Кіріспе

Естелік бұрмалау

El Grupo Nuevo de Omar Rodriguez Lopez тобының альбомы

Криптомнезия – бұл ұмытылған естелік, субъект оны танымай-ақ қайта келгенде, жаңа және түпнұсқа деп қабылдайтын жағдай. Бұл естелік бұрмалаудың бір түрі, онда адам ойды, идеяны, әуенді, есімді немесе әзілді бұрмалап еске түсіруі мүмкін; олар әдейі плагиат жасамайды, бірақ естелікті жаңаша шабыттанғандай сезінеді.

Ерте пайдаланған

Криптомнезия алғаш рет 1874 жылы тіркелген, ол медиум Стейнтон Мозеске қатысты, ол сеанс кезінде өзін жақында қаза тапқан Үндістаннан келген екі бауырласпен рухани байланыста екеніне сенді. Байланыс бар екеніне қарамастан, ол оқиға туралы өткен аптада газеттерде жарияланбаған ешқандай мәліметті анықтай алмады. Зерттеушілер Мозес оқиғаны оқыған, бірақ оны ұмытқан, ал жарым-жартылай естелігін рухтар әлемінен келген хабар деп жаңылысқан деген қорытынды жасады. Бұл терминді алғаш рет психиатр Теодор Флорной қолданды, ол медиум Хелен Смит (Кейтрин Элиз Мюллер) жағдайына сіңіп, психизмде "медиумның жасырын естеліктерінің жиі кездесетінін, кейде біздің әдеттегі түсіміздегідей, қиял немесе ойлау арқылы бұрмаланып келетінін" атап көрсетті. Карл Густав Юнг "Соқталған құбылыстар деп аталатын психология және патология туралы" (1902) диссертациясында осы тақырыпты қарастырды және "Криптомнезия" (1905) атты мақаласында Фридрих Ницшенің "Заратустра осылай сөйледі" еңбегінде осы құбылыстың болу мүмкіндігін ұсынды. Бұл идеяны Геза Дюкс, Сандор Ференци және Вильгельм Стекел, сондай-ақ Зигмунд Фрейд өзінің жаңалықтарының түпнұсқалығы туралы сөйлеген кезде зерттеді немесе атап өтті. Жак Лакан өзінің эго идеалы ("эго" Басқаша) тұжырымдамасы арқылы Маргарита Пантеннің "ісін" (Аймэ ісі) қайта жасауда тұжырымдаманың бейімделуін көрсетті. Оның өзін-өзі "танымау" тәжірибесі Лаканның кейінірек Символика және айна кезеңі туралы негізгі теорияларының құрылымын құрады. Криптомнезия сөзі грек тіліндегі "криптос" (жасырын, бүркеме, құпия) және "мнезия" (ес) сөздерінің қосындысынан тұрады.

Эксперименттік зерттеулер

Криптомнезияның алғашқы эмпирикалық зерттеуінде топтағы адамдар кезекпен категориялық мысалдар (мысалы, құстардың түрлері: тотық, канари сияқты) жасады. Кейіннен оларға бұрын айтылмаған сол санаттар бойынша жаңа мысалдар құрастыру және өздері қандай сөздерді ойластырғанын еске түсіру сұралды. Адамдар шамамен 3-9% жағдайда басқа біреудің ойын қайта ойлап немесе біреудің ойын өз ойы ретінде қате еске түсіру арқылы бейсалы плагиат жасады. Осыған ұқсас нәтижелер сөз іздеу ойындары және идея жинау сессиялары сияқты басқа тапсырмаларда да қайталанды.

Себептер

Криптомнезия көздерді дұрыс бақылау қабілеті нашарлағанда жиі кездеседі. Мысалы, адамдар идеяны алғаш қарастырған кезде жоғары когнитивтік жүктемеде болса, оны өз ойлары деп қате айту ықтималдығы артады. Криптомнезия идеяның бастапқы көзінен алшақтағанда күшейеді, ал қатысушыларға өз ойларының шығу тегіне назар аударуды нақты тапсырғанда азаяды. Жалған мәлімдемелер бір жынысты адамдар ұсынған идеялар үшін де жиі болады, себебі өзімен бір жынысты адамның ұқсастығы көздің шатасуын күшейтеді. Басқа зерттеулерде идеяның уақыты да маңызды екені анықталды: егер басқа адам идеяны өз ойын ойламас бұрын айтса, оның идеясы өз идеясы ретінде қабылдануы мүмкін, себебі адам өз кезегіне дайындалумен тым айналысып, ақпарат көзін дұрыс бақылай алмайды.

Ницше

Юнг "Адам және оның символдары" еңбегінде мына мысал келтіреді. Фридрих Ницшенің "Заратустра осылай сөйледі" кітабында, Ницше жазғаннан жарты ғасыр бұрын, шамамен 1835 жылы жарық көрген кітапта да дәл сол оқиғаның сөзбе-сөз сипаттамасы бар. Бұл әдейі плагиат немесе таза жай ғана оқиға емес деп есептеледі: Ницшенің қарындасы оның жас кезінде, шамамен 12-15 жас аралығында, түпнұсқаны оқығанын растады. Ницшенің жастық шағындағы зиялық қабілеті, кейінгі танымдық құлдырауы және осымен байланысты психологиялық нашарлауы (әсіресе, оның кейінгі мінез-құлқы мен жазбаларында көрінетін мақтанушылығы) оның алғаш рет оқығанда осы үзіндіні жадына сіңіріп алғанын, ал кейін оны кездестіргенін ұмытып, оны өз санасы тудырды деп ойлау ықтималдығын арттырады.

