі дәстүр ретінде сипаттайды. Компиталияның өзі Римнің алтыншы патшасы Сервий Туллийдің өнертабысы ретінде түсіндірілді, оның құлшынысты шығу тегі мен плебейлер мен құлдарға деген сүйіспеншілігі Римнің билеуші патрициан кастасына қарсылық білдірді және ақырында оның құлдырауына себеп болды; ол патша құл қызына Лар немесе басқа да құдайлық тұлға әкелген деп айтылды. Сонымен, Lares Compitalicii әлеуметтік тапқа қарамастан, бүкіл қоғамдастықты қорғау үшін өткізілгенімен, олардың фестивалі айқын плебейлік атмосфераға ие болды және Сатурналияның статус-квоны өзгерту шарасы болды. Дәстүр бойынша, Lares Compitalicii-ге заңдық және әлеуметтік жағдайы төмен адамдар қызмет етуді талап етті, олар жай ғана плебейлер емес, сонымен қатар бостандық алғандар мен құлдар болды, оларға "түсті қол Катон мереке кезінде жомарттықты ұсынды". Дионисийдің түсіндірме сөзінде: батырлар құлдардың қызметіне мейіріммен қараған. Сол құрбандықтарға қатысты ежелгі дәстүр әлі күнге дейін сақталып келеді. Сол құрбандықтарға қатысқан қаһармандарды құлдар өздерінің қызметімен кешіреді. Вици мен олардың діни істерін қадағалау Рим элитасына жүктелуі мүмкін, олар көпшілік магистратуралар мен діни қызметкерлерді иеленді, ал күнделікті істерді басқару және көрші-қолақтың қоғамдық жағдайлары - олардың діни мейрамдарын қоса алғанда - бостандықта тұрғандар мен олардың құл көмекшілері болды. Компиталия ресми мереке болған, бірақ республикалық дәуірде оның ғибадатханалары жергілікті деңгейде қаржыландырылған көрінеді, мүмкін, плебейлер, бостандықта жүргендер және вици құлдары арасында жазылу арқылы. Жеке қайырымдылық арқылы олардың қолдауы еш жерде расталмаған, ал Республикалық Компиталияға ресми көзқарастар ең жақсы жағдайда екіжақты болып көрінеді: Компиталия ойындарына (Ludi Compitalicii) бүлдіршіндіктің бүлдіршіндік дәмінің танымал театралды діни қойылымдары кірді: Компиталия осылайша сөз бостандығы мен популистік бүлдірушілік үшін діни санкцияланған тұтқыр ұсынды. 85 және 82 жылдар аралығында Compitalia ғибадатханалары Маркус Мариус Гратидианның преторийлік кезінде халықшыл саясаткерге табынудың орталығы болды. Оның қарсыластары жасаған әдет-ғұрыпқа негізделген қазасынан кейін Компиталия фестивальдері мен ойындарына не болғаны белгісіз, бірақ б.з.б.

Августтың діни реформалары

Принцип ретінде Август Компиталияны реформалап, вициді бөлді. 7 жылынан бастап 1 мамырда Ларс фестивалі Ларс Августиге арналды және 1 тамызда Гений Августидің жаңа мерекесі өтті. Бұл күн Рим магистратурасының алғашқы күні және Август үшін Актиумдағы жеңісінің мерейтойы ретінде қолайлы болды. Гений Аугусти бейнелейтін мүсіндер Компиталия ғибадатханаларының Lares арасында орналастырылды. Августтың қоғамдық Ларесті "өз" үй шаруашылығы Ларестерімен алмастырғаны күмәнді Август Ларесіне (58 б.з.д., провинциялық Цизальпин Галлиясында) қатысты ең алғашқы сілтеме Октавианның Августты құрметтеу ретінде қабылдауын отыз жылға жуық күтеді бірақ Гений Августиге деген жаңа табынуымен, Компиталия ғибадатханаларында пайдалану үшін Ларс Августи мүсіндерін тартуымен және қоғаммен Ларспен ортақ құрметтеу арқылы байланысы реформацияланған Компиталияны тірі императорларға табынудың айқын, жергілікті, "көше деңгейі" аспектісіне айналдырады. Бұл киелі орындардың иконалары олардың иесінің жеке қасиеттері мен жетістіктерін атап өтеді және ежелгі дәуірдегі іс-әрекеттің шынайы немесе қайта ойлап табылған жалғастығын еске