Кіріспе
АҚШ Конгресі 2000 жылы бекіткен заңнама Африканың өсуі және мүмкіндіктері туралы заң, немесе AGOA (I тақырып, 2000 жылғы сауда және даму туралы заң; P. L. 106–200) – 2000 жылдың мамыр айында АҚШ Конгресі бекіткен заңнама. Бұл заңның мақсаты Сахара аймағынан оңтүстікке қарай орналасқан Африка елдерінің экономикасына көмек көрсету және АҚШ пен аймақ арасындағы экономикалық қатынастарды жақсарту болып табылады. Бастапқы 15 жылдық мерзімі аяқталғаннан кейін, AGOA заңнамасы 2015 жылдың 29 маусымында тағы 10 жылға, 2025 жылға дейін ұзартылды.
The African Growth and Opportunity Act, or AGOA (Title I, Trade and Development Act of 2000; P. L. 106–200) is a piece of legislation that was approved by the U. S. Congress in May 2000. The stated purpose of this legislation is to assist the economies of sub Saharan Africa and to improve economic relations between the United States and the region. After completing its initial 15 year period of validity, the AGOA legislation was extended on 29 June 2015 by a further 10 years, to 2025.
Тарих
Африканың өсуі мен мүмкіндіктері туралы заң (AGOA) конгрессмен Джим Макдермоттың (бұрынғы сыртқы қызметтің медициналық қызметкері, Заирде қызмет еткен) және оның штаб бастығы Майкл Уильямстың ойлап тапқан идеясы болды. Макдермот конгрессмен Эд Ройспен бірге заңның алғашқы нұсқаларын Конгресс арқылы өткізуге көмектесті. Кейіннен Роза Уитакер, президенттер Уильям Клинтон мен Джордж Буш әкімшілігінде Африка үшін АҚШ Сауда өкілінің (USTR) бірінші көмекшісі қызметін атқарып, заңның әзірленуіне және іске асырылуына үлкен үлес қосты. Заңның қабылдануына дейін, қоршаған орта және энергия институтының Пауль Спек, Витни Шнайдман, Стив Ланде, Мел Фут, Тони Кэрролл, Клод Фонтейм, Марк Ньюман сияқты белсенділердің шамамен он жылдық еңбегі жеміс берді. AGOA-ға президент Клинтон 2000 жылдың мамыр айында қол қойды. Заңнама 2015 жылы қайта қаралып, қызу пікірталас нәтижесінде 10 жылға ұзартылды. Жаңа түзетулер талаптарға сай болуды жеңілдетіп, дамушы африкалық елдердегі бизнес ахуалды жақсартуға бағытталды. 2025 жылы мерзімі бітуі АҚШ-Африка қарым-қатынасының болашағын күмәнді етеді. Бұл, ішінара, Африкаға қатысты сауда ортасының өзгеруіне байланысты; мысалы, континентішілік және континенттер аралық экономикалық интеграция күрт артты. Сол сияқты, Еуропалық Одақ пен Африка, Кариб бассейні және Тынық мұхиты (ACP) елдері арасындағы экономикалық серіктестік келісімдеріне қол қойылғаннан кейін, сауда байланыстары біржақты жеңілдіктерден өзара қарым-қатынастарға қарай өзгеруде. Африкалық өндірушілер мен кәсіпкерлердің жеткізу тізбегіне толыққанды интеграциялануы үшін AGOA шеңберінен тыс АҚШ-Африка экономикалық қарым-қатынастарын қайта құруды қарастыру пайдалы болуы мүмкін. АҚШ пен Сахара аймағынан оңтүстік Африка елдері AGOA-дан кейінгі саясаттың мүмкін болатын моделін талқылады. 2023 жылдың қараша айында президент Джо Байден адам құқықтарының бұзылуына байланысты Габон, Уганда, Нигер және Орталық Африка Республикасын AGOA тізімінен шығаруды ұсынды.
