Кіріспе

Француз дәрігері және саяхатшысы (1620 – 1688) Төменгі Канададағы саясаткер.

Франсуа Бернье (25 қыркүйек 1620 – 22 қыркүйек 1688) – француз дәрігері және саяхатшысы. Ол Анжудағы Жуэ-Этьо қаласында дүниеге келген. Ол Үндістанда шамамен 12 жыл (14 қазан 1658 – 20 ақпан 1670) болды. Оның 1684 жылы жарық көрген «Жерді әртүрлі түрлер немесе оны мекендейтін адам нәсілдері бойынша жаңа бөлу» («Nouvelle division de la terre par les différentes espèces ou races qui l'habitent») еңбегі – классикалық кезеңнен кейінгі адамзатты жеке нәсілдерге жіктеудің алғашқы жарияланған классификациясы саналады. Сондай-ақ, ол «Мұғол империясындағы саяхаттар» атты кітабын жазды, ол негізінен Дара Шикох пен Әуренгзебтің билік ету кезеңдері туралы. Бұл кітап оның өзінің кең сапарлары мен бақылауларына, сондай-ақ оқиғаға куә болған Мұғол сарайының көрнекті қайраткерлерінің мәліметтеріне негізделген. Бернье досы Пьер Гассендидің философиялық жазбаларын латын тілінен француз тіліне аударып, қысқартып өңдеді. Берньедің «Гассенди философиясының қысқаша нұсқасы» («Abregé de la Philosophie de Gassendi») еңбегінің алғашқы басылымдары 1674 жылы Парижде Ланглои отбасы, ал 1675 жылы Этьен Мишале баспадан шықты. Сегіз томдық толық басылымын Анисон мен Позуэль 1678 жылы Лионда жариялады; Анисон мен Позуэль 1684 жылы Ригомен бірігіп жеті томдық екінші басылымын шығарды. Бернье Гассендидің идеяларын өзінің «Қысқаша нұсқасында» редакциялық түзетулер мен қосымшаларсыз объективті және адал жеткізді. Алайда Бернье Гассендидің кейбір ойларына қанағаттанбады: 1682 жылы Этьен Мишале қайтадан оның баспашысы болды, оның «Гассенди философиясының кейбір негізгі тарауларына Бернье мырзаның күмәндері» («Doutes de Mr. Bernier sur quelques uns des principaux Chapitres de son Abregé de la Philosophie de Gassendi») атты еңбегі жарық көрді.

