Кіріспе

Ашық ошақта отынды тіреуге арналған құрылғы – андирон немесе firedog, оттық темір немесе қорғағыш – ашық ошақта жағуға арналған отынды тіреп тұратын, әдетте жұп болып орналасатын тірек. Осылайша, отынның астынан ауа ағып, жақсы жануына және түтіннің азаюына мүмкіндік туады. Олар көбінесе алдыңғы жағында кем дегенде екі аяғы бар биік тік элементтен тұрады. Бұл отынды бөлмеге құлаудан сақтайды және әсемдікке ие болуы мүмкін. Екінші элементі – отқа қарай созылатын бір немесе бірнеше төменгі көлденең бөліктер, олар отынды ошақтың түбінен көтеріп ұстауға қызмет етеді. Андиронды кейде «қорғағыш» немесе «темір қорғағыш» деп те атайды. Ренессансқа дейін Еуропалық андирон, көбінесе толығымен темірден жасалған, салыстырмалы түрде қарапайым дизайнға ие болған. Шындығында, андирон мен оттық қабырғалары құйма темірден жасалған алғашқы заттардың бірі болды (15 ғасырда Еуропаға енгізілді), бұл үрдіс Англияда 1540 жылдары басталды. 19 ғасырға дейін құйма темір көптеген қолданулар үшін тым қатырған, бірақ андирон аз жүктеме көтерді, сондықтан бұл мәселе болған жоқ. Алайда, Ренессанстан бастап андиронның алдыңғы тік бөлігіне декоративтік әрленулер көбірек қосылды және ол мыс, қола немесе күміс сияқты басқа металлдан жасалды, бұл құюға мүмкіндік берді және декоративтік мүмкіндіктерді арттырды. Алдыңғы бөліктерге құюға болатын металдар қолданыла бастағанда, үйдің қарапайым заттарына суретшілердің назары ауып, оларға шеберлік пен талғам сыйланды. Сондықтан, ағылшынның 17 ғасырының соңындағы андирондарының алдыңғы жағында көбінесе ашық жұмыспен жасалған және кейде одан әрі әшекейлеу үшін эмаль қолданылған жалпақ мыс бөліктері болды. 18 ғасырда шамдандар сияқты классикалық формалар, орта таптар үшін жасалған бұйымдарда басым болды және Америка колонияларында көбінесе темірден және қарапайым түрде еліктелді. Алдыңғы жағындағы кішкентай фигуралар да танымал болды; Америкада «Гессен» сарбаздары ұзақ жылдар бойы сүйікті болды. Континенталдық Еуропада Жан Беран (1640-1711) сияқты суретшілер, олардың өнері көбінесе Буль жиһаздарын әшекейлеуге қолданылған, кейде оларды жобалаған. 1650 жылы Испанияның Филипп IV-і үшін римдік мүсінші Алессандро Алгардиден тапсырыс берілген Алгардидің оттықтары бірнеше құю фабрикаларында көшірілді. Андирон Францияның Людовик XIV тұсында ең үлкен көркемдік дамуына жетті. 18 ғасырдан бастап, отынды немесе көмірді еденнен және орнында ұстау үшін металл торлармен жабдықталған ошақтар көбейді, осылайша андиронға деген қажеттілік азайды. Ит пішініндегі әшекейлеу сөздің екі мағынасын пайдаланады (ит және жансыз тіреуіш немесе тоқтатушы).

Этимология

Андир сөзі орта ағылшын тіліне көне француз сөзінен (андиер) қабылданды (Орта ғасырлардағы латын тілінде андена, андериа, андерий сияқты түрінде кездеседі). Француз сөзінің бастауы белгісіз. Бірақ ағылшын тілінде бұл сөз тез арада халық этимологиясы арқылы темір сөзімен байланыстырылып, андирон түрін жасады. Кейде бұл қол темір деп халықтық этимологиямен түсіндірілді. Француз тіліндегі l'andier ("андир") формасының қайта қаралуы нәтижесінде, бұл термин кейіннен landier болып, ағылшын тілінде landiron сияқты формаларға әкелді. "Оттық" термині, андирдің от жанында жатқан итке ұқсас болуынан туындаған болуы мүмкін. Алайда, ағылшын тілінде бұл форма француз тілінен де ықпал алған болуы мүмкін: андир үшін тағы бір французша термин – ценет, ол бастапқыда "кішкентай ит" деген мағынаны білдіреді.

Тарих

Андирон немесе оттықтар ежелгі гректердің қолданысында болған, олар оларды кратеутай (грекше: κρατευταί) деп атаған. Грекияның Санторини аралында жасалған қазба жұмыстары б.з.д. XVII ғасырға дейінгі оттықтардан жасалған тас жиынтықтарды тапты. Әрбір тірек жұбында шашлык немесе ожауды ұстауға арналған ұялар тең дәрежеде болды, ал негіздегі кішкентай тесіктердің қатары көмірді оттегімен қамтамасыз ететін механизм құрады, осылайша олар пайдалану кезінде жанды болып қалатын. Оттықтар ежелгі заманда ай құдайлары (немесе ай мүйіздері) деп те аталған. Олар сонымен қатар Еуропаның қола дәуірінің соңғы кезеңіндегі (б.з.д. 1300-800 жылдар) артефакт түріне жатады. Әдетте саздан жасалған, олар қазіргі Франция, Швейцария және Германия аумақтарында табылған; көбінесе Урнфилд мәдениетімен байланысты. Бұл аталым ай мүсіндері оттықтарды құру үшін қолданылған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Кейбір жағдайларда ай мүсіндері ерте еуропалық діндердің құлшылық нысаны болып табылады, олар тұғырға орнатылған екі мүйіз немесе жарты айға ұқсайды және бұқаға табыну, Айға табыну немесе от құрбанында қолданылатын ағаш бөліктерін ұстау құралы ретінде әртүрлі интерпретацияланды. Орта ғасырлардағы оттықтар көбінесе пісіруге арналған ойықтары бар, биік болған, ал кейінірек осындай стильдер үлкен ас бөлмелерінде қолданыла берді. Италиялық Ренессанс кезінде қабылдау бөлмелері үшін өте әсем безендірілген алдыңғы жақтар жасала бастағанда, олар бастапқыда биік болды, бірақ 18 ғасырға қарай біртіндеп төмендеді.