Құқықтық негіздеме
Заң АҚШ Президентіне Сахарадан оңтүстік Африка елдерінің қайсысының жыл сайын AGOA-ға лайықты екенін анықтауға уәкілеттік берді. Лайықтылық критерийлері еңбек құқықтарын жақсарту және нарықтық экономикаға қарай ұмтылу болды. Жыл сайын Президент Сахарадан оңтүстік Африка елдерін бағалайды және қай елдердің лайықты екенін анықтайды. AGOA-ға лайықты болу "Киім-кешек" ережелеріне автоматты түрде лайықты болуды білдірмейді. AGOA арқылы АҚШ-қа киім және белгілі бір тоқыма өнімдерін бажсыз экспорттау үшін, лайықты ел американдық билікті қанағаттандыратын және AGOA-ның Тауар шығу ережелеріне сәйкес екенін дәлелдейтін "Визалық жүйені" енгізуі керек. Егер ел Дүниежүзілік банк анықтаған "жоғары кірісті" елге айналса, ол AGOA-дан шығып, лайықтылығын жоғалтады. Елдердің қатысуы жергілікті саяси жағдайдың өзгеруіне байланысты ауытқып келді. Мысалы, 2009 жылдың желтоқсанында Гвинея, Мадагаскар және Нигер лайықты елдер тізімінен алынып тасталды; бірақ 2011 жылдың қазанында Гвинея мен Нигерге, ал 2014 жылдың маусымында Мадагаскарға лайықтылығы қайта орнатылды. Бурундиге 2016 жылдың 1 қаңтарынан бастап AGOA лайықтылығын жоғалтатыны туралы хабарланды. 2017 жылдың тамызында Того лайықты ел ретінде танылды. 2022 жылдың 1 қаңтарында АҚШ адам құқықтарын бұзу және соңғы төңкерістерге байланысты Эфиопия, Мали және Гвинеяны AGOA бағдарламасынан шығарды. АҚШ Сауда өкілінің мәлімдемесінде бұл "әр үкіметтің AGOA жарғысын бұза отырып жасаған әрекеттеріне байланысты" деп түсіндірілді. Буркина-Фасо 2023 жылы қаңтар және қыркүйектегі сәтті төңкерістер салдарынан лайықтылығын жоғалтты. 2023 жылдың 1 қаңтарынан бастап 35 ел AGOA-ға қатысуға лайықты. + 2024 жылдың 1 қаңтарынан бастап лайықтылық мәртебесі Ел Қазіргі лайықтылығы тоқтатылғандар туралы ескертулер Ангола align="center" Бенин align="center" Ботсвана align="center" Буркина-Фасо align="center" 2023 жылдың 1 қаңтарынан бастап тоқтатылды Кабо-Верде align="center" Камерун align="center" 2020 жылдың 1 қаңтарында адам құқықтарын бұзу фактісі үшін тоқтатылды Орталық Африка Республикасы align="center" Адам құқықтарын бұзу фактісі үшін 2024 жылдың 1 қаңтарында тоқтатылды Чад align="center" Комор align="center" Конго Республикасы align="center" Демократиялық Конго Республикасы align="center" Кот-д'Ивуар align="center" Джибути align="center" Экваториальдық Гвинея align="center" 2011 жылдың 1 қаңтарында AGOA-дан шығарылды Эритрея align="center" Эсватини align="center" Эфиопия align="center" 2022 жылдың 1 қаңтарында Тиграй соғысындағы адам құқықтарын бұзу туралы алаңдаушылықтарға байланысты тоқтатылды Габон align="center" 2024 жылдың 1 қаңтарында адам құқықтарын бұзу фактісі үшін тоқтатылды Маврикий align="center" Мозамбик align="center" Намибия align="center" Нигер align="center" Адам құқықтарын бұзу фактісі үшін 2024 жылдың 1 қаңтарында тоқтатылды Сан-Томе және Принсипи align="center" Сенегал align="center" Сейшель аралдары align="center" 2017 жылдың 1 қаңтарында AGOA-дан шығарылды Оңтүстік Африка align="center" Оңтүстік Судан align="center" 2015 жылдың 1 қаңтарында тоқтатылды Судан align="center" AGOA бағдарламасының бенефициары ретінде тағайындалуын ешқашан сұрамаған.
