Кіріспе
Ресей сәулетінің шолуы – қазіргі Ресейдің сәулеті, сондай-ақ ежелгі Киев Русі, Ресей княздықтары мен Ресей империясының сәулеттері. Ресейдің қазіргі және Империялық географиялық аумақтарының кеңдігіне байланысты, бұл көбінесе Еуропалық Ресейде салынған сәулетке және Империяның бағындырылған аймақтарындағы еуропалық ықпалдағы сәулетке қатысты. Халықтық сәулет ағаштан құрылыс жасау дәстүрінен бастау алады, ал монументалды тас құрылыс Киев Русі дәуірінде, қазіргі Украина аумағында пайда бола бастады. Русьтің моңғол шапқынынан кейін, орыс сәулеті Новгород, Владимир-Суздаль, Псков, Мәскеу және Ресей патшалығының кейінгі мемлекеттерінде дамуын жалғастырды. Ресейдегі алғашқы сәулеттік дәстүрдің көп бөлігі шетелдік әсерлер мен стильдерге негізделген. Ресей сәулетінде Киев Русі мен одан кейінгі княздықтардың шіркеулеріндегі Византиялық қайта жандану стилі, Мәскеу стилі, барокко, неоклассицизм, эклектика, модерн, сондай-ақ Кеңес дәуірінің ерекше стильдері сияқты ерекше стильдер кездеседі.
The architecture of Russia refers to the architecture of modern Russia as well as the architecture of both the original Kievan Rus', the Russian principalities, and Imperial Russia. Due to the geographical size of modern and Imperial Russia, it typically refers to architecture built in European Russia, as well as European influenced architecture in the conquered territories of the Empire. The vernacular architecture stems from wooden construction traditions, and monumental masonry construction started to appear during the Kievan Rus’ era in what is now modern Ukraine. After the Mongol invasion of Rus, the Russian architectural trajectory continued in the principalities of Novgorod, Vladimir Suzdal, Pskov, Muscovy, and the succeeding states of the Tsardom of Russia. Much of the early standing architectural tradition in Russia stems from foreign influences and styles. Among the characteristic styles present in Russian architecture are the Byzantine revival style of the Kievan Rus’ and succeeding principalities’ churches, the Muscovite style, baroque, neoclassical, eclecticism, art nouveau, as well as the signature styles of the Soviet period.
Христиандыққа дейінгі сәулет
Ресей сәулеті – шығыс римдік және пұтқа табынушылық сәулетінің қосындысы. Славян пұтханаларынан алынған кейбір ерекшеліктер – сыртқы галереялар және көптеген мұнаралар.
Киев
988 жылы Ұлы Владимирдің билігі тұсында Киев Русі бұрынғы пұтқа табынушылық діндерінен православие христиан дініне ауысты, ал одан кейін салынған монументальді архитектураның көп бөлігі шіркеулерден құралды. Аңыз бойынша, православие христиан дінін таңдауының себебі, басқа діндерге қарағанда Константинопольдегі Ая Софияның әсемдігі болды. Осы кезеңде басым болған архитектуралық стиль славян және византиялық стильдердің қосындысынан тұрды, негізінен кірпіш пен тастан салынған шіркеулерде византиялық өнер нысандары қолданылды. Бұл шіркеулерді бастапқыда грек және византиялық шеберлер салған, бірақ жергілікті қолөнершілер оларды қабылдап, сәл өзгертіп салған. ХХ ғасырдың ондық шіркеуінен жасалған қазба жұмыстарының нәтижесінде шіркеудің бастапқы жоспарының негізінде византиялық «жазылған крест» жоспарының іздері табылды. Византиялық архитектурадан алынған бұл жазылған крест типологиясы Киевтің осы қабырғалы шіркеулерінің негізгі үлгісі болды. Византиялық үлгіні бейімдеген сайын, ол өзінің ерекше стилін қалыптастыра бастады. Негіз болған византиялық шіркеулерден ерекшеленеді, Киев Русіндегі