Кіріспе
Италиялық католик кардиналы (1607–1667) Франческо Мария Сфорца Паллавичино немесе Паллавичини (28 қараша 1607 – 4 маусым 1667) – итальяндық кардинал, философ, теолог, әдебиет теориясының маманы және шіркеу тарихшысы. Рим колледжінде философия және теологиядан профессор болған, сондай-ақ Accademia dei Lincei және Савойя принці Морис академиясы сияқты маңызды академиялардың белгілі мүшесі Паллавичино көптеген ықпалды философиялық және теологиялық трактаттардың авторы (Готфрид Вильгельм Лейбниц, Бенедетто Кроче және Евгений Гарин сияқтылардың арасында мақтауға ие болған) және 19 ғасырдың соңына дейін құрметті саналған Трент соборының тарихын жазған.
Francesco Maria Sforza Pallavicino or Pallavicini (28 November 16074 June 1667), was an Italian cardinal, philosopher, theologian, literary theorist, and church historian. A professor of philosophy and theology at the Roman College and a fixture of important academies such as the Accademia dei Lincei and the Academy of Prince Maurice of Savoy, Pallavicino was the author of several highly influential philosophical and theological treatises (praised among others by Gottfried Wilhelm Leibniz, Benedetto Croce and Eugenio Garin) and of a well known history of the Council of Trent that remained authoritative until the late 19th century.
Жас шағы мен отбасы
Паллавичино 1607 жылдың 28 қарашасында Римде дүниеге келді. Ол маркиз Алессандро Паллавичиноның тұңғыш ұлы және оның екінші әйелі, Санта-Фиора графинясы Франческа Сфорцаның күйеуі қайтыс болған Асканио делла Пенна делла Корниядан туған ұлы еді. Ол ежелгі және асыл Паллавичини әулетінің Парма тармағына жатады. Ол Франческо Мария Сфорца деген есіммен крещениеден өтті, бірақ өмірі бойы жариялаған барлық еңбектерінде тек Сфорцаны ғана есімі ретінде көрсетті, сондай-ақ Римдегі Сант-Андреа-аль-Квиринале шіркеуіндегі қабірінде жазылған жалғыз есімі осы болды; Сфорца оның замандастарының барлығы қолданған жалғыз есім еді. Сфорца есімі Италияның белгілі кондотьеросы, Венеция Республикасының генерал-капитаны Сфорца Паллавичиноның құрметіне берілді, ол маркиз Алессандроны асырап алып, барлық байлығы мен атақтарын оған мирас қалдырған еді. Тұңғыш ұл болғандықтан, ол тұңғыштық құқығынан бас тартып, дін қызметкері болды.
Мансап
Паллавичино Рим колледжінде әдебиет, философия және юриспруденцияны оқыды. 1625 жылы он сегіз жасында философия докторы дәрежесін алды. Оның «De Universa philosophia» атты диссертациясы сол жылы Франческо Корбелетти баспасында жарық көрді. Көп ұзамай Паллавичино сол колледжде Джон де Луго басшылығымен теологияны оқып, 1628 жылы докторлық диплом алды. Жас Паллавичино тез арада Рим мәдени өмірінің жетекші тұлғаларымен танысты. Ол Accademia degli Umoristi мүшесі болып сайланды және ақын Вирджинио Чезаринимен, сондай-ақ итальян бароккосының көрнекті өкілдерімен – Агостино Маскарди, Фулвио Тести, Джон Барклей және Джулио Строццимен достық қарым-қатынас орнатты. Алессандро Тассони оны «La secchia rapita» атты поэмасында мадақтады. Федерико Чези оны дарынды бала ретінде бейнеледі, оның зор зиялы (ingegno grande), талмайтын еркі (volontà indefessa) және жазу өнерімен байланысы (l’amicitia stretta della penna) болашақта «одан да ұлы істерге» (di cose tuttavia maggiori) жол ашатындай болды. Галилейдің ынталы жақтасы болған Паллавичино 1629 жылғы 27 қаңтарда Лукас Холстениус пен Пьетро делла Валлемен бірге Accademia dei Lincei мүшесі атанды. Чиамполидің басшылығымен Паллавичино аристотелизмге қарсы ашық және қатал күрес бастады. 