Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ұлттық демократиялық конституция
National democratic constitution
Исландия Конституциясы (исландша: Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands "Исландия Республикасының Конституциясы") – Исландияның жоғарғы заңы. Ол жеті бөлімнен тұратын 80 баптан құралған. Конституция елдің басқару құрылымын анықтайды және азаматтарының адам құқықтарын қорғайды. Қазіргі конституция алғаш рет 1944 жылғы 17 маусымда, Исландия республика болып жарияланғанда қабылданды; содан бері ол жеті рет өзгертілді.
The Constitution of Iceland (Icelandic: Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands "Constitution of the republic of Iceland") is the supreme law of Iceland. It is composed of 80 articles in seven sections, and within it the leadership arrangement of the country is determined and the human rights of its citizens are preserved. The current constitution was first instituted on 17 June 1944 when Iceland became a republic; since then, it has been amended seven times.
Тарих
XIX ғасырда Даниядан тәуелсіздік алу үшін Исландия қозғалысы күш алып, континенттік Еуропада ұлтшылдық пен азаматтық құқықтарды кеңейту талаптары арта түсті. 1849 жылғы маусымда Дания королі либералдар мен ұлтшылдардың талаптарын қанағаттандыруға және Дания үшін, сондай-ақ Исландия үшін конституцияға келісуге мәжбүр болды. Бұл конституция абсолюттік монархияны жойып, конституциялық монархия орнатты, онда ең маңызды мәселелерді шешу билігі халық сайлаған парламентке берілді. Бұл өзгеріс исландиялықтардың көңілінен шықпады, себебі ол іс жүзінде Исландияның автономиясын азайтуға әкелді. 1849 жылға дейін исландиялықтар ішкі мәселелерде өздеріне қалай дұрыс көрінсе, солай басқаратын. Бірақ енді бұл мәселелер исландиялықтардың ықпалы жоқ парламенттердің бақылауына өтті. Даниялықтар 1851 жылғы Ұлттық Ассамблеяда айтылған исландиялықтардың өзін-өзі басқару талаптарын қанағаттандыруға құлшынбады, өйткені бұл Данияның Шлезвиг пен Холштейндегі бақылауын әлсіретеді деп санады. Бірақ 1867 жылы аталған аймақты Пруссия басып алғаннан кейін жаңа жағдайлар туды және 1871 жылы «Статут заңдары» (stöðulögin) қабылданды, ол Дания мемлекетіне қатысты Исландияның мәртебесін анықтады. 1874 жылы Исландияда қоныстанудың мыңжылдық мерейтойында Кристиан IX Дания королі болды және осы тарихи оқиғаға қатысты. Бұл мүмкіндікті пайдаланып, Исландияға жеке конституция берілді. Бұл конституция «Исландияның ерекше мәселелері туралы конституция» (Stjórnarskrá um hin sérstaklegu málefni Íslands) деп аталды және Исландияның қазіргі конституциясының негізі болды. 1918 жылғы «Қарым-қатынас заңы» (sambandslögin) арқылы Исландия тәуелсіз мемлекетке айналды және 1920 жылы ел осы үлкен өзгерісті бейнелейтін жаңа конституцияны қабылдады. Бұл конституция «Исландия Корольдігінің конституциясы» (Stjórnarskrá konungsríkisins Íslands) деп аталды. 1944 жылдың басында Альтинг «Қарым-қатынас заңын» жоюды мақұлдады және жаңа конституцияға келісті, сонымен қатар екеуіне де референдум жариялады. Сол жылдың мамыр айында сайлау өтті, оған қатысушылардың саны 98% құрады. 97% Даниямен қазіргі қарым-қатынас заңын бұзуға дауыс берді, ал 95% конституциялық республиканы мақұлдады. 1944 жылдың 17 маусымында Альтинг Тингвеллирде жиналды, онда конституция бекітіліп, республика құрылды. Конституция ратификацияланғаннан кейін ол жалпы алты рет өзгертілді, негізінен Исландияның сайлау округтерінің құрылымы мен дауыс беруге қатысу шарттарының өзгеруіне байланысты. 1991 жылы Альтингтің ұйымдастырылуы өзгертілді, сондықтан ол бұрынғыдай екі палатадан тұрмай, бір палатада жұмыс істеді. 1995 жылы конституцияның адам құқықтарына қатысты бөлімдері қайта қаралып, кең ауқымды өзгерістер енгізілді.