тас шіркеулердің силуеттері айқын, көлемі зор, терезелері кішкентай болды, бұл ішкі кеңістікке жұмбақ атмосферасын сыйлады. Владимирдің қайтысынан кейін ірі архитектуралық жұмыстар тоқтатылды, бірақ 1030 жылдары Ярослав тұсында қайта жанданды. Оның тұсында Митрополиттің келесі 200 жылға отыру орны болған Ая София соборы, сондай-ақ қасиетті София соборы салынды. Қазба жұмыстары шіркеудің бастапқы жоспарының да жазылған крест типологиясына сәйкес екенін көрсетті (шіркеу моңғол билігі кезінде қирағандықтан, құрылысынан бері көп өзгеріске ұшырады). Шіркеуде көптеген күмбездер де бар, бірақ олардың стильдік шығу тегі нақты емес (ағаш шіркеулерде күрделі шатыр конструкциялары болғанымен, нақты шығу тегі анықталмаған). Шіркеу ішінде грек шеберлері жасаған ортағасырлық Киев мозаикалары сақталған, олар провинциалдық византиялық стильді көрсетеді. Шіркеудің құрылысы тас пен кірпіштен жасалған, ол opus mixtum деп аталады, яғни тас пен жалпақ кірпіш қатарластырылып салынады немесе plinthos, яғни әк араласқан ұнтақталған кірпіш қолданылады. Сыртқы жағы ішкі жағындай әсем емес, ғимараттың көлеміне сүйенген және қызғылт түсті болды, кейін ақ штукатурмен жабылды. Дегенмен, бұл кезеңдегі жалғыз құрылыс, ол көбінесе бастапқы интерьерін сақтап қалған, сондықтан ол Киевтің ертедегі шіркеулерінің интерьеріне үлгі ретінде пайдаланылуы мүмкін. Осы арада ортағасырлық Русьтегі басқа қалалық орталықтарда да тас шіркеулер салына бастады. Монастырлар мен қалалық орталықтардың байлығы арта келе, ағаш шіркеулер тас шіркеулерге алмастырыла бастады. Көптеген шіркеулер салынғанда, жазылған крест типологиясына сәл өзгерістер енгізілді, сондай-ақ вертикальдылыққа көбірек мән берілді. Салынатын шіркеулердің ауқымына байланысты, ішкі мозаикалар мен фрескалар әлі де импортталған византиялық және грек шеберлерімен жасалатын, ал византиялық стиль қолдануын жалғастырды. Бірақ құрылысқа жергілікті шеберлердің де үлесі болғандықтан, өзгерістер енгізілді, нәтижесінде Киев Русінің шіркеу архитектурасының стилі пайда болды, ол Византиялық үлгіге енгізілген өзгерістер үшін Болгария, Грузия және Армениядан әсер алды. Бұл шіркеулердің көптегені моңғол шапқыншылығынан кейін қатты зардап шекті, сондықтан келесі ғасырларда олар көп өзгертілді.
Новгород
Владимирдің тұсында Киев Русі христиан дініне айналғаннан кейін Херсон епискобы Иоахим Новгородтың алғашқы (қазіргі кезде жоқ) тастан салынған шіркеуін және ағаштан салынған Әулие София шіркеуін салдырды. Киевтен әкелінген византиялық стильдегі шіркеулер XI-XII ғасырларда князьдердің тапсырысымен салынған шіркеулер арқылы ерекше новгородтық стильге бейімделді. Новгородтың ортағасырлық сәулетінің ерекшелігі византиялық және киевтік стильдердің жергілікті жағдайларға бейімделуінен туындады. Жақын маңда беткі тас жоқ болғандықтан және кірпіш жасау мүмкіндігі шектеулі болғандықтан, новгородтық тастан салынған шіркеулер жергілікті әктас сияқты кедір-бүдыр тастарды, ұсақталған кірпіш пен әк цементін қолдана отырып, қабырғадан салу әдісімен салынды. Нәтижесінде, қазіргі киевтік шіркеулердегідей қызғылт түсті, бірақ одан да дөңгелек беткі текстура пайда болды. Киевтегі собордан айырмашылығы, новгородтық Әулие Софияда киевтегідей 13 емес, тек 5 негізгі күмбез бар (Христос пен он екі апостолға сілтеме). XII ғасырда орталық күмбез сыртынан қайта жасалып, пияз күмбезге айналдырылды. Бұл пияз күмбездер орыс сәулетінің ерекше белгісі болып табылады. Көркемдік қасиеттері үшін қабылданған болуы мүмкін, күмбездердің ерекше