1630 жылы Федерико Чези қайтыс болғаннан кейін, Академия президенті лауазымына оның ізбасары ретінде қарастырылды. Пьетро Редондидің сөзінше, Паллавичино Галилейдің «Ассаер» еңбегіне қарсы Орацио Грассидің шабуылын кешіктіруге немесе бұруға қатысқан. 1630 жылы ол кішігірім қызметтерге тағайындалды. Көп ұзамай Рим папасы VIII Урбан оны Әділет және Рақым трибуналдарының референтариі және Congregatio boni regiminis мен Congregatio immunitatis мүшесі етіп тағайындады, сондай-ақ 250 скуди зейнетақы тағайындады. Оның досы, хатшы Джованни Чиамполидің құрметі төмендеген кезде Паллавичиноның паптық сарайдағы беделі де зор зардап шекті. 1632 жылы ол Иеси, Орвието және Камерино қалаларын басқарды. Чиамполи 1643 жылы Иесиде қайтыс болды және ешқашан Римге оралмады, ал Паллавичино 1636 жылы Римге қайтып келді. Әкесінің қарсылығына қарамастан, 1637 жылғы 21 маусымда ол Иса қоғамына кірді. Екі жылдық тәлімнен кейін Рим колледжінде философия профессоры болды. 1643 жылы Джон де Луго кардинал болғанда, Паллавичино оның орнына теология кафедрасын басқарды және 1651 жылға дейін осы лауазымда қызмет етті, сонымен қатар VIII Иннокентий папасының тапсырмаларын орындады. Ол Корнелиус Янсен мен Мартин де Баркос еңбектерін қараған комиссия мүшесі болып тағайындалды, нәтижесінде 1647 жылы де Баркостың екі еңбегі айыпталып жазылды. Сфорца Паллавичино Янсенизмнің бейтарап емес қарсыласы және иезуиттік теологиялық дәстүрдің жақтаушысы болды. Ол ерте ғылыми мансабында үйреткен ықтималдыққа қарсы болмаса да, оның ең радикалды салдарына келісім бермеді.
Кардинал Паллавичино
Папа Александр VII 1657 жылғы 9 сәуірде алғашқы тағайындамасында Паллавичиноны кардинал етіп тағайындады. Оның тағайындалуы 1650 жылғы наурыз айында жарияланды. 1660 жылғы 6 желтоқсанда ол қызыл бас киім мен Лауродагы Сан-Сальваторе шіркеуінің титулын алды. Ол сонымен қатар епископтарды тексеруші болып тағайындалды, көп ұзамай Киелі Офис Конгрегациясының мүшесі болды. Кириналдағы иезуит жаңашылдарының жетекшісі ретінде Паллавичино 1658 жылдан бастап Джан Лоренцо Бернини жобалаған Сант-Андреа аль-Киринал шіркеуін жоспарлауға тікелей қатысты. Өмірінің соңғы жылдары Паллавичино итальян мәдени өмірінде белсенді рөл атқарды. Ол Александр VII айналасына жиналған неолатын ақындарының халықаралық желісі – «плейас аlessandrina» қауымдастығының мүшесі болды. Ол Accademia del Cimento-ның қызметін ыстық қолдап, оған қатысты. Леопольдо де Медичи академияның жалғыз жарияланымы – «Saggi di naturali esperienze» еңбегінің стильдік редакциясын оған тапсырды. 1665 жылғы 3 ақпанда ол итальян тіліне арналған ғалымдар мен жазушылар қауымдастығы – Accademia della Crusca академиясына қабылданды. Кардинал Жан Лоренцо Бернинидің Римдегі және француз сарайындағы мүдделерін адал қорғады, сондай-ақ оның үлкен ұлы Пьетро Филиппоға ұстаздық етті. Бернинидің қызыл мелмен салған Паллавичиноның кешкі портреті Йель университетінің көркемсурет галереясында сақталады. Денсаулығының нашарлауына байланысты Паллавичино 1667 жылғы конклавқа қатыса алмады, онда Папа Климент IX сайланды; ол 5 маусымда 1667 жылы 59 жасында Сант-Андреа-аль-Квиринале иезуит үйіндегі бөлмесінде қайтыс болды. Оның шәкірті Сильвестр Маурус өлім төсегінде оған көмектесті. Оның соңғы өсиетіне сәйкес, Паллавичино Сант-Андреа-аль-Квиринале шіркеуіне жерленді. Ол барокко стиліндегі Mattia de Rossi сәулетшісі жасаған әсем тақтаның астына қойылды.
