Кіріспе
Допамин функцияларымен байланысты заттар
Допаминергиялық дегеніміз "допаминге қатысты" (сөзбе-сөз айтқанда, "допаминге әсер ететін"), допамин – кең таралған нейротрансмиттер. Допаминергиялық заттар немесе әрекеттер мидағы допаминге қатысты белсенділікті арттырады. Допаминергиялық ми жолдары допаминге қатысты белсенділікті жеңілдетеді. Мысалы, дофамин тасымалдаушысы (DAT), везикулярлы моноамин тасымалдаушысы 2 (VMAT2) және дофамин рецепторлары сияқты белгілі бір ақуыздар допаминергиялық деп жіктелуі мүмкін, сондай-ақ допамин синтездейтін немесе қамтитын нейрондар және оларда дофамин рецепторлары бар синапстар да допаминергиялық деп белгіленуі мүмкін. Допаминнің биосинтезін немесе метаболизмін реттейтін ферменттер, мысалы, ароматты L аминқышқылының декарбоксилазасы немесе DOPA декарбоксилазасы, моноамин оксидазасы (MAO) және катехол O метил трансферазасы (COMT) де допаминергиялық деп аталуы мүмкін. Сонымен қатар, дофамин рецепторларына немесе дофамин босатылуына жанама әсер ететін кез келген эндогенді немесе экзогенді химиялық заттар (мысалы, дофамин босататын немесе дофамин рецепторларын экспресс ететін нейрондарға синапс құратын нейрондарға әсер ететін) допаминергиялық әсерге ие деп айтуға болады. Екі маңызды мысал – сыйақы жолдарында дофамин босатылуын жанама түрде күшейтетін опиоидтар және ВМАТ2-ге байланысып, тежеу арқылы дофамин босатылуын тікелей күшейтетін кейбір алмастырылған амфетаминдер.
Алдын ала өнімдер
Допамин алдындағы заттар, соның ішінде L фенилаланин және L тирозин диеталық қосымшалар ретінде қолданылады. L-ДОПА (Леводопа) – тағы бір алдындағы зат, Паркинсон ауруын емдеу үшін қолданылады.
Рецептор агонисттері
Допамин рецепторларының агонистері, мысалы апоморфин, бромокриптин, каберголин, дигидрексидин (LS 186,899), допамин, фенолдопам, пирибедил, лизурид, перголид, прамипексол, ропинирол және ротиготин Паркинсон ауруын емдеуге, сондай-ақ депрессия мен дауылпаздықтан құтылуға қолданылады.
Рецептор антагонисттері және блокаторлары
Допамин рецепторларының антагонисттері, оның ішінде хлорпромазин (Торазин), флуфеназин, галоперидол (Халдол), локсапин, молиндон, перфеназин, пимозид, тиоридазин, тиотиксен және трифлуоперазин сияқты классикалық антипсихотиктер, амисульприд, клозапин, оланзапин, кветиапин (Серокел), рисперидон (Риспердал), сульпирид және зипразидон сияқты атипикалық антипсихотиктер, сондай-ақ домеридон, метоклопрамид және прохлорперазин сияқты құсуды тоқтатуға арналған препараттар, шизофрения және екіполярлық бұзылысты емдеу үшін антипсихотиктер ретінде, ал ішек-қарынның ауруларынан туындаған лоқсып құсу және ауру сезімінен құтылу үшін қолданылады.
Қайта қабылдау ингибиторлары мен тасымалдаушы блокаторлары
Допаминді қайта сіңіру ингибиторлары (ДҚСИ) немесе допамин тасымалдаушысының (ДАТ) ингибиторлары, мысалы метилфенидат (Риталин), аминептин және номифензин, кокаин, метилендиоксипировалерон (МДПВ; "Соник"), кетамин және фенциклидин (ФКК), сондай-ақ басқалары, назар жетіспеуімен және гипербелсенділік синдромы (НЖГБС) мен нарколепсияны психостимуляторлар ретінде, семіздікті аноректиктер ретінде, депрессияны антидепрессанттармен, ал мазасыздық пен көңіл күйдің төмендеуін анксиолитиктермен емдеу үшін, сонымен қатар есірткіге тәуелділікті басу үшін және жыныстық дисфункцияны емдеуге қолданылады, олар заңсыз көше есірткілері ретінде де таралған. Везикулалық моноамин тасымалдаушы 2 (VMAT2) ингибиторлары, мысалы резерпин, тетрабеназин және десерпидин, симпатолитиктер немесе антигипертензивтер ретінде, ал бұрын антипсихотиктер ретінде қолданылған.
