Кіріспе

Америкалық психолог Альберт Мехрабиан (1939 жылы туған) – Лос-Анджелес қаласындағы Калифорния университетінің психология профессоры. Ол сөздік және сөзсіз хабарламалардың салыстырмалы маңыздылығы туралы жарияланымдарымен ең көп танылады.

Ерте өмір және мансап

1939 жылы Ирандағы армян отбасында дүниеге келген Мехрабиян бастапқыда инженер мамандығын алған. Оның ең белгілі үлесі – "7% 38% 55% қағидасы", ол сезімдер мен көзқарастарды жеткізуде сөздердің, дауыс ырғағының және дене тілінің әсер ету деңгейін көрсетеді. Дегенмен, бұл тұжырымдар бүкіл әлемдегі адамдармен қарым-қатынас семинарларында дұрыс емес цитаталанып, қате түсіндірілді.

Қате түсіндірме

"7% 38% 55%" ережесі көбінесе дұрыс түсінілмейді, нәтижесінде кез келген коммуникацияда хабардың мағынасы сөздердің мәнінен гөрі, негізінен сөзсіз белгілер арқылы беріледі деген қате пікір пайда болады. Дегенмен, бұл жалпылама Мехрабианның эксперименттерінің нақты жағдайларынан туындайды және оның ережесін қолданудағы жиі кездесетін қателік болып табылады. Толыққанды мәлімет алу үшін, Мехрабианның зерттеулерінің бастапқы көздері ретінде "Сайлент Мэсседжс" кітабындағы 286 және 305 нөмірлі сілтемелер келтірілген. Мехрабиан өз веб-сайтында келесі теңдеуді түсіндіреді: "Жалпы ұнату = 7% сөздік ұнату + 38% дауыстық ұнату + 55% бет-әлпеттік ұнату" және осыған ұқсас басқа теңдеулер сезімдер мен көзқарастарды жеткізуге бағытталған эксперименттердің нәтижесінде алынған (яғни, ұнау – ұнамау). Сондықтан, егер коммуникатор өз сезімдері мен көзқарастары туралы әңгімелемесе, бұл теңдеулер қолданылмайды.

Сын

"7% 38% 55%" ережесі 1967 жылы жарияланған "Бейтарап коммуникацияны түсіндіру" және "Екі каналдағы вербалды емес коммуникациядан көзқарастарды шешіп алу" атты екі зерттеуге негізделген. Екі зерттеу де "жақсы" немесе "жаман" сияқты жалғыз сөздерді пайдаланып, жағымды немесе жағымсыз эмоцияларды жеткізуге бағытталған. Бірінші зерттеу сөздің мағыналық маңызын және дауыс ырғағын салыстырып, соңғысының әлдеқайда күштірек екенін анықтады. Екінші зерттеу бет-әлпеттерді (қара-ақ фотосуреттерде) және дауыс ырғағын (жазбадағыдай) қарастырды және екі коммуникация арнасының салыстырмалы үлесі 3:2 қатынасында екенін көрсетті. Мехрабиан осы екі зерттеудің нәтижелерін біріктіріп, сезімдер мен көзқарастарды жеткізуде сөздердің, дауыс ырғағының және бет-әлпеттің салыстырмалы маңыздылығын көрсететін 7:38:55 арақатынасын шығарды. Зерттеудің нақты өмірдегі жағдайларға қолданылуында бірнеше шектеулер бар, олар ғылыми контекстен тыс цитаталанғанда көбінесе ескерілмейді, бұл қате түсініктеуге әкелуі мүмкін. Біріншіден, зерттеу жазылған сөздердің жалғыз жазбасын түсіндіруге негізделген, бұл өте жасанды жағдайды тудырады. Екіншіден, көрсетілген сандар екі түрлі зерттеудің нәтижелерін біріктіру арқылы алынған, бұл дұрыс болмауы мүмкін. Үшіншіден, зерттеу тек оң және теріс эмоцияларды жеткізумен байланысты. Төртіншіден, зерттеуге тек әйелдер қатысты, ерлер қатыспады, бұл оның жалпылануын шектейді. Бесіншіден, зерттеулерде дене тілі сияқты басқа да вербалды емес коммуникация формалары ескерілген жоқ. Зерттеу нәтижелерін түсіндіргенде осы шектеулерді ескеру қажет. Келесі зерттеулер вербалды және вербалды емес сигналдардың салыстырмалы әсерін табиғи жағдайларда қарастырды. Мысалы, 1970 жылы жасалған зерттеуде мойынсұнушылық/үстемдік көзқарастарды талдау үшін бейнежазбалар пайдаланылды және барлық вербалды емес белгілер, әсіресе дене тілі, вербалды белгілерге қарағанда 4,3 есе күштірек екені анықталды. Керісінше, 1992 жылы жасалған зерттеу бақытты/қапалы көңіл-күйді жеткізуге назар аударды және "бірқалыпты" дауыспен айтылған сөздердің үнсіз фильмдегі бет-әлпеттерге қарағанда шамамен төрт есе күштірек екені анықталды. Бұл нәтижелер әртүрлі зерттеулердің әдістемелеріне байланысты әртүрлі қорытындыларға келу мүмкіндігін көрсетеді.