Трент кеңесі тарихы
Паллавичино ең алдымен «Трент сотының тарихы» еңбегімен танымал, бұл Паоло Сарпидің «История дель Консильо Тридент» кітабына қатал, бірақ мұқият зерттелген жауап. Осы көздерге қоса, Паллавичино Трент сотына қатысты құжаттық материалдарды іздеу үшін римдік мұрағаттардың кең ауқымды қорын қарастыруды жалғастырды. Паллавичиноның ескі досы Фабио Чиги оған собордың актілеріне және Ватикан Апостолдық мұрағатында сақталған басқа да маңызды құжаттарға еркін қол жеткізуге мүмкіндік берді. Паллавичино Иоганн Слейданус, Франческо Гикчардини, Паоло Джовио, Николас Сандерс, Франсуа де Бокаир (1514–1591) және Флоримон де Раэмонд сияқты тарихшылардың еңбектерін оқып, пайдаланды. Алчиати жасаған алдын ала жұмыстардың және өзінің зерттеулерінің нәтижесінде ол Трент соты туралы көптеген басылған және жарияланбаған құжаттарды келтіре алды. Паллавичиноның «Тарихы» Сарпидің жақындық танысуын және қателіктерін көрсетіп, түпнұсқа құжаттарды жинау және пайдаланудағы маңызды қадам болды. XIX ғасырдың көрнекті тарихшысы Леопольд фон Ранке, Паллавичино материалдарының көзі болған көптеген қолжазбаларды зерттеген, оның нұсқаулар мен басқа да ресми құжаттардан алынған үзінділері «үлкен дәлдікпен» жасалғанын және ол «барлық құжаттарды мұқият қарастырғанын» айтты. ХХ ғасырға дейін Паллавичиноның «Трент сотының тарихы» осы маңызды шіркеулік жиынның негізгі еңбегі болып саналды. Бұл еңбек тіпті протестант ғалымдарынан да мақтау алды: Паллавичиноны Римде таныған Альджернон Сидни, әкесі лорд Лестерге жазған хатында осы еңбекті жоғары бағалады. Паллавичиноның «Тарихы» иезуит Джованни Баттиста Дьятини (Антверпен, 1670–1673) тарапынан латын тіліне, Джозеф Эпифан Даррас (Минь сериясы, Париж, 1844–1845) тарапынан француз тіліне, Хуан Непомусено Лобо, Антолин Монесильо және Мануэль М. Негуэруэла (Мадрид, 1846) тарапынан испан тіліне және Теодор Фридрих Кличе де ла Гранж (1835–1837) тарапынан неміс тіліне аударылды. Франческо Антонио Заккарияның түпнұсқасының жақсы басылымы бар (6 том, Фаэнца, 1792–1799). Сфорца Паллавичиноның «Тарихын» жазу үшін қолданған кодекс Папалық Григориан университетінің мұрағатында (APUG) сақталады.
Әдеби шығармалары
Паллавичино иезуит орденіне кірмес бұрын орациялар мен өлеңдер жариялаған. Оның «I fasti sacri» атты ұлы поэмасы, христиандық мейрамдарды тойлайтын Овидийдің «Fasti» еңбегін үлгі етіп жазылған, бірақ ол жаңадан кірушілер мектебіне (noviciate) өткен кезде аяқталмай қалды. Паллавичиноның «Fasti» поэмасын Людовико Антонио Муратори, Джованни Марио Кресчимбени және Франческо Саверио Квадрио жоғары бағалаған. Иезуит ретінде оның алғашқы маңызды әдеби туындысы – «Эрменгильдо-шаһид» трагедиясы, XVII ғасыр иезуит театрының шедеврі. Ол 1644 жылы Иезуиттік Рим семинариясындағы бірнеше қойылымның алғашқысынан кейін жарық көрді. Бұл трагедияда католиктік дінге өткен және әкесі, арийлік вестгот патшасы Лювигильдке қарсы бүлік көтерген, содан кейін жеңіліске ұшырап, жер аударылып, шейіт болған қасиетті Герменгильдтің өмірінің соңғы күні туралы айтылады. Герменгильдтің арийлікке қарсы күрестегі шейіттігі қастерленген. Паллавичиноның пьесаға қосымша жазған түсіндірмесі автордың театрға деген көзқарасын, оның қағидаларын және педагогикалық құрал ретіндегі мақсатын ашып көрсетеді. Сол кездегі дінсіз пьесалар мен опералар көрермендерді әсерлі көріністермен таң қалдыруға тырысқанда, Сфорца Паллавичиноның театр әдемілігіне мән бермей, жұртшылыққа үлгі болатын, жақсы мінезді кейіпкерлер арқылы білім беруге ұмтылды. Паллавичино трагедия жанрының негізгі міндетін көрермендердің адалдығы мен ізгілігін нығайтуда көреді. Оның пікірінше, трагедияның сюжеті – оның табысқа жетуінің кілті. «Deus ex machina» кейіпкерлеріне, моральдық және аллегориялық ұғымдардың бейнеленуіне, табиғаттан тыс оқиғаларға, сондай-ақ хор мен хабаршыларды ақпарат беру құралы ретінде пайдалануға оның наразылығы, драматургтің драмалық әрекетті шынайы және егжей-тегжейлі жағдайларға негіздеуі керек деген сенімін көрсетеді. Паллавичиноның айтуынша, «шынайылықсыз таңғалу оңайға түседі және сюжетті тыңдағандарға күлкіден басқа ешқандай ләззат сыймайды, бұл поэзия деп аталуға лайық емес». Марино мен оның ізбасарларының талғамына қарамастан, Паллавичино классикалық авторларға жүгінуге кеңес береді, олар шынайылықтың таңғажайып сезімді қалай жеткізе алатынын көрсеткен. Барокко стилінде жазатын авторлар көркем стильдің күшімен оқырманды шынайылықтың бұзылуын ұмытуға болатынына сенеді, ал Паллавичино классикалық әдептілік пен жақсы талғам, шынайылықтың негізі, жұртшылыққа таңғажайып сезім сыйлай алатынын мәлімдейді.