Өмір

Бұл Франсуа Бернье өмірінің сипаттамасы Франс Бхаттачарьяның "Voyage dans les Etats du Grand Mogol" басылымының француз тіліндегі кіріспесінен алынған (Париж: Fayard, 1981). Фермердің ұлы Франсуа Бернье жас кезінде жетім қалды және оны ағасы, Шанзеоның пасторы тәрбиеледі. 15 жасында ол Парижге Колледж де Клермонт (кейіннен Людовик Ле Гранд лицейі) колледжінде оқуға көшті, онда ол жас досы Шапельдің үйінде тұруға шақырылды. Ол жерде Бернье, әрине, Сирано де Бержерак пен Мольермен, сондай-ақ философ Пьер Гассендимен (1592–1655) кездесті, оның көмекшісі және хатшысы болды. Ол 1647 жылы Польша мен Германиядағы француз елшісі месье д'Арпажонның серігінде саяхаттауға құштарлық танытты. 1652 жылы Францияның оңтүстігінде Гассендимен ұзақ уақыт бірге болғанда, ол әйгілі Монпелье Факультетіндегі жылдам курсты бітіріп, дәрігерлік диплом алды: үш айлық қарқынды курс француз ұлттық аумағында тәжірибе жасамаса, медициналық дәреже берді. 1655 жылы Гассендидің қайтысымен Франциямен байланысы үзілген ол 36 жасында Шығысқа он екі жылдық саяхатқа шықты: Палестина, Мысыр, бір жыл Каирде, Арабия және Эфиопияға өтуге тырысты, бірақ ішкі соғыс бұл жоспарды қабылдамады. 1658 жылы ол Үндістанның Гуджарат штатындағы Сурат қаласына келді. Бастапқыда ол қысқа уақытқа Дара Шикохтың сүйемелдеуші тобына қосылды, оның құлдырауының тарихын жазуға тиіс болды. Ол Дара Шикохтың жеке дәрігері болып жұмыс істеді. Кейіннен ол Аурангзебтің сарайына дәрігер болып тағайындалды, ол Моғол империясының соңғы императоры еді. Аурангзебтің (1664–65) тексеру сапары Берньеге Кашмирді сипаттауға мүмкіндік берді, ол бірінші және көп уақыт бойы жалғыз еуропалық болды: "Voyages de F. Bernier (angevin) contenant la description des Etats du Grand Mogol, de l'Indoustan, du royaume de Kachemire" (Дэвид Пол Марет редакциясы, Амстердам, 1699). Содан кейін ол империяның екінші шетіндегі Бенгалияға барды. Еуропалық медициналық білім моғолдар тарапынан жоғары бағаланды және оған сарайдың барлық деңгейлеріне, тіпті императордың гареміне медициналық қажеттіліктерде кіруге мүмкіндік берді. Кашмирден оралғаннан кейін ол өздігінен саяхаттап, Бенгалияда Жан Батист Таверньемен кездесіп, Суратта Парсыға сапарға дайындалып жатқанда Жан Шарденмен, Шығыстағы тағы бір белгілі саяхатшымен кездесті (1666). Ол 1668 жылы Суратқа Жан Батист Колбердің (жақында "La Compagnie des Indes Orientales" компаниясын құрған) пайдалануы үшін үнді саудасы туралы естелік жазу үшін оралды. 1669 жылы Бернье Францияға оралды. 1671 жылы ол Рене Декарттың идеяларын қорғап жазғаны үшін түрмеге қамалуға ұшырауға жақын болды, оған қарсы сот шешімі шығарылды, содан кейін ол "Abrégé de la Philosophie de Gassendi" (1674) еңбегін жариялады. Осы аралықта ол Маргарита де ла Сабриер сияқты көрнекті әдеби салондардың сүйікті қонағы болды, ол оны Жан де Ла Фонтенмен және Нинон де Ленклоспен таныстырды. Оның 1684 жылғы "расалар" тақырыбындағы көп талқыланған эссесі "Жердің жаңа бөлінісі" эссесінде ол төрт түрлі расаны ажыратып көрсетті: 1) Бірінші расаға Еуропа, Солтүстік Африка, Таяу Шығыс, Үндістан, Оңтүстік-Шығыс Азия және Америка халықтары кірді. 2) Екінші раса Сахара Африкасынан, 3) үшінші раса Шығыс және Солтүстік-Шығыс Азиядан, 4) төртінші раса саам халқынан тұрды. Әйелдердің әр түрлі сұлулығына баса назар аудару француз салондық мәдениетімен байланысты. Бернье өзінің жаңа жіктемесінің негізі әлемнің әртүрлі бөліктеріне саяхаттағандағы жеке тәжірибесі екенін атап өтті. Бернье маңызды генетикалық айырмашылықтар мен қоршаған орта факторларына байланысты кездейсоқ айырмашылықтарды ажыратып көрсетті. Ол сондай-ақ соңғы критерий кіші топтарды ажырату үшін маңызды болуы мүмкін екенін айтты. Оның расалық типтерді биологиялық жіктеуі физикалық қасиеттерден аспауға тырысты, сонымен қатар климат пен диетаның адамдардың әртүрлілігінің дәрежесін түсіндірудегі рөлін де қабылдады. Бернье "адам түрлерінің" тұжырымдамасын адамзатты расалық түрлерге жіктеуге дейін кеңейткен алғашқы адам болды, бірақ ол өзі ойлап тапқан "расалар" арасында мәдени иерархия құрмады. Алайда, ол ақ еуропалықтарды басқа "расалардың" ауытқуы ретінде анық көрсетті. Берньенің Джоан Пау Рубиес "заманауи расалық дискурс" деп атағанның пайда болуындағы маңызы талқыланды, Сип Стюрман оны қазіргі расалық ойдың бастамасы деп атады. Дегенмен, африкалықтарды жіктеуге келгенде, ол "Қаралық олардың маңызды ерекшелігі" екенін атап өтті.

Шығармалары

Гассенди, Пьер. Гассенди философиясының тұжырымы. Франсуа Бернье аударған. 8 томдық. Лион: Анисон және Позуэль, 1678 ж. Гассенди, Пьер. Гассенди философиясының тұжырымы. Франсуа Бернье аударған. 2-ші басылым. 7 томдық. Лион: Анисон, Позуэль және Риго, 1684 ж. Бернье, Франсуа. Бернье мырзаның Гассенди философиясының тұжырымындағы негізгі тараулардың кейбіреуіне қатысты күмәндері. Париж: Этьен Микалет, 1682 жыл.