Босатушы агенттер
Допаминді босататын заттар (ДБЗ), мысалы, фенетиламин, амфетамин, лиздексамфетамин (Vyvanse), метамфетамин, метилендиоксиметамфетамин (MDMA), фенметазин, пемолин, 4 метиламинорекс (4 MAR) және бензилпиперазин, сондай-ақ көптеген басқалары, зейін тапшылығы және гипербелсенділік синдромы (ЗТГС) және нарколепсияны психостимуляторлар ретінде, семіздікті аноректиктер ретінде, депрессияны антидепрессанттармен, ал мазасыздықты анксиолитиктермен емдеу үшін, есірткіге тәуелділікті жеңілдету үшін және жыныстық дисфункцияны афродизиактар ретінде қолданылады. Осы қосылыстардың көптеген түрлері заңсыз көше есірткілері болып табылады.
"Жұмыс белсенділігін арттырушы заттар"
Допаминді "белсенділікті күшейтуші" заттар, мысалы BPAP және PPAP, қазіргі уақытта тек зерттеу химиялық заттары болып табылады, бірақ бірқатар медициналық ауруларды емдеуде клиникалық қолданысқа енгізу үшін зерттелуде. Бүгінгі күнге дейін тек фенилэтиламин мен триптамин ғана организм ішінде өндірілетін "белсенділікті күшейтуші" заттар ретінде анықталды.
Моноамин оксидаза ингибиторлары
Моноамин оксидазасының (МАО) ингибиторлары (МАОИ), оның ішінде фенельзин, траннилципромин және изокарбоксазид сияқты селективті емес заттар, моклобемид сияқты МАОА-ға селективті заттар, және селегилин, разагилин және паргилин сияқты МАОБ-ға селективті заттар, сондай-ақ никотин қағанағында (Nicotiana tabacum), Banisteriopsis caapi (аяуаска, яге), Peganum harmala (Хармал, Сирия руы), Passiflora incarnata (Құмар гүлі), және Tribulus terrestris сияқты өсімдіктерде әртүрлі мөлшерде кездесетін хармалин, хармалин, тетрагидрохармин, хармалол, харман және норхарман сияқты хармала алкалоидтары, депрессия мен мазасыздықты емдеу үшін антидепрессанттар және транквилизаторлар ретінде, Паркинсон ауруы мен деменцияны емдеу үшін, сондай-ақ фенилэтиламин (ФЭА) және диметилтриптамин (ДМТ) сияқты психоделиктердің әсерін күшейту үшін олардың метаболизмін тежеу арқылы рекреациялық мақсаттарда қолданылады.
Допамин синтезін күшейтеді
Тирозин гидроксилазасының (TH) мРНҚ деңгейін көтеруші заттар, мысалы, бромантан және төмен дозадағы аспирин. Ресейде астениялық бұзылыстарды емдеудегі тиімділігі туралы мәліметтерге сүйене отырып, бромантанды қолдануды тоқтатқаннан кейін де оның TH деңгейін көтеру әсері біраз уақытқа (кем дегенде бір айға дейін) сақталуы мүмкін.
Басқа фермент ингибиторлары
Паркинсон ауруын емдеуде қолданылатын энтакапон және толкапон сияқты катехоль O метил трансфераза (COMT) ингибиторлары. Кокаинге және ұқсас дофаминергікалық препараттарға тәуелділікті емдеуде қорқытушы препарат ретінде қолданылатын дисульфирам (Антабус) сияқты дофамин β гидроксилаза ингибиторлары. Дофамин β гидроксилаза ферментінің тежелуінен туындаған дофаминнің артық мөлшері, мазасыздық, жоғары қан қысымы және жағымсыз сезімдер сияқты жағымсыз симптомдарды күшейтеді. Дисульфирам құмарлықты басатын препарат емес, себебі ол препараттарға деген құштарлықты азайта алмайды. Керісінше, оның жағымсыз әсерлерінен туындайтын жаза есірткі тұтынудан ұстап қалады. 3,4 дигидроксистирен сияқты фенилаланин гидроксилаза ингибиторлары, қазіргі уақытта зерттеу үшін ғана қолданылатын химиялық зат, тиімді терапиялық қолданысы жоқ, себебі мұндай препараттар қауіпті гиперфенилаланинемияны немесе фенилкетонурияны тудыруы мүмкін. Феохромоцитоманы емдеу үшін симпатолитикалық немесе антигипертензиялық препарат ретінде қолданылатын метирозин сияқты тирозин гидроксилаза ингибиторлары. Бензеразид, карбидопа және метилдопаны қамтитын, Паркинсон ауруын емдеуде L-DOPA-ның тиімділігін арттыру және допаминнің шеттік айналуын тежеу арқылы жағымсыз қосымша әсерлерді азайту, сондай-ақ симпатолитикалық немесе антигипертензиялық препараттар ретінде қолданылатын ароматты L аминқышқыл декарбоксилаза немесе DOPA декарбоксилаза ингибиторлары. Басқалары, мысалы гиперфорин және адгиперфорин (екеуі де Hypericum perforatum St. John's Wort құрамында), L-теанин (Camellia sinensis, шай өсімдігі) және S-аденозил-L-метионин (SAMe).