пішіні қар жиналуын болдырмауға да мүмкіндік береді. XII ғасырда салынған шіркеулер Әулие София соборымен өлшем мен күрделілік жағынан бәсекелесе алмаса да, князьдер сәулеттік жобаларында өз билігін көрсетуді жалғастырды. Юрьев монастырының Георгий соборы 1119 жылы Псков князі Всеволодтың тапсырысымен салынды және осындай князьдік шіркеулердің тағы бір мысалы болып табылады. Сәулетшісі Петр шебер аталды, ол сол кездегі Ресейде тіркелген азанау сәулетшілердің бірі. Сыртқы жағы тар терезелермен және екі рет ойысшалармен сипатталады, олар фасад бойымен белгілі бір ырғақпен орналасқан; ішкі қабырғалардың биіктігі өте жоғары. Оның бағаналары тығыз орналасқан, бұл күмбезді төбелердің биіктігін күшейте түседі. Ішкі жағы князьдің шеберханаларынан алынған фрескалармен әсемделген, олар сол кездегі Ресейдегі ең сирек кездесетін суреттердің бірі болып табылады. Осы кезеңде салынған князьдік шіркеулер стиліндегі тағы үш шіркеу: Ярослав сарайындағы Әулие Николай соборы (1113), Антониев монастырындағы Құдай ананың тууы шіркеуі (1117-1119) және Петриатин сарайындағы Жақсы Жан Креститель шіркеуі (1127-1130). Бұл шіркеулердің барлығында Әулие София соборының қарапайым нұсқасы көрінеді. Моңғолдар басып кіргеннен кейін Новгород Киевке қарағанда аз зардап шекті. Дегенмен, тастан салынған шіркеулердің құрылысы бірнеше жылға тоқтап қалды. XIV ғасырдың ортасы мен соңында жаңа моңғол билеушілерімен қарым-қатынас орныққаннан кейін Новгородта сәулеттік стиль мен инновациялар қайта жаңғырды және тастан салынған шіркеулердің құрылысы қайтадан өркендеді. Бұл шіркеулердің алғашқысы Новгородтың оңтүстік-шығысында орналасқан Липнодағы Әулие Николай шіркеуі (1292) болды. Оның көлемі шағын болғанымен (10x10 м), ол бірнеше жаңа ерекшеліктерге ие болды, олар кейін салынған тастан салынған шіркеулерде қолданылды. Шіркеу Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қирады. Новгородтың келесі шіркеулері (мысалы, 1374 жылы салынған Ильина көшесіндегі Мәсіхтің түрлену шіркеуі) тік шатырлы және қалың ойылған; және бірнешеуінде ортағасырлық фрескалар сақталған. Киев Русінің зайырлы сәулеті көбінесе сақталмаған. ХХ ғасырға дейін Владимирдің Алтын қақпалары, XVIII ғасырда қалпына келтірілгеніне қарамастан, моңғол шаруаларынан бұрынғы дәуірдің шынайы ескерткіші ретінде қарастырылуы мүмкін. 1940 жылдары археолог Николай Воронин Боголюбоводағы Андрей Боголюбскийдің сарайының жақсы сақталған қалдықтарын тапты (1158-1165 жылдар).
Псков қаласы
Псков, Новгородтан гүлденуде кем болғанымен, XV ғасырда тас қалау шіркеулердің қайта жандануына да ықпал етті. Бұның бір себебі, оның моңғолдар шаппаған солтүстікте орналасқандығы болуы мүмкін. Псков та діни емес стильде де тас қалауды қабылдады, алайда ресурстар көбінесе шіркеулерді салуға жұмсалды. Бұл шіркеулерді салу үшін негізгі материал – жергілікті тақта тас, одан астында кірпіш және төменгі қабаттарды қорғау үшін жұқа сылақ қабаттары қолданылды. Қабырға жабуға қолданылған цементтің негізі мен әк тастың ақтауында шіркеулердің сыртқы түсіне тән ақшыл сары және қызғылт тон беретін қоспалар болды. Осы кезеңде салынған шіркеулердің көпшілігі қазірге дейін сақталмаған, бірақ қалғандарында бірнеше жаңалықтар байқалады. Олардың бірі – жабын материал ретінде ағаш тақтайшаларды пайдалану, бұл Новгородта кең таралған үш жапыралы шатыр түріне қарағанда, әдеттегідей тегіс шатыр құрылымына әкелді. Мәскеуге бағынудан кейін Псков Новгородтан жақсырақ жағдайға ие болды, 1510 жылы москвалық билікті қабылдағанын жариялады.
