Кіріспе
Ашық ошақта отынды тіреуге арналған құрылғы – андирон немесе firedog, оттық темір немесе қорғағыш – ашық ошақта жағуға арналған отынды тіреп тұратын, әдетте жұп болып орналасатын тірек. Осылайша, отынның астынан ауа ағып, жақсы жануына және түтіннің азаюына мүмкіндік туады. Олар көбінесе алдыңғы жағында кем дегенде екі аяғы бар биік тік элементтен тұрады. Бұл отынды бөлмеге құлаудан сақтайды және әсемдікке ие болуы мүмкін. Екінші элементі – отқа қарай созылатын бір немесе бірнеше төменгі көлденең бөліктер, олар отынды ошақтың түбінен көтеріп ұстауға қызмет етеді. Андиронды кейде «қорғағыш» немесе «темір қорғағыш» деп те атайды. Ренессансқа дейін Еуропалық андирон, көбінесе толығымен темірден жасалған, салыстырмалы түрде қарапайым дизайнға ие болған. Шындығында, андирон мен оттық қабырғалары құйма темірден жасалған алғашқы заттардың бірі болды (15 ғасырда Еуропаға енгізілді), бұл үрдіс Англияда 1540 жылдары басталды. 19 ғасырға дейін құйма темір көптеген қолданулар үшін тым қатырған, бірақ андирон аз жүктеме көтерді, сондықтан бұл мәселе болған жоқ. Алайда, Ренессанстан бастап андиронның алдыңғы тік бөлігіне декоративтік әрленулер көбірек қосылды және ол мыс, қола немесе күміс сияқты басқа металлдан жасалды, бұл құюға мүмкіндік берді және декоративтік мүмкіндіктерді арттырды. Алдыңғы бөліктерге құюға болатын металдар қолданыла бастағанда, үйдің қарапайым заттарына суретшілердің назары ауып, оларға шеберлік пен талғам сыйланды. Сондықтан, ағылшынның 17 ғасырының соңындағы андирондарының алдыңғы жағында көбінесе ашық жұмыспен жасалған және кейде одан әрі әшекейлеу үшін эмаль қолданылған жалпақ мыс бөліктері болды. 18 ғасырда шамдандар сияқты классикалық формалар, орта таптар үшін жасалған бұйымдарда басым болды және Америка колонияларында көбінесе темірден және қарапайым түрде еліктелді. Алдыңғы жағындағы кішкентай фигуралар да танымал болды; Америкада «Гессен» сарбаздары ұзақ жылдар бойы сүйікті болды. Континенталдық Еуропада Жан Беран (1640-1711) сияқты суретшілер, олардың өнері көбінесе Буль жиһаздарын әшекейлеуге қолданылған, кейде оларды жобалаған. 1650 жылы Испанияның Филипп IV-і үшін римдік мүсінші Алессандро Алгардиден тапсырыс берілген Алгардидің оттықтары бірнеше құю фабрикаларында көшірілді. Андирон Францияның Людовик XIV тұсында ең үлкен көркемдік дамуына жетті. 18 ғасырдан бастап, отынды немесе көмірді еденнен және орнында ұстау үшін металл торлармен жабдықталған ошақтар көбейді, осылайша андиронға деген қажеттілік азайды. Ит пішініндегі әшекейлеу сөздің екі мағынасын пайдаланады (ит және жансыз тіреуіш немесе тоқтатушы).
