Джордж Берклидің «Үш әңгімесі»: Идеализм және сезімталдық туралы зерттеу

Кіріспе

1713 жылы Джордж Берклидің еңбегі «Гилас пен Филонус арасындағы үш диалог» немесе жай ғана «Үш диалог» – 1713 жылы Джордж Беркли жазған метафизика және идеализм туралы кітап. Кітап диалог түрінде жазылған және Берклидің «Адамдық білім принциптері туралы трактат» жарияланғаннан кейін туындаған сынға жауап ретінде жазылған. «Үш диалогта» талқыланған үш маңызды түсінік – қабылдаудың салыстырмалылығы, ұғымға келтіру/шеберлік аргументі және Берклидің феноменализмі. Қабылдаудың салыстырмалылығы бір нысанның бақылаушының перспективасына байланысты әртүрлі сипаттамаларға (мысалы, пішінге) ие болуы мүмкін екенін көрсетеді. Нысандардың объективті қасиеттері нысанның өзіндегі өзгерістерсіз өзгермейтіндіктен, пішін объективті қасиет болмауы керек.

Өмірбаян

1709 жылы Беркли өзінің алғашқы маңызды еңбегін – «Көріс теориясының жаңа теориясына қатысты эссе» атты туындысын жариялады. Онда ол адамның көру қабілетінің шектеулерін талқылап, көрудің нақты объектілері материалдық заттар емес, жарық пен түс екенін дәлелдеді. Бұл оның негізгі философиялық еңбегі – «Адам білімінің принциптері туралы трактат» (1710) алдынан келіп, нашар қабылдануынан кейін «Үш диалог» (1713) түрінде қайта жазылды. Филонус, шын мәнінде, күмәнданған – Гилас екенін және оны дәлелдей алатынын айтады. Осылайша, философиялық зиялылықтардың тартысы басталады. Филонос Гиластан адамдар әлем туралы не білетіні жөнінде жүйелі түрде сұрақтар қояды, алдымен жылу сияқты екіншілік қасиеттерді қарастырады, олар жеке санадан тыс жерде жоқ екенін көрсету үшін. Содан кейін ол ұзындық және пішін сияқты біріншілік қасиеттерге көшеді, сондай-ақ олардың да толығымен адамның қабылдауы мен перспективасына тәуелді екенін көрсетеді (мысалы, алыстан үлкен тау кішкентай көрінеді, ал заттың пішіні микроскоп астында күрт өзгеруі мүмкін: «Бір көзіңізбен жалаңаш, екіншісімен микроскоп арқылы қарап, кез келген уақытта тәжірибе жасауға болады»). Гиластың материяға деген көзқарасы (Платонның формалар теориясынан, яғни сезімтал әлемнен тысқарыда бар абстрактілі ұғымдардан бастау алады) Филонус (Беркли) тарапынан жүйелі түрде жоққа шығарылады. Негізгі аргумент – материя бізге тек сезімтал қасиеттері арқылы ғана белгілі болғандықтан, осы қасиеттерсіз материяны сипаттау немесе тіпті көзге елестету мүмкін емес. Сезімтал қасиеттер болмаған жағдайда, материя өзінің мәнді қасиеттерін жоғалтады. Берклидің пікірі одан да әрі барып, сезімтал қасиеттер материяға ішкі қасиет емес. Олар санамен байланыстырылып, түсіндіріледі. Түс, дыбыс, температура және тіпті пішін – бәрі де санаға толығымен тәуелді қасиеттер. Шындығында, сана болмаса, материяны көзге елестету мүмкін емес. «Орман ішінде ағаш құласа, ал онда сана болмаса, дыбыс шығара ма?» деген сұраққа Берклидің идеализмі жауап береді: сезімдік деректер немесе оны құрайтын қабылдаулар жиынтығынан басқа ағаш жоқ. Алайда, Құдай әр нәрсені қабылдап отырады. Басқаша айтқанда, әрқашан сана бар. Ағаштың дыбыс шығаруы үшін адамның (демек, адам санасының) болуы міндетті емес, себебі Құдайдың санасы әрқашан бар, солай деп санайды Беркли. Осы Құдайдың санасы материяға сезімдік қасиеттер береді, материяның өзі емес. Өз заманында Беркли Платондық көзқарасты ұстанатын көптеген философтардың қарсылығына тап болды. Бұл философтар Берклиді қарапайым саналы деп есептеді, өйткені оның көзқарасы төменгі топтардың ұстанымдарын бекітегендей көрінді. Шамамен айтқанда, «жалпы қабылданған пікір» бойынша, Құдай барлық нәрсені жаратты және Жердегі заттар – нағыз заттар. Кейбір философтар Құдайға сенбеді және Жердегі материя басқа өлшемде бар нағыз материяның көшірмесі деп санады. Беркли жалпы қабылданған пікірді қолдады. Ұсынылған философия көбінесе дұрыс түсінілмейді. Сыни пікір – Беркли біз иллюзиялық әлемде өмір сүреміз деп мәлімдейді, бірақ шындығында Беркли идеяларды нағыз «заттар» ретінде қабылдауға шақырады. Біз затты айтқанда, оның материалдық формасын емес, біздің сезімдерімізді қалыптастыратын заттың идеясын айтамыз. Беркли ештеңе де нағыз емес деп ұсынбайды, ол идеялардың өзі шындықты құрайтынын айтады.