салады. Кейбір мысалдар күрделі, басқалары стиліне қарай қарапайым және іс жүзінде рустик; тұтастай алғанда, олардың Римнің әрбір викусында орналасуы "қайта құрылған" Рим идеологиясын қаланың барлық бөліктеріне бейнелі түрде кеңейтеді. Компиталия реформалары тапқырлықпен және шынайы түрде танымал болды; олар римдік бұқараның дәстүрлерін бағалады және олардың саяси, әлеуметтік және діни қолдауын алды. Мүмкін, осыған жауап ретінде, Lares Augusti провинциялық культі көп ұзамай пайда болады; Остияда Lares Augusti ғибадатханасы форумға орналастырылды, ол осы жағдай үшін рәсімдік тазаланды. Август үлгісі Батыс империясының соңына дейін, тек кішігірім және жергілікті өзгерістермен сақталды, және Lares Augusti әрқашан биліктегі императормен, Августпен, оның жеке немесе отбасылық аты қандай болса да, бірдейленетін болады. Август ресми түрде Компиталияның плебейлік құлшынысты сипатын Рим дәстүрін "қайта қалпына келтіру" үшін маңызды деп растады және олардың кеңселерін ресмилендірді; вичи және олардың діни істері енді ресми магистри вичи, әдетте бостандықта болған адамдар, оларға министрлер көмектесті. 2 б.з.д. Аугуст Лареске арналған арнауда төрт құл өздерінің викусының ғибадатхана қызметкерлері ретінде тізімделген. Олардың құлдық мәртебесін ескере отырып, олардың өкілеттіктері талқылануға жатады, бірақ олар ресми орган болып табылады. Олардың аты-жөні және иелерінің есімдері емен гүлшоғырынан жасалған қалтаға салынған. Императордың құрметіне жасалынған қайың жапырақты сәбіз Римнің "құтқарушысы" ретінде Августқа берілді; Ол Рим мемлекетінің символды патеры ("атасы") болды, және оның дарындылығы оның үлкен отбасымен құлшылыққа ие болса да, оның ұсынысы толығымен ерікті болған сияқты. Императордың дарындылығына табынушылықты дәлелдейтін дәлелдер Реформацияланған Компитал ғибадатханаларының ешқайсысында да жоқ. Август кез келген жауапты патронның ("патрона") саяси ақыл-ойымен әрекет етті; оның вициді бөлуі оның клиенттері үшін жаңа мүмкіндіктер жасады. Ол құрметпен құрметке ие болды, бұл plebs үшін лауазымдар, діни қызметкерлер және олардың құрметін білдірді; кем дегенде кейбіреулері үшін. Петронийдің "Сатириконында" трималхионың есігін судьяның ликторы қағып, қорқынышты қобалжытуды тудырады, бірақ Августтың жаңа діни қызметкерлерінің бірі, сауда бойынша тасшы, Хабиннас келеді; өзінің регалиясына киінген, хош иісті және мүлдем мас.

Шығармашылық мифтер мен теология

Республиканың соңғы және империяның алғашқы кезеңдерінен бастап Арвал бауырларының діни жазбалары және өте аз сандағы сауатты римдіктердің болжамды түсініктемелері Ларестің анасы (Mater Larum) бар екеніне куәлік етеді. Оның балалары Арвал гимнің (Кармен Арваль) күңгірт, фрагментарлық ашылуымен шақырылады; enos Lases iuvate ("Бізге көмектесіңіз, Ларес"). Оны Варо (б.з.д.116 - 27 жж.) Мания деп атаған, ол оны бастапқыда Сабин құдай деп санайды. Кейінгі римдік авторлар осы атауды жалпы мағынада "жаман рух" деп қолданған. Көп уақыттан кейін Макроб (fl. 395 430 ж.) Compitalia кезінде жол қиылысындағы ғибадатханаларда ілінген жүн мүсіндерді мания деп сипаттайды, бұл Римнің соңғы монархы және оның бірінші консулы Л. Юний Брут енгізген Mater Larum-ға балаларды құрбандыққа шалудың тапқыр алмастыруы деп болжанады. Қазіргі заманғы зерттеулер Арвалдың Ларлардың анасына арналған ырымдарын әдетте хтондық деп санайды, ал құдайдың өзі жер анасы Теллдің қараңғы немесе қорқынышты аспектісі ретінде