Мәскеудің пайда болуы
Моңғолдарға дейінгі Мәскеу туралы тарихи жазбаларда аз мәлімет бар, оның алғашқы айрылысы 1147 жылы Юрий Долгорукийдің Чернигов князі Святославқа жазған хатында кездеседі. 1156 жылы Юрий Долгорукий шеберханалар мен сауда қатарларын қорғаған топырақ қоршаудың үстіне ағаштан жасалған бекініс салған. Қазіргі Кремль осы бастапқы бекіністердің орнында, ал осы бастапқы ғимараттардың орнында қазірде дүкен тұр. Бұл құрылыстан кейін Мәскеу туралы ақпарат сирек кездеседі. 1176 жылы көршілес княздіктің шабуылы кезінде қала өртенгені, ал 1238 жылдың қаңтарында Владимирге бет алған Батудың моңғол әскерлері қаланы басып алғаны туралы жылнамада жазылған. Дегенмен, моңғолдардың аумақты тонауы соншалықты күшті болғандықтан, ондаған жылдар бойы астаналарда тас шіркеулер салуға шама болмады. Моңғол үкімдігі кезінде Мәскеу баяу дамыды. Қоршаудағы, осал аумақтардан келген босқындардың көшуіне байланысты халық саны артты, ал Мәскеу князьдері мен моңғол ордасы арасындағы ынтымақтастық оны көптеген көршілес астаналарға қарағанда қауіпсіз етті. Осылайша, Мәскеу кішкентай қаладан үлкен астанаға айналып, архитектуралық жобаларға арнауға көбірек ресурстарға ие болды.
Мәскеу стилі
Алғашқы москвалық тас шіркеулердің небары бірі Мәскеуде сақталған, ал алғашқы үлгілері көбінесе айналасындағы қалаларда кездеседі. Мұндай жерлердің бірі – Каменское ауылы, ондағы кішкентай әктас шіркеуінің құрылысы он төртінші ғасырдың соңына жатады. Ол сол кезеңде салынған басқа шіркеулерге қарағанда қарапайым стильде салынған және құрылысынан бері толыққанды қалпына келтірілмеген. Карнизының бастапқыда сәндік нүктелі закомаримен аяқталғаны болжанады. Ішкі кеңістігі Балқан сәулетінің белгілерін көрсетеді, бұл кезеңдегі москвалық және орыс сәулетінде кең таралған сербтің ықпалы, мысалы, ішкі бұрыштарға тікелей бекітілген (еркін тұрған емес) тіреулер. Осындай ертедегі москвалық шіркеулердің ірі үлгілері Мәскеуден батысқа қарай 60 шақырым жердегі Звенигородта сақталған. Звенигородтың төртінші ғасырда москвалық билікке бағынғаны және ғасыр соңында Юрий оған Савва монахтың басшылығымен монастырь сыйлағаны мәлім. Бұл – Саввино-Сторожев монастыры, ал қаланың орталық бөлігі оның құрылысымен бірге дамыған. Монастырь соборлары Владимирдегі моңғол шаруаларының тастан салынған шіркеулерінен өзгешеленеді. Олар қарапайым дизайнға, қайталама мотивтерге және әшекейлеу стильдерінен ауытқуға ие. Стиль тік пішіндермен (закомари мен дөңгелек доғаларға қарағанда) және әшекейлеуге бейімділікпен сипатталады. Звенигород соборлары кейіннен XV ғасырда салынған көптеген шіркеулердің үлгісі болды. Мәскеудегі тас қалау өнері XV ғасырдың ортасында күрделене бастады және XVI ғасырдың басында дамыды. 