Теологиялық және философиялық еңбектер
1649 жылы Паллавичино өзінің теологиялық лекцияларымен бірге өзінің үлкен догматикалық еңбегін – «Assertiones theologicae» – жариялай бастады. Толық шығарма тоғыз кітапта догманың барлық саласын қамтиды. Алғашқы бес кітап үш томдық түрінде (Рим, 1649) жарық көрді, ал қалған төрт кітап IV–VIII томдарға (Рим, 1650–1652) енді. Осыдан кейін ол Томас Аквиннің «Summa Theologica» екінші бөлігіне арналған R. P. Sfortiae Pallavicini диспутациясын жариялауға кірісті. «Disputationum in Iam IIae d. Thomae tomus I» (Лион, 1653). Паллавичино Аристотельді жаңа ғылыммен келістіруге тырысты. Оның христиандық аристотелизмі өзін Галилейдің ізбасары деп атауға және Томазо Кампанеллаға деген құрметін білдіруге кедергі болмады. Ол Когитоның картезиандық түсіндірмесін мақұлдамаса да, картезиандық дуализмді қолдады. 1649 жылы Паллавичино «Vindicationes Societatis Jesu» атты еңбегін жариялады, онда Иезуиттер қоғамына қарсы қойылған көптеген айыптамаларға жан-жақты жауап берді. Бүгінде ғалымдық шеңберден тыс жерде ұмытылып қалған Паллавичино кейбір зерттеушілердің пікірінше, схоластикалық теология мен жаңа заманғы философия арасындағы байланыс сақталған буынның бірі болып саналады. Галилейлік көзқарастарына адал Паллавичино досы Джованни Чиамполидің «Rime» (1648) және «Prose» (1649) шығармаларының алғашқы, өлімнен кейінгі басылымдарын оның беделін қалпына келтіру үшін өңдеді. Аскетикалық сипаттағы «Arte della perfezione cristiana, divisa in tre libri» 1665 жылы (Римде) жарық көрді. «Trattato dello stile e del dialogo» (Стил және диалог туралы трактат), алғаш рет 1646 жылы (сәл өзгеше атаумен) жарық көрген және 1662 жылы соңғы рет қайта қаралып, Паллавичино диалогтың неоаристотельдік идеалын оқытудың ұнамды формасы ретінде қолдайды. Паллавичиноның «Del bene libri quattro» трактаты, Барберини айнасының көрнекті мүшелері арасындағы төрт кітаптан тұратын диалог (Рим, 1644, көп рет қайта басылды), итальян философы Бенедетто Кроче қазіргі заманғы эстетиканың дамуына қосқан үлесі үшін жоғары бағалады. Сфорца Паллавичиноның еңбектерімен таныс Лейбниц бұл кітаптан үзінділер келтіріп, оны жоғары бағалады. 1689 жылы Римге келгенде Паллавичиноның қайтыс болғанына өкінді, себебі ол иезуитпен кездесіп, онымен әңгімелескім келетін. Лейбництің досы Франсискус Меркурий ван Гельмонт (1618–1699) Паллавичиноның философиясын да бағалады. Ричард Камберленд өзінің «De legibus naturae disquisitio philosophica» трактатында (Лондон, 1672) Паллавичиноның «Del bene» еңбегінен көптеген ойларды алды.