қарастырылады. Овидий Матер Ларумның шығу мифін бір кездері сөзге шешен Лара ретінде ұсынады немесе өрнектейді, оның тілі Юпитердің құпия махаббатына опасыздық жасағаны үшін жаза ретінде кесіледі. Осылайша Лара Мута (сөйлеу қабілеті жоқ) болады. Меркурий оны өлілердің жер асты мекеніне (ад Манеске) алып барады; осы үнсіздік орнында ол Деа Тацита ("сұмсақ адам"). Жолда ол қызды жүкті етеді. Ол өзі сияқты үнсіз немесе сөйлей алмайтын егіздерді дүниеге әкеледі. Бұл жағдайда Ларелерді "тыныштық манасы" (тацити манасы) деп түсінуге болады. Овидийдің поэтикалық мифы ежелгі ритуалдардың қалдығына сүйенеді Mater Larum, фералияның шетінде әйелдер арасында халықтық құлшылық ретінде сақталған: қарт әйел балық басын тігіп, оны пішпен мазалайды, содан кейін оны тесіп, қуырады. Егер, Овидийдің айтуынша, лемуралар Лардың қаны толмаған, зұлым және көшпелі түрі болса, онда олар аналарымен бірге Лемуралияға жол табады, онда аштық лемуралар римдік үйлерге жиналып, тірілерден құлшылық талап етеді. Отбасы әкесі өзін және отбасын түн ортасында су құйылып, қара бұршақ жерге түкіріліп, құтқарылуы керек. Бұл құрбандықтарға риза болмаған люмперлер қола құмыралардың қатты шуынан қорқып кетеді. Тейлор жерге құлау үшін жасалған немесе қасақана жерге қарай шығарылған құрбандықтардың хтондық сипатын атап өтті. Егер олардың аналық табиғаты Ларларды жермен байланыстырса, Тейлордың айтуынша, олар өлгендердің рухтары. Плутарх Сервий Туллий туралы аңыз айтады, ол Римнің алтыншы патшасы, Ларестің қоғамдық мерекесі Компиталияның негізін қалаушы. Сервийдің құл анасы ошақтан шыққан фаллоспен немесе басқа құдайлық тұлғамен жүкті болады. Кейбіреулер оны ірі құдай немесе ата-баба батыр деп санайды, ал басқалары Лар деп санайды: соңғысы күшті халықтық дәстүр болған сияқты. Август дәуірінде Галикарнасс Дионисий Сервийдің Лардан туғандығын және оның Компиталияны құлшыныспен құрғандығын жалпыға мәлім, ал Лар грек батырына тең; жартылай құдайлық, ата-бабалар және жерді қорғаушы. Бұл әңгімелер Ларды ошақпен, жер астымен, ұрпақ беру күшімен (қалай болғанда да) байланыстырады, тамақтану, құдайлық немесе жартылай құдайлық ата-бабалардың түрлері және құдайлық пен құлдың бірігуі, мұнда заңды немесе жеке генстің туылған мәртебесіне ие болғандар қызмет ете алады және қызмет ете алады. Моммсеннің Ларелердің бастапқыда дала құдайлары болғандығы туралы пікірі олардың ата-бабалары мен қамқоршылары рөлімен үйлеспейді. Ауылдық отбасы өздерінің игілігі мен топырағына арқа сүйеді: б.з.д. Ларелердің кішкентай мифографиясы өнерлі және поэтикалық көрінеді. Олардың дамуын шектейтін дәстүрлі, жүйелі теология болмағандықтан, Ларес көптеген функциялары бар бір ғана, бірақ пайдалы тұманды түрге айналды. Цицеронның заманында үйдегі Ларлардың иелігі адамның мекен-жайына иелік етудің моральдық талабын қойды. Фест оларды "жер астының құдайлары" (ди инфери) деп атайды. Флакус үшін олар ата-бабалар генийі (с. гений). Апулей оларды ата-бабаларының игі рухтары деп санайды; олар жер асты әлеміне де, адам әлемінің белгілі бір жерлеріне де жатады. Оның ойынша, бұл оларды тірі адамдарды мекендейтін, қорғайтын және шабыттандыратын құдайлық және мәңгілік генийден ерекшелейді: және нақты физикалық салалары бар, оларды зұлым, босқындармен байланыстыруға болмайды. Біздің заманымыздың 4-ші ғасырында христиандық полемик Арнобиус, басқалармен бірге, Варороны (б.з.д. Ол сондай-ақ, әдебиетте бірегей болып көрінуі мүмкін, біра...