Пайдалары мен нәтижелері
AGOA кейбір тауарларға қатысты АҚШ-қа квотасыз және бажсыз кіру үшін сауда жеңілдіктерін ұсынады, бұл Жалпыға бірдей преференциялар жүйесі (GSP) бағдарламасы бойынша ұсынылатын жеңілдіктерді кеңейтеді. AGOA текстиль және киім тауарларына АҚШ нарығына қол жеткізуді кеңейтті, бірақ басқа тауарлар да қамтылған. Бұл Оңтүстік Африкада киім өнеркәсібінің өсуіне және жүздеген мың жұмыс орнының құрылуына әкелді. Алайда, 2005 жылдың қаңтарында текстиль және киім саудасы үшін көп талшықты келісімнің әлемдік квоталық режимін жою, Африкадан тыс дамушы елдердің, әсіресе Қытайдың бәсекелестігінің күшеюіне байланысты Африканың текстиль өнеркәсібіндегі кейбір жетістіктерді кері қайтарды. Лесотодағы бірқатар зауыттар жабылды, себебі өсімнің көп бөлігі сонда орын алған. Африкалық өндірушілердің тапсырыстары АҚШ билігінің белгілі бір сақшылық шараларын енгізуінен кейін біршама тұрақталды, бірақ Африканың АҚШ нарығындағы үлесі тоқтатылғаннан кейін де азайды. AGOA кейбір елдерде шектеулі жетістіктерге қол жеткізді. Текстиль және киім өнеркәсібінің өсуімен қатар, кейбір AGOA елдері АҚШ-қа кескіш гүлдер, бау-бақша өнімдері, автомобиль құрамдас бөліктері және болат сияқты жаңа өнімдерді экспорттауды бастады. Нигерия мен Ангола AGOA аясындағы ең ірі экспорттаушылар болып табылады, бірақ басқа елдер, әсіресе Оңтүстік Африка, көбірек әртараптандырылған және бұрынғы елдерден айырмашылығы, олар негізінен энергетикалық секторға шоғырланбаған. Лесото, Эсватини, Кения және Мадагаскар сияқты кейбір елдер үшін AGOA маңыздылығын сақтап тұрады. Ауылшаруашылық өнімдері AGOA саудасы үшін перспективалы сала болып табылады; алайда, Африка елдеріне АҚШ-тың санитарлық және фитосанитарлық стандарттарына сәйкес келуге көмектесу үшін көп жұмыс жасау қажет. АҚШ үкіметі AGOA-ға құқығы бар елдерге техникалық көмек көрсетуде, АҚШ Халықаралық даму агенттігі (USAID) және басқа да агенттіктер арқылы оларға заңнамадан пайда көруге көмектеседі. Осы мақсатта АҚШ үкіметі Африкада үш аймақтық сауда орталығын құрды: Гананың Аккра қаласында, Ботсвананың Габороне қаласында және Кенияның Найроби қаласында. Бастапқыда AGOA 2008 жылы аяқталуы тиіс еді, бірақ АҚШ Конгресі 2004 жылғы AGOA жеделдету туралы заңды қабылдады, ол заңнаманы 2015 жылға дейін ұзартты. Кейіннен ол 2015 жылдан 2025 жылға дейін 10 жылға ұзартылды. Заңның ең аз дамыған елдерге киім экспорты үшін шетелдік маталарды пайдалануға рұқсат беретін арнайы ережесі 2007 жылдың қыркүйегінде аяқталуы тиіс еді. Алайда, Конгресс 2006 жылдың желтоқсанында қабылдаған заң оны 2012 жылға дейін, ал кейіннен 2015 жылдың маусымында жалпы AGOA ұзартуының бөлігі ретінде 2025 жылға дейін ұзартты. Жыл сайын AGOA форумы өткізіледі, ол Африка мен АҚШ-тан үкімет басшыларын және жеке сектор өкілдерін біріктіреді. Форум Вашингтонда әр екі жылда бір рет, ал қалған жылдары AGOA-ға қатысуға құқығы бар африкалық елде өткізіледі. Бүгінгі күнге дейін форум төрт рет Вашингтонда, ал Маврикийде, Сенегалда, Ганада, Кенияда (2009), Замбияда (2011), Эфиопияда (2013), Габонда (2015) және Тогода (2017) бір реттен өткізілді. Статистикалық мәліметтер AGOA қатысушы елдер үшін оң сауда балансын көрсетеді. 2008 қаржы жылында АҚШ 41 AGOA еліне 17 125 389 долларлық тауар экспорттады, ал АҚШ AGOA елдерінен 81 426 951 долларлық тауар импорттады, бұл AGOA елдерінің пайдасына 64 301 562 долларлық баланс құрады.
Қабылдау
Камерундық ғалым Тата Ментан AGOA-ны сынға алып, бұл заң "пейілді көпжақты сауда келісімі сияқты естіледі" десе де, шындығында Африка ресурстарын одан әрі қанау үшін жасалған неоколониалдық схема екенін айтты. Ментан экономикалық өсім туралы уәделерге қарамастан, осы схемадан түскен пайда "африкалықтарға тимейді" деп мәлімдеді. Әлеуметтанушы Майкл Манн бұл заң Африка мемлекеттерінен "жайсыз империялық салық алады" деп, AGOA-да қатысушы Африка елдерінің Американың сыртқы саясатына қарсы шықпауын талап ететін тармақ бар екенін атап көрсетті. Кейбірлер AGOA-ның ДСҰ ережелеріне қайшы келетінін алға тартады. Бұған қоса, бұл келісім бір жақты деп есептеледі, себебі оны дайындау кезінде Африканың қатысуы аз болды. AGOA "мұнай мен шикізатқа басымдық береді" деп те сынға ұшырады. AGOA қолданысқа енгеннен кейін "экспорт шамамен 8,2 миллиард доллардан 2011 жылы 54 миллиард долларға дейін 500 процентке артты, бірақ оның 90 пайызы табиғи ресурстар, көбінесе мұнай", - деп жазды Андуалем Сисай.