In 1709, Berkeley published his first major work, An Essay Towards a New Theory of Vision, in which he discussed the limitations of human vision and advanced the theory that the proper objects of sight are not material objects, but light and colour. This foreshadowed his chief philosophical work, A Treatise Concerning the Principles of Human Knowledge (1710), which, after its poor reception, he rewrote into the Three Dialogues (1713). Philonous argues that it is actually Hylas who is the skeptic and that he can prove it. Thus, a philosophical battle of wit begins. Philonous questions Hylas systematically regarding what humans know of the world, first examining secondary qualities, such as heat, to show that such qualities do not exist outside the individual mind. He then moves on to primary qualities such as extension and shape, and likewise argues that they, too, are dependent entirely on one's perception and perspective (e. g., From a distance, a great mountain appears to be small, and the shape of a thing may change dramatically under a microscope: "You may at any time make the experiment, by looking with one eye bare, and with the other through a microscope"). Hylas's view of matter (which has its origin in the Platonic theory of forms , or abstract entities that exist outside of the sensible world) is systematically destroyed by Philonous (Berkeley). The basic argument is that because matter is only known to us by its sensible qualities, it is impossible to describe or even imagine matter without these qualities. For in the absence of sensible qualities, matter, by definition, loses its essential qualities. Berkeley's argument goes further: sensible qualities are not inherent in matter. Rather, they are ascribed and understood by the mind. Color, sound, temperature and even shape are qualities entirely dependent on a mind. Indeed, without a "mind," it becomes impossible to imagine "matter." The answer to the question, "If a tree falls in the forest and no mind is present, does it make a noise?" is answered by Berkeley's immaterialism: There is no tree, other than either the sense data or the bundle of perceptions of which it is made up. However, God is always perceiving everything. In other words, there is always a mind present. A human (and thus a human mind) need not be present for the tree to make a sound, for the mind of God is always present, or so Berkeley argues. It is this mind of God that gives sensible qualities to matter, not matter itself. In his own time Berkeley faced opposition from many philosophers who shared the Platonic view. These philosophers thought Berkeley to be vulgar, because his own view seemed to confirm the views held by the lower classes. Roughly speaking, the "common view" was that God created everything and that the things on Earth were the real things. Some philosophers did not believe in God, and believed matter on Earth was but an imitation of actual matter that existed in another dimension. Berkeley sided with the common view. The philosophy presented is often misinterpreted. The criticism is that Berkeley claims that we live in an illusory world, when in fact, Berkeley advocates for the acceptance of ideas as real "things." When we refer to an object, we don't refer to a material form, but to the idea of the object that informs our senses. Berkeley doesn't propose that nothing is real; he proposes that ideas themselves compose reality.