In the 19th century, the Icelandic independence movement from Denmark was gaining momentum, while nationalism and demands for increased civil rights intensified in mainland Europe. In June 1849, the king of Denmark was forced to meet the demands of the liberals and the nationalists, and agree to a constitution for Denmark and thus also with Iceland. This constitution repealed the absolute monarchy and established a constitutional monarchy in which power over most important issues was handed over to a parliament elected by the people. This change was not well received with Icelanders, as it in reality translated to reduced autonomy for Iceland. Before 1849, Icelanders had officially ruled themselves as they happened to see fit in domestic matters. But now those matters were falling under the control of parliaments over which Icelanders had no influence. The Danes were reluctant to meet the demands of Icelanders for self government as set forth during the National Assembly of 1851, in the belief that it would weaken Denmark's control in Schleswig and Holstein. But when said region was annexed by Prussia in 1867, new conditions were created and stöðulögin ("the laws of standing") were passed 1871, which determined the standing of Iceland in relation to the Danish state. In 1874, on the millennial anniversary of the settlement in Iceland, Christian IX became king of Denmark and attended the festivities of the watershed occasion. This opportunity was used to give Iceland its own separate constitution. This constitution was called Stjórnarskrá um hin sérstaklegu málefni Íslands, and was the basis of Iceland's current constitution. With the sambandslögin ("relationship law") of 1918, Iceland became a sovereign state and in 1920 the country received a new constitution to reflect this large change. This constitution was called Stjórnarskrá konungsríkisins Íslands. In early 1944 the Althing approved the cancellation of the sambandslögin and agreed to a new constitution, in addition to proclaiming a referendum to both. An election was run in May of the same year and had a turnout of 98%. 97% voted to break off the current relationship law with Denmark and 95% approved a constitutional republic. On June 17, 1944, the Althing met at Þingvellir, where the constitution was ratified and the republic established. After the ratification of the constitution, it has been amended seven times in total, mostly due to changes in the structure of the constituencies of Iceland and the conditions of voting eligibility. In 1991 the organization of Althing changed so that it now worked in one house rather than two as previously before. Extensive modifications were made in 1995 when the human rights sections of the constitution were reviewed.
I бөлім
I бөлімде Исландия парламенттік үкіметке ие Республика екені, Алтинг пен президент заң шығару билігін бірлесіп жүзеге асыратыны, ал судьялар сот билігін жүзеге асыратыны айтылған.
Section I states that Iceland is a Republic with a parliamentary government, and the Althing and the president jointly exercise legislative power and judges exercise judicial power.
II бөлім.
II бөлім 3-тен 30-ға дейінгі тармақтарды қамтиды және Президенттік резиденциясының орны, Альтингпен өтетін кездесулер мен Президенттің өкілеттіктері туралы мәліметтер келтірілген.
Section II contains articles 3 through 30, and states where the Presidential Seat is, meetings with the Althingi, and presidential rights.
III бөлім.
III бөлім 31–34-тарауларды қамтиды және Альтинги мүшелерінің өкілеттік мерзімін анықтайды, сондай-ақ Исландияның кез келген азаматы Альтингиге сайлануға құқылы, Жоғарғы Сот судьяларын қоспағанда.
Section III contains articles 31–34, and defines term limits for Althingi members, and that any citizen of Iceland can be elected to the Althingi, except for Supreme Court Judges.
IV бөлім.
IV бөлім 35–58-баптарды қамтиды және парламент қызметіне қатысты маңызды мәселелерді анықтайды, сондай-ақ депутаттардың құқықтары мен өкілеттіктерін белгілейді. Бұл бөлімде ешкімге Алтингте үш оқылымнан бұрын заң жобасын бекітуге рұқсат етілмейді, ал Алтинг отырыстары Парламенттің өзгеше шешімі болмаса, ашық түрде өтеді. Мәселені қарау үшін депутаттардың көпшілігінің қатысуы міндетті. 58-бапқа сәйкес, көптеген парламенттік процедуралық ережелер заңмен реттеледі.
Section IV contains articles 35–58, and defines the major issues concerning the activity of the parliament and determines the rights and power of the MPs. The section says that nobody is allowed to approve a bill before three readings in the Althing, and Althing meetings shall take place in public unless otherwise approved by the Parliament. The majority of MPs must be present to deal with an issue. Many other parliamentary procedural rules are legally defined according to the 58th article.
