Кіріспе

Хор әншілері үшін ортағасырлық есте сақтау құралы

Гидониялық қол – әншілерге нотадан ән оқуды үйренуге көмектесетін есте сақтау құралы. Бұл құралды ортағасырлық музыка теориясының маманы, әншілерге нотадан оқуды үйреткен Гвидо Ареццолық қолданған болуы мүмкін. Қол, Гвидоның заманынан бұрынғы кейбір қолжазбаларда жарты тонды табу үшін қолданылған құрал ретінде кездеседі, бірақ 12 ғасырда ғана белгілі бір бейнеленген түрі пайда болды. 1105–1110 жылдары Сигеберт Гемблаценсис Гвидоның қол саусақ буындарын гексакордты оқытуға көмектесу үшін пайдаланғанын айтқан. Гидониялық қол, Гвидоның музыканы үйренуге қатысты жаңа идеяларымен, оның ішінде гексакордтарды қолдану және солфедждің Батыстағы алғашқы қолданылуымен тығыз байланысты.

Орта ғасырлардағы гексакорд

Гексакордты алғаш рет Гвидо Ареццолық өзінің *Epistola de ignoto cantu* және *Micrologus* атты трактатында сипаттаған. Ол Еуропаның орта ғасырларында жаңа музыканы үйренудің ең негізгі педагогикалық құралы болды және сол кездегі музыкалық теорияда жиі кездесетін. Әр гексахордағы барлық жақын ноталар толық тонмен бөлінеді, бірақ ортаңғы екеуі арасында жарты тон болады. Бұл алты нота ut, re, mi, fa, sol және la деп аталады, ал жарты тон mi мен fa арасында орналасқан. Бұл алты атау 8-шы ғасырлық "Ut queant laxis" гимнінің әрбір тармағының бірінші әрпінен алынған. Әр гексахорд G, C немесе F нотасынан басталуы мүмкін, ал төменнен жоғарыға қарай оқылған кесте үш октавадағы әр гексахордтың ноталарын көрсетеді. Солдан оңға қарай оқу, белгілі бір шекте, әртүрлі октавалардағы ноталарды ажыратуға мүмкіндік береді. Сөйтіп, C (қазіргі c) "C fa ut" (немесе "Cefaut"), c (қазіргі c′) "C sol fa ut", ал cc (қазіргі c″) "C sol fa" болып белгіленген. Ең төменгі нота грек әрпі Γ (гамма, 'g' үшін) арқылы белгіленгендіктен, ол "Gamma ut" немесе "Gamut" деп аталды – бұл термин қол жетімді ноталардың диапазонын, кейіннен кез келген нәрсенің толық диапазонын білдірді. Гексакордалық жүйе сондай-ақ B (F гексакордындағы fa, "жұмсақ B" үшін "B molle" деп аталады) және B♮ (G гексакордындағы mi, "қатты B" үшін "B durum" деп аталады) ноталарын да ажыратады. Уақыт өте келе, 'b' әрпінің жұмсақ және қатты түрлері дөңгелектелген ♭ және тікбұрышты ♯ пішіндерімен бейнеленді, олар біртіндеп қазіргі бейнеленген диез бен бемоль белгілеріне (немесе Солтүстік Еуропада 'b' және 'h' әріптеріне) айналды. Бір гексахорд гамманың барлық мүмкін ноталарын қамтымайтындықтан (тек C–A, F–D, B-ден басқа, немесе G–E, B-ден басқа), әншілер алтыншыдан асып кеткен жағдайда немесе B мен B♮ арасында ауысқанда гексахордтар арасында "мутация" жасауы керек болды. Осылайша, бірнеше гексахордты қолданатын "Гидониялық" жүйе қазіргі заманғы сольфеджио жүйесінен ерекшеленеді, онда бір жиындық әріптер бір режимдегі барлық мүмкін ноталарды (көбінесе хроматикалық ноталарды қоса алғанда) атауға жеткілікті. Құрамында B durum болғандықтан, G гексакорды *hexachordum durum* деп, ал F гексакорды *hexachordum molle* деп аталды. С гексакордында B болмағандықтан, ол *hexachordum naturale* деп аталды. 14-шы ғасырда бұл жүйе қол қойылған акциденттерді көбірек қолдануға мүмкіндік беретін гексахордтарға дейін кеңейтілді. Осы уақыттан бастап мұндай ноталарды қолдану *musica ficta* деп аталды.