Кіріспе

Батыс мәдениетінің контекстінде Еуропа тілдерінде жазылған әдебиет, Америка шекарасындағы оқиғаларды бейнелейтін әдеби жанр. Батыс әдебиеті, сондай-ақ Еуропа әдебиеті деп те аталады, ол Еуропа тілдерінде Батыс мәдениетінің ықпалымен жазылған және туған кезеңдерімен қалыптасады. Әр кезеңде көрнекті батыс авторлары, ақындары мен әдеби шығармалары бар. Батыс әдебиетінің ең бағалысы – Батыс каноны деп есептеледі. Батыс канонына кіретін туындылар тізімі сыншылардың Батыс мәдениетіне қатысты пікірлеріне және оның ерекше белгілерінің маңыздылығына байланысты өзгеріп отырады. Батыс және Еуропа елдерінің әдебиетіне әртүрлі әдеби кезеңдер зор әсер еткен, ал қозғалыстар мен саяси өзгерістер сол дәуірдің прозасы мен поэзиясына өзгерістер енгізген. XVI ғасыр Ренессанс әдебиетінің пайда болуымен, ал XIX ғасыр романтизм дәуірімен танымал. Романтизм дәуірінде жазу стилі ғасырдың саяси мәселелеріне тәуелді болды және бұрынғы классицизмнен ерекшеленді. Иоанн әдебиеті – «ғимари, тығыз метафоралық және символдық, құрылымдық, шабыттандырылған» сипатталады. Иоанн Евангелистің жазбалары, Иоанн теологиясының ажырамас бөлігі саналса, ерте заманда Паулин теологиясымен қатар келіп, сол кездегі ағылшын әдебиетіне әсер еткені айтылады. Алайда, автор П.М. Оливердің пікірінше, Джон Донн сияқты аян беруші ақындардың поэзиясындағы діни ілімдерді ақындар өздері кеңейтіп, жаңартқан. Реформация дәуірін қалыптастырған және дамытуға үлес қосқан көрнекті әдеби формаларға құрылымды проза мен поэзия, соның ішінде Спенсер строфасы; он төрт тармақты, белгілі бір ұйқас схемасы бар сонет жатады. Спенсер осы жанрға қосқан үлесі үшін «ағылшын Вергили» деп аталды. Кітап, реформация кезіндегі саяси және билік өзгерістеріне байланысты, протестанттық және рим-католик сенімдері арасында «келісімге» қол жеткізуге тырысты.

Испания

Испанияның алтын ғасыры 16 ғасыр бойына созылды және Испанияда өнер мен әдебиеттің дамуы мен үдеу кезеңі болды. Поэзия, драма және проза сияқты әдеби жанрлардың осы үдеуі, Испанияның Италия және басқа еуропалық елдермен байланысының күшеюіне байланысты болды. Осы тұста Гарсиласо де ла Вега атты көрнекті испан ақыны пайда болды. Ол өз шығармаларында шетелдік әдеби тәсілдерді қолданды, соның арқасында Испанияда бұрын қолданылған өлең құрылымдарын итальяндық өлшемдер мен өлең құрылымдарымен алмастыра алды.

17 ғасыр

Батыс аймақтарындағы проза мен поэзия, әсіресе ерте заманауи дәуірде Англияда, айқын Библиялық ықпалға ие болды, бұл ықпал 18 ғасырдағы Ағарту дәуірінде ғана жобалана бастады. «Метафизика» терминін ақын Джон Драйден енгізді, ал 1779 жылы оның мағынасы сол кездегі ақындар тобын атау үшін кеңейтілді, олар кейін «метафизикалық ақындар» деп аталды. Сол дәуірдегі маңызды ақындарға Джон Донн, Эндрю Марвелл және Джордж Герберт кірді. Джон Донн 17 ғасырдың көрнекті метафизикалық ақыны болды. Доннның поэзиясы күшті ойлар мен эмоционалды тілді пайдалану арқылы өмірдің қуаныштарын зерттеді. Донн, әдеттегі Петрарка тіліне қарағанда, қарапайым тілге көшті, ал оның бейнелері негізінен Құдайдан алынған. 18 ғасырда Еуропа бойынша тараған «Ағартушылықтың» әртүрлі нұсқалары туралы әдебиет жазылды. Генри Фарнем «Америкадағы Ағартушылық» кітабында «Жұмсақ Ағартушылық [ ] тепе-теңдік, тәртіп және діни келісімді уағыздайды», ал «Революциялық Ағартушылық» «ескінің қирауынан жаңа аспан мен жерді құруға» тырысты деп жазды.

Нидерланды

Бұл әдеби кезеңді қалыптастырған маңызды мәтіндердің қатарында Амстердамда анонимді түрде жарияланған «Теологиялық-саяси трактат» кіреді, онда автор Спиноза еврей және христиан діндерін олардың ілімдерінің тереңдігінің жетіспеуі үшін сынға алды. Спиноза өзінің трактатында философияның жоғары деңгейлерін талқылады, оны тек элиталықтар ғана түсіне алады деп сақты. Бұл мәтін осы кезеңде «дінге қарсы» көзқарастың күшеюіне ықпал еткен көптеген туындылардың бірі болды. Франция жас әйелдердің білімін жақсартуға тырысып, осыны қоғамның дамуының көрсеткіші ретінде қарастырды. Бұл 18 ғасырда Францияда қыздар мен үйленбеген әйелдерге арналған мінез-құлық туралы әдебиеттің жаңа жанрының пайда болуына әкелді. 18 ғасырда Мадрид сарайында француз және итальяндық әсер күшейді, испандық «Иллюстрадоларына» әсер еткен ағылшын авторларының қатарында Джон Локк, Эдмунд Берк, Эдвард Янг және Томас Гоббс болды. Дегенмен, испан ағартушылық кезеңі ғалымдар тарапынан тек 20 ғасырда ғана толыққанды мойындалды, ал бұрынғы зерттеулер испан ағартушылық кезеңін «шетелдік еліктеу дәуірі» деп сипаттаған.