V бөлім.
V бөлім 59–61-тарауларды қамтиды және сот жүйесін реттеуді сипаттайды. Онда сот жүйесі заңмен құрылатыны, соттар мемлекеттік органдардың өкілеттіктеріне қатысты дауларды шешетіні және соттар тек заңға ғана сүйенетіні айтылған.
Section V contains articles 59–61, and describes the regulation of judiciary. It says that the judiciary may be established by law, that the judiciary will settle disputes around competence of authorities, and that the judiciary shall be guided solely by law.
VI бөлім.
VI бөлім 62–64-тарауларды қамтиды және Евангелиялық лютеран шіркеуін мемлекеттік дін ретінде орнатып, дін бостандығын құрайды.
Section VI contains articles 62–64, and sets the Evangelical Lutheran Church as the State Church and establishes freedom of religion.
VII бөлім.
VII бөлімде 65-79 баптар қамтылған және бірнеше адам құқығын анықтайды (соның ішінде азаптауға, мәжбүрлі еңбекке және өлім жазасына тыйым салу, қылмыс жасады деп айыпталған әрбір адам үшін ашық сот отырысын өткізуді және сөз бостандығын қамтамасыз ету). Заңда сондай-ақ, әр адамның денсаулық сақтауға және білім алуға құқығы бар екені де көрсетілген. Салыққа қатысты мәселелер заңмен реттеледі, ал муниципалитеттер өз ішкі істерін заңға сәйкес басқаруға құқылы. Ақырында, конституцияға өзгерістер енгізу тәртібі қарастырылған.
Section VII contains articles number 65 79, and defines several human rights (including disallowing torture, forced labor, and the death penalty, requiring a public trial for anybody accused of a crime, and freedom of speech). It also says that the law shall provide that everybody has a right to health care and education. It says that matters according to taxes are regulated by law, and municipalities may manage their own affairs in accordance to the law. Finally, it gives provisions for amending the constitution.
Конституцияға өзгерістер енгізу
Конституцияның 79-бабы конституцияға өзгерістер енгізу тәртібін сипаттайды. Өзгеріс қабылдануы үшін, оны екі мәжіліс тікелей бірінен соң бірі бекітіп, арасында жалпы сайлау өтуі керек. Исландия Президенті де кез келген өзгерісті жалпы заңда белгіленгендей растауы тиіс. Дегенмен, конституцияның бірнеше баптары осы процедурадан босатылған және оларды қалыпты заңнамамен өзгертуге болады. Мысалы, 35-бап Парламент отырысының уақытын реттейді және оны жалпы заңмен өзгертуге болады. 62-бап Мемлекеттік шіркеуді Евангелиялық-лютеран шіркеуі деп белгілейді. Бұл да жалпы заңмен өзгертілуі мүмкін, бірақ оны барлық дауыс беруге құқылы азаматтардың құпия дауыс беру арқылы қатыса алатын референдумда растау қажет.
The 79th Article of the Constitution describes how to enact amendments to the constitution. In order for an amendment to be passed, it must be approved by two consecutive parliamentary assemblies, with a general election in between. The president of Iceland must also confirm any amendment as provided by general law. Several articles in the constitution, however, are exempt from this process and can be changed by ordinary legislation. For example, the 35th article deals with the assembly time of Parliament, and this may be changed by general law. The 62nd article defines the State Church to be the Evangelical Lutheran Church. This may also be changed by general law, provided it is confirmed by a referendum available by secret ballot to all those able to vote.
Конституциялық реформа (20102013)
2010 және 2013 жылдар аралығында «Асүй революциясынан» кейін, Исландия конституциясы әлемдегі алғашқы халықтық қатысу арқылы жаңа конституция жасау жолымен қайта қарау ұсынылды. 2012 жылдың 20 қазанында өткен кеңесші референдумда Исландия азаматтарының 64,2% қолдауын алды. Дегенмен, 2024 жылға дейін конституциялық реформа жүзеге асырылмады, халықтың қолдауы үздірілмегеніне қарамастан.
Between 2010 and 2013, in the wake of the Kitchenware Revolution, Iceland's constitution was proposed to be revised through the world's first crowd sourced constitution. On October 20, 2012, an advisory referendum secured the support of 64.2% of the Icelandic citizens. However, the constitutional reform had not been implemented as of 2024, despite continued public support.