Байрон

Кейбір жағдайларда криптомнезия мен заман рухы арасындағы шекара біршама тұманды болуы мүмкін (ғылымдағы көптеп ашылу концепциясын салыстырыңыз). Лорд Байронның "Манфред" драмасын оқығандар Гётенің "Фауст" шығармасына ұқсастықтарын байқаған. 1820 жылы жарияланған бір мақалада Гёте былай деп жазды: "Байронның "Манфред" трагедиясы мен үшін таңғажайып құбылыс болды және маған қатты тиді. Бұл ерекше зиялы ақын менің "Фауст"ымды өзіне сіңіріп алып, гипохондриялық көңіл күйі үшін ең керемет нәрселерді шығарды. Ол итермелейтін принциптерді өз жолымен, өз мақсатына қарай пайдаланды, сондықтан олардың ешқайсысы бұрынғысымен бірдей болмады; және осы себепті оның генийіне ерекше ризамын." Байрон бұл мақтауға риза болған сияқты, алайда ол "Фаустты" ешқашан оқымағанын мәлімдеді.

Хелен Келлер

Хелен Келлер өзінің және ұстазының беделін криптомнезия оқиғасымен құртты, ол бұрмаланып плагиат ретінде қабылданыпты. Келлер төрт жыл бұрын оқыған Маргарет Канбидің "Қыраулы әдемілер" ертегісінен жадында қалған естеліктермен жазған "Қыраулы патша" оны қатты шаршатып, қалған өмірінде көркем әдебиет жаза алмады.

Алтын Иерусалим

Иерусалим алтын (ירושלים של זהב) – Наоми Шемердің 1967 жылғы әні. Әннің әуенінің бір бөлігі баск халқының "Pello Joxepe" ("Пелло Жоксеп") лұппысы негізінде құрылған, оны Хуан Франсиско Петриарэна 'Xenpelar' (1835–1869) жазған. Шемер испан әншісі және ән жазушысы Пако Ибаньестің орындауын естіді, ол 1962 жылы Израильге келіп, оны өзі мен Нехама Хендел бар топқа орындады. Кейін ол Хенделдің 1960 жылдардың ортасында "Pello Joxepe" орындағанын және әуенінің бір бөлігін бейсалы естігенін мойындады. Шемер оның "Pello Joxepe"-ге ұқсас екенін білгенде қатты мазаланды, бірақ Ибаньеске бұл мәселе бойынша пікірін сұрағанда, ол "біраз көмектескеніне қуаныштымын" деп жауап берді, сондай-ақ ол ашуланбады және мұны плагиат деп санамады.

Стивен Тайлер

1984 жылы Aerosmith "Done With Mirrors" әнін жазғанда, вокалшы Стивен Тайлер радиодан топтың "You See Me Crying" әнін естіп, бұл олардың өзінің әні екенін есіне алмады және топқа осы әнді кавер ретінде жазуды ұсынды. Гитарист Джо Перри оған: "Бұл біздің әніміз, сенің басыңа тиісін!" - деп жауап берді.

Джордж Харрисон

1976 жылдан бері АҚШ авторлық құқығындағы прецедент, күдікті криптомнезияны қасақана плагиаттан ешқандай өзгеше қарастырмайды. Бастапқы сот ісі – «Брайт Тюнес Мьюзик» компаниясы мен «Харрисонс Мьюзик» компаниясы арасындағы дау, онда Рональд Мак жазған және шығарған «He’s So Fine» әнінің авторы Джордж Харрисонның «My Sweet Lord» әнінен маңызды бөліктерді алғанын сотқа көрсетті. Сот, көшірудің бейсалы болғаны туралы талапқа қарамастан, залап ақысын тағайындады. Бұл шешім екінші апелляциялық округте «ABKCO Music v. Harrisongs Music» ісінде, ал тоғызыншы апелляциялық округте бекітілген «Three Boys Music v. Michael Bolton» ісінде расталды.

Колин МакКалло

1987 жылы австралиялық автор Колин Маккалоу «Миссалонгхи ханымдары» повесін жариялады. Сыншылар оның 1926 жылғы Л.М. Монтгомеридің «Көк қамал» роматын плагиаттағанын мәлімдеді. Маккалоу жастық шағында Монтгомеридің туындыларын оқығанын мойындады, бірақ ұқсастықтарды бейсаналық есте сақтаумен түсіндірді.

Умберто Эко

"Түсіндіру және шамадан тыс түсіндіру" еңбегінде Умберто Эко өзінің көптеген кітаптарының арасында ежелгі кітапты қайта тауып алғанын айтады, ол кітабы "Розаның аты" романындағы маңызды затқа ерекше ұқсас еді. Мен сол кітапты жастығымда сатып алып, беттегенімде, оның тым лас екенін байқап, бір жерге қойып, ұмытып кеттім. Бірақ мен сол беттерді іштей есте сақтап қалдым, ондаған жылдар бойы сол улағыш жапырақтардың суреті жанның ең терең шұңқырында, қабірде жатқандай, жатты. Кенеттен (неге екенін білмеймін) ол қайтадан ойға келді де, мен оны өзім ойлап тапқандай болдым.