Испания

XVIII ғасырдағы испан әдебиеті, Ағарту дәуірінің ықпалынан бөлек, "көсемдік" әдеби ұғымының да ықпалында болды. Лонгин, көсемдік тудыратын әдеби құралдарды оқырманға сөйлеушінің сезімін ұқсатып сезінуге мүмкіндік беретін нәрсе деп сипаттады. Ол, оқырманды көндіру үшін емес, тек сөйлеушінің санасына көшіру үшін қолданылатын тіл стилін жасады. Сондықтан Италияда көптеген оқшауланған әдеби тұлғалар болды, ал "Романтизм" терминінің өзі нақты мағынаға ие емес еді. Бұл Пьетро Борсьеридің еңбектерінде түсіндірілді, онда ол романтизмді жазушылардың өзі анықтаған әдеби қозғалыс ретінде бейнеледі. Романтик ақындары ежелгі грек және латын поэзиясы мен мифологиясынан шабыт алды, сонымен қатар осы дәуірдегі ақындар өз жазбалары арқылы елде бірлік сезімін қалыптастыруға тырысты. Берчеттің сөзіне сүйенсек, саяси біртүтастық жоқ кезеңде Италияны біріктірген жалғыз фактор – осы дәуірдің поэзиясы мен жазбалары болды.

Ұлыбритания

Еуропалық революцияны қоса алғанда, тарихи оқиғалар, оның ішінде француз революциясы ең маңыздысы деп есептеледі, 19 ғасырдағы британдық романтизмнің дамуына үлкен әсер етті. Бұл төңкерістер билікке наразылықтарын әдебиет арқылы жеткізген жаңа авторлар мен ақындардың тууына себеп болды. Мұны негізінен философиялық және библиялық тақырыптарды поэзиясында қолданған ақын және суретші Уильям Блейк, сондай-ақ "Көл ақындары" деп аталған Сэмюэл Тейлор Кольридж және Уильям Вордсворттың шығармаларында көруге болады. Британдық романтизм авторларының екі толқыны болды; Кольридж мен Вордсворт бірінші толқынға жатты, ал Джордж Гордон Байрон мен Перси Биш Шелли сияқты авторлардың радикалды және "агрессивті" екінші толқыны құрылды. Байронның поэзиясындағы зорлық-зомбылыққа қарсы революцияны және теңдік орнаған әлемді жақтаған қаһарлы ұстанымының нәтижесінде "Байрондық кейіпкер" атты ойдан туған бейне пайда болды, ол көбінесе қарсылыққа толы мінез-құлқымен ерекшеленеді. Байрондық кейіпкер "оның көптеген шығармаларында кездеседі" және Байрон өзі жасаған кейіпкердің көрінісі саналады. Грек және рим мифологиясы Байрон, Китс және Шелли сияқты британдық романтизм ақындарының шығармаларында жиі қолданылды. Дегенмен, мифологиялық шабыттан бас тартқан ақындар да болды, соның ішінде Кольридж, ол діни шабыттандырылған маңызды шығармалар жасау үшін Киелі кітаптан шабыт алуды жөн көрді. 19 ғасырдағы британдық романтизм "жанды организмдердің өзін-өзі ұйымдастыруына, олардың өсуіне және қоршаған ортаға бейімделуіне, сондай-ақ физикалық жүйені күрделі функцияларды орындауға итермелеген шығармашылық күшке" назар аударды. 19 ғасырда жаңалықтарға толы медицина мен романтизм ағылшын әдебиеті арасында тығыз байланыс байқалады. Бұл өнер туындылары британ әдебиеті мен мәдениетіне үлкен әсер етті, дәл сол кезде "Британия өзінің көркем мәдениетінің құндылығын дәлелдеуге тырысып жатқан" шақта. Өнер шабыт сыйлап, Романтизм әдебиетінің "эстетикасын қалыптастырды", Мэри Шелли сияқты жазушыларға әсер етті. Микеланджело мен Рафаэль сияқты белгілі итальян суретшілерінің шығармаларындағы әртүрлілік пен стандарттың болмауы романтизм жазушыларына жаңа формалар мен өрнектей алу тәсілдерін зерттеуге мүмкіндік берді. Ағылшын эссеисі Уильям Хазлитт Рафаэльдің өнеріндегі шектеулердің жоқтығы мен көркемдік еркіндіктің романтизм дәуірінің ақындарына қалай шабыттандырғанын түсіндірді. Микеланджелоның "көркемдік биіктікті бейнелейтін" өнер туындылары Данте мен Шекспирдің әдебиетінде көрініс тапты, сол кезде екеуін салыстырып, үнемі олардың арасындағы ұқсастықтарды табуға тырысты.