Өлімнен кейінгі шығармалары
Паллавичиноның бірнеше еңбегі кейін ғана басылды, ал қалғандары әлі де қолжазба күйінде сақтаулы. Рим папасының Римде, Әулие Петрде тұруы тиімді ме деген мәселе бойынша жазған пікірі, оның Линцеи қауымдасы Лукас Холстениуспен бірге Римде (1776) жарық көрді. Паллавичиноның әртүрлі еңбектерінің ірі жинақтары он тоғызыншы ғасырда ғана жарияланды. Папаның өзімен тығыз байланыста жазылған Александр VII-нің өмірбаяны 1839–40 жылдары «Della vita di Alessandro VII» деген атпен жарыққа шықты.
Хат-хабар желілері және жарияланған хаттар
Паллавичино қайтыс болғаннан кейінгі жылы оның бұрынғы хатшысы Джанбатиста Галли Паварелли оның хаттарының жинағын жариялады: «Lettere dettate dal card. Sforza Pallavicino» (Рим, 1668). Басқа жинақтар Болоньяда (1669), Венецияда (1825), Римде (4 томдық, 1848) жарық көрді. Оның кең байланыс желісіне болашақ Папа Александр VII Фабио Чиги, ғалым Карло Роберто Дати және Филипп IV-нің ресми тарихшысы Виргилио Мальвецци кірді.
Мұра
Паллавичиноның өмірі алғаш рет XVIII ғасырдың белгілі ғалымы Иренео Аффо жазған мақтаулы өмірбаянында баяндалған, және оның туралы көптеген мәліметтер осы еңбекке негізделген. Аффоның өмірін Франческо Антонио Закария (1714–1795) жалғастырды, ол өзінің "История дель Консильо ди Тренто" (1792–1797) басылымына Паллавичиноның өмірбаянының кеңейтілген нұсқасын қосты. Паллавичиноға арналған мақтау сөзді Пьетро Джордани 1820 жылы Миланда жарық көрген Паллавичино шығармаларының жинағында, "Perfezione cristiana" алғысөзі ретінде жазды. Джордани Паллавичино шығармаларының әдеби сапасын жоғары бағалап, оны Вирджилио Мальвецци, Даниелло Бартоли, Паоло Сегнери, Джованни Баттиста Дони және Галилео сияқты замандастарымен салыстырды. Эстетика тарихы бойынша Бенедетто Кроче Паллавичиноны XVII ғасырдың маңызды итальяндық әдебиет теорияшысы деп атап, оның жазбаларында Аристотельдің мұрасынан туындаған ықтималдық шектеулерінен гөрі, миметикалық өнердің экспрессивтік қасиеттерімен айналысатынын көрсететін, эстетикалық ойлардың тарихи маңызды ядросы бар екенін айтты. Италияның философия тарихындағы жетекші ғалым Евгений Гарин Паллавичиноны "XVII ғасырдың ең ойлы тұлғаларының бірі" деп сипаттады. Джованни Гетто, Карло Калькатера, Гидо Морбург Тальябуэ, Франко Кроче, Эцио Раймонди және Марио Костанцо сияқты авторлар итальян барокко әдебиетін қайта қарағанда, Паллавичиноның шығармашылығы «орташа барокко» деп аталатын бағыттың өкілдері үшін маңызды нүктеге айналды. Олар Джанбатиста Марино сияқты ақындардың формальды жаңалықтарын негіздеу үшін, одан да логикалық және діни шабыттанған әдеби ізденістерге ұмтылысты. Паллавичино маринизм мен концептизм сияқты барокконың екі ұлтас бағытынан алшақтап, Агостино Маскарди ұстанған Цицерондық позицияға жақын тұрды.
Таңдалған шығармалар
Теологиялық тұжырымдар. Рим. 1649–1652;
Александр VII өмірі. 2 томдық. Прато: Джакетти. 1839–1840. Оның толық еңбектерінің келесі басылымдары ең маңыздылары ретінде белгіленеді: Рим, 1834 (2 томдық); Рим, 1844–1848 (33 томдық); және Оттавио Джигли бір уақытта жариялаған бес томдық еңбектер жинағы.
Ағылшын тіліндегі шығармалары
Паллавичино, Сфорца. Шейіт Ерменгильд. Stefano Muneroni өңдеген және аударған. Қайта өрлеу және реформация кезеңі мәтіндерінің аудармасы. 13-том. Торонто: Реформация және қайта өрлеу зерттеулер орталығы, 2019 жыл.