Кіріспе
Нигерия, Того және Бениннің йоруба халқының музыкасы
Йоруба музыкасы – Нигерия, Того және Бениннің йоруба халқының ойнайтын музыка үлгісі/стилі. Ол ең алдымен өте дамыған барабан тарту дәстүрімен және әдістерімен, әсіресе құм сағат пішіндес керілгіш барабандарды қолдану арқылы танымал. Йоруба халық музыкасы Африканың батыс бөлігіндегі афро-латын және Кариб музыка стильдеріндегі ең маңызды музыка түріне айналды, және Сантерия практикасындағы және Куба музыкасындағы музыкаға ерекше әсер етті. Нигерияның оңтүстік-батысындағы йоруба халқы Африка құрлығындағы ең әлеуметтік түрленген топтардың бірі болып табылады. Оларды Нигериядағы басқа топтардан ерекшелендіретін маңызды ерекшелік – өнер мен ойын-сауық индустриясындағы, әсіресе музыкадағы жетістіктері. Джужу, фужи, апала және сакара – йоруба халқының арасында пайда болған танымал музыка жанрлары. Бұл музыка түрлері Нигерия музыка сахнасында қалай және қашан пайда болды деген сұрақ тарихшылар үшін әлі де жұмбақ. Дегенмен, бұл жанрлар колониялық кезеңде йоруба халқының арасындағы танымал халық музыкасынан туындап, 1960 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін елде кең таралған музыка түрлеріне айналды деп саналады. Бұл мақалада Нигериядағы йоруба дәстүрлі музыкасының шығу тегі мен маңызы, сондай-ақ йоруба халқының мәдени құндылықтары мен мұрасын ел ішінде және диаспорада насихаттаудағы рөлі зерттеледі. Музыка – йоруба құндылықтарын Африка құрлығына қарсы күшпен еніп жатқан мәдени империализмнің әсеріне қарамастан сақтап қалуға мүмкіндік беретін маңызды құрал екені айтылады. Йоруба музыкасын толыққанды талқылау үшін Боде Омоджоланың «20 ғасырдағы йоруба музыкасы» кітабын қараңыз (Рочестер университетінің баспасы, 2012).
Yoruba music is the pattern/style of music practiced by the Yoruba people of Nigeria, Togo, and Benin. It is perhaps best known for its extremely advanced drumming tradition and techniques, especially using the gongon hourglass shape tension drums. Yoruba folk music became perhaps the most prominent kind of West African music in Afro Latin and Caribbean musical styles; it left an especially important influence on the music used in Santería practice and the music of Cuba. The Yoruba people of south western Nigeria are also one of the most socially diverse groups on the African continent. A major feature that sets them apart from other groups in Nigeria is their accomplishment in the arts and entertainment industry, especially in music. Jùjú, fùjì, àpàlà and sákárà music are among the popular genres of music that originated among the Yoruba people. How and when these forms of music emerged in the Nigerian music scene has remained a puzzle to historians. However, it is generally believed that these genres of music originated from popular folk music among the Yoruba people during the colonial era and gradually grew to become popular forms of music in the country after independence in 1960. This paper traces the origin and the significance of Yoruba traditional music in Nigeria as well as its roles in popularising the cultural values and heritage of the Yoruba people at home and in the diaspora. It is argued that music constitutes an important medium through which Yoruba values have been sustained in society in the face of the aggressive cultural imperialism that is fast encroaching the African continent. For a comprehensive discussion of Yoruba music, see Bode Omojola's book, Yoruba Music in the Twentieth Century (University of Rochester Press, 2012).
Халықтық музыка
Дундунды қолданатын ансамбльдер дундун деп аталатын музыканың бір түрін орындайды. Бұл ансамбльдер әртүрлі өлшемдегі кернеу барабандарынан және арнайы ритм барабандарынан (огидо) тұрады. Гаган да сондай. Дундун ансамблінің жетекшісі – ониялу, ол иоруба тілінің әуеніне еліктеп барабанды «сөйлеу» үшін пайдаланады. Иоруба музыкасының көп бөлігі рухани мазмұнға ие, ал осы форма көбінесе Орисаға арналады.
Халықтық музыка
Йоруба музыкасы қазіргі Нигерияның танымал музыка өнерінің маңызды құрамдас бөлігі болып саналады. Дәстүрлі йоруба музыкасына шетелдік музыканың әсері болмаса, заманауи йоруба музыкасы туралы мұндай айтуға болмайды, ол шетелдік аспаптармен, таланттармен және шығармашылықпен байланыс арқылы дамып, өзгерді. Орындау – африкалық, атап айтқанда йоруба музыкалық өрнегін түрлі аспаптардың қосындысы арқылы жеткізуді білдіреді. Йоруба музыкасы дәстүрлі түрде фольклор мен рухани/құдайларға табынуға негізделген, қарапайым және табиғи аспаптарды, мысалы, қол соғуды пайдаланған. Йоруба халқының музыкамен кәсіби түрде айналысуы сирек болған, әншілерді «алагбе» деп кемсітетін. Музыкашыларға деген осы теріс көзқарас заманауи йоруба халқына сол кезде ұнамайтын себебі де осы. Шындығында, Рекс Лоусон, Эбенезер Обей, Сегун Бакнор, Бобби Бенсон сияқты музыканттар орындаған хайлайф, Фела Кутидің афробит және Король Санни Адедің жұжұ жанрлары – бәрі де шетелдік музыканың йорубалық бейімделулері. Бұл музыкалық жанрлар Лагос, Ибадан және Порт-Харкорт сияқты ірі қалаларда, адамдар мен мәдениеттер араласып, бай мәдениеттің ықпалымен қалыптасқан. Жұжұ музыкасының алғашқы өкілдері – Тунде Кинг, Тунде Найтингейл, Ондодағы Why Worry және Айинде Бакаре, доктор Орландо Оуо, Деле Оджо, Ик Дайро Мосе Олайя (Баба Сала). Сакараны Ибадандағы Оджо Олавале, Абибу Олува, Юсуф Олатунжи, Сануси Ака, Сака Лайгбаде сияқты пионерлер орындаған. Апала – йорубаның тағы бір заманауи музыка жанры, оны Харуна Ишола, Сефиу Аян, Лигали Мукайба, Касуму Адио, Йекини (Y. K.) Аджади және т.б. орындаған. 1960-жылдардың соңында/1970-жылдардың басында пайда болған фуджи, уэре/ажисари музыка жанрларының туындысы болып табылады, оны Ибадан әншілері/музыканттары, мысалы, марқұм Сикиру Айинде Барристер, Алхажи Дауда Эпо Акара және Ганию Кути немесе «Гани Ирефин» танымал еткен. Тағы бір танымал жанр – Альхаджа Батиле Алак және соңғы кезде Салава Абени, Кубурат Аларагбо, Асанат Омо Адже, Муджидат Огунфалу, Миситура Акаве, Фатимо Акинбаде, Каримот Адуке және Рисикат Абеаво орындап, танымал еткен вака музыкасы. Ибадан (Нигерияның ең ірі қаласы) мен Лагоста (Нигерияның ең көп халқы бар қаласы) бұл көпмәдениетті дәстүрлер біріктіріліп, Нигерияның танымал музыкасының бастауына айналды.