An andiron or firedog, fire dog or fire dog is a bracket support, normally one of a pair, on which logs are laid for burning in an open fireplace, so that air may circulate under the firewood, allowing better burning and less smoke. They generally consist of a tall vertical element at the front, with at least two legs. This stops the logs from rolling out into the room, and may be highly decorative. The other element is one or more low horizontal pieces stretching back into the fireplace and serving to hold the logs off the bottom of the fireplace. An andiron is sometimes called a dog or dog iron. Before the Renaissance, European andirons, almost invariably made entirely of iron, were of comparatively plain design. Indeed, andirons and firebacks were one of the first types of object commonly made in cast iron (introduced to the West in the 15th century), a trend which in England began in the 1540s: until the nineteenth century cast iron was too brittle for many uses, but andirons carried light loads and this was not a problem. However, from the Renaissance onwards the front vertical element of andirons was increasingly given decorative treatment, and was in a different metal, such as brass, bronze or silver, which allowed casting, hugely increasing the range of decorative possibilities. When metals that could be cast began to be used for the fronts, these ordinary objects of the household received the attention of the artist, and had skill and taste lavished upon them. Thus English late 17th century andirons often have elaborate flat brass front pieces, often in openwork and sometimes using enamel for further decoration. By the eighteenth century classical forms with several mouldings, similar to those used for candlesticks and the like, predominate in pieces for the middle classes, and were imitated in the American colonies, often just in iron and rather more simply. Small figures at the front also became popular; in America cast flat "Hessian" soldiers were a long lasting favourite. In Continental Europe, men such as Jean Berain (1640 1711), whose artistry was most especially applied to the ornamentation of Boulle furniture, sometimes designed them. The Algardi Firedogs commissioned from the Roman sculptor Alessandro Algardi for Philip IV of Spain by Velasquez in 1650 were copied in several foundries. The andiron reached its greatest artistic development under Louis XIV of France From the eighteenth century, fireplaces increasingly had built in metal grates to hold the firewood, or, increasingly, the coal, up off the floor and in place, thus largely removing the need for andirons. A common decoration in the form of a canine plays on the dual meanings of the word dog (canine and inanimate holder or blocker).
Этимология
Андир сөзі орта ағылшын тіліне көне француз сөзінен (андиер) қабылданды (Орта ғасырлардағы латын тілінде андена, андериа, андерий сияқты түрінде кездеседі). Француз сөзінің бастауы белгісіз. Бірақ ағылшын тілінде бұл сөз тез арада халық этимологиясы арқылы темір сөзімен байланыстырылып, андирон түрін жасады. Кейде бұл қол темір деп халықтық этимологиямен түсіндірілді. Француз тіліндегі l'andier ("андир") формасының қайта қаралуы нәтижесінде, бұл термин кейіннен landier болып, ағылшын тілінде landiron сияқты формаларға әкелді. "Оттық" термині, андирдің от жанында жатқан итке ұқсас болуынан туындаған болуы мүмкін. Алайда, ағылшын тілінде бұл форма француз тілінен де ықпал алған болуы мүмкін: андир үшін тағы бір французша термин – ценет, ол бастапқыда "кішкентай ит" деген мағынаны білдіреді.
Тарих
Андирон немесе оттықтар ежелгі гректердің қолданысында болған, олар оларды кратеутай (грекше: κρατευταί) деп атаған. Грекияның Санторини аралында жасалған қазба жұмыстары б.з.д. XVII ғасырға дейінгі оттықтардан жасалған тас жиынтықтарды тапты. Әрбір тірек жұбында шашлык немесе ожауды ұстауға арналған ұялар тең дәрежеде болды, ал негіздегі кішкентай тесіктердің қатары көмірді оттегімен қамтамасыз ететін механизм құрады, осылайша олар пайдалану кезінде жанды болып қалатын. Оттықтар ежелгі заманда ай құдайлары (немесе ай мүйіздері) деп те аталған. Олар сонымен қатар Еуропаның қола дәуірінің соңғы кезеңіндегі (б.з.д. 1300-800 жылдар) артефакт түріне жатады. Әдетте саздан жасалған, олар қазіргі Франция, Швейцария және Германия аумақтарында табылған; көбінесе Урнфилд мәдениетімен байланысты. Бұл аталым ай мүсіндері оттықтарды құру үшін қолданылған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Кейбір жағдайларда ай мүсіндері ерте еуропалық діндердің құлшылық нысаны болып табылады, олар тұғырға орнатылған екі мүйіз немесе жарты айға ұқсайды және бұқаға табыну, Айға табыну немесе от құрбанында қолданылатын ағаш бөліктерін ұстау құралы ретінде әртүрлі интерпретацияланды. Орта ғасырлардағы оттықтар көбінесе пісіруге арналған ойықтары бар, биік болған, ал кейінірек осындай стильдер үлкен ас бөлмелерінде қолданыла берді. Италиялық Ренессанс кезінде қабылдау бөлмелері үшін өте әсем безендірілген алдыңғы жақтар жасала бастағанда, олар бастапқыда биік болды, бірақ 18 ғасырға қарай біртіндеп төмендеді.