1474 жылы Иван III Псковтен Мәскеуге шеберлерді шақырды (Псков моңғол шабуылынан құтқарылғандықтан Мәскеуден гөрі құрылыс саласында жетілдірілген білімге ие болды), олар Псковтен тас плитасын пайдалану әдісін кірпіш қалауға бейімдеді, сондай-ақ Псков шіркеулеріне тән бірнеше ерекшеліктерді енгізді, мысалы, тіреулі доғалар, шіркеу кіреберістері, сыртқы галереялар және қоңырау мұнаралары. Кірпіштен салынған құрылыс, сондай-ақ сәулеттік әшекейге қатысты жаңа москвалық бейімділік Киелі Рух шіркеуінде (1476) көрінеді, оның фризі Новгород, Псков және Суздальдің әшекейлі жолақтарынан алынған глазурланған керамикалық плиткалардан жасалған. Осы кезеңде Псков шеберлері салған басқа шіркеулер Псков стиліне көбірек ұқсас, мысалы, Киімнің орнығуы шіркеуінің қасбетіндегі (1484 ж.) әшекейлі кірпіш өрнегі. Шіркеулерден басқа, Иван III билік еткен кезеңде салынған көптеген басқа да құрылыстар бар. Оларға бекіністер (Китай-город, Кремль (қазіргі мұнаралары кейінірек салынған), Ивангород), мұнаралар (Иван Ұлы қоңырау мұнарасы) және сарайлар (Фацеттер сарайы және Углич сарайы) кіреді. XVI ғасырда кірпіш сәулетінде шатырлы шатырдың енгізілуі маңызды жаңалық болды. Бұл орыс нұсқасы ағаш құрылысының мәнерін қамалдан жасалған формада жалғастырады және православиелік қалыпты формалардан мүлдем өзгешеленеді. Шатырлы кірпіш шіркеуінің алғашқы үлгісі – Коломенскоедегі Аспанға көтерілу шіркеуі (1531), ол Иван Грозныйдың тууына арналған. Оның дизайны әртүрлі болжамдарға орын береді; бұл стиль (басқа православие елдерінде кездеспейтін) жаңадан пайда болған Ресей мемлекетінің амбициясын және Константинополь түркілерге түскеннен кейін Византиялық канондардан орыс өнерінің азаттығын бейнелейтін болса керек. Бұл шіркеу стилі сондай-ақ «Мұнара шіркеулері» деп те аталады. Ұлы қасірет кезеңінен кейін шіркеу мен мемлекет банкротқа ұшырады, ешқандай құрылыс жұмыстарын қаржылай қамтамасыз ете алмады; Иордан өзенінің жағалауындағы Ярославль қаласындағы бай саудагерлер бастама көтерді. XVII ғасырда олар бес пияз тәрізді күмбездері бар көптеген үлкен соборлық шіркеулерді салды, оларды қоңырау мұнаралары мен аралықтардың шатырларымен қоршады. Алғашында шіркеулердің композициясы өте асимметриялық болды, әртүрлі бөліктері «салмалы сәуле» қағидасы бойынша теңгерілді (мысалы, Ілияс пайғамбар шіркеуі, 1647–50). Кейіннен Ярославль шіркеулері қатаң симметриялық болды, күмбездері ғимараттың өзінен де биік және көп түсті плиткалармен әсем безендірілді (мысалы, Волгадағы Иоанн Златоуст шіркеуі, 1649–54). Волга сәулетінің шыңы – Иоанн Креститель шіркеуі (1671–87 жж. салынған), Ярославльдегі ең үлкен шіркеу, 15 күмбезі және 500-ден астам фрескасы бар. Шіркеудің кірпіштен жасалған сыртқы қабырғасы күмбездерден бастап биік верандаларға дейін әсем ою-өрнектелген және плиткалармен безендірілген. XVII ғасырдағы Мәскеу шіркеулері де сәнді безендірілген, бірақ көлемі әлдеқайда кіші. Осы ғасырдың басында москвиктер шатыр тәрізді құрылыстарды әлі де ұнататын. Ең сүйікті шіркеулердің бірі – Угличтегі Успенская шіркеуі (1627): онда үш шатыр тізбекте тұрды, олар үш жанып тұрған шамды еске түсіреді. Бұл композиция Вязмадағы Ходегетрия шіркеуі (1638) мен Путинкидегі Мәскеудегі Туғандық шіркеуі (1652) -де қолданылған. Мұндай құрылыстар дәстүрлі Византиялық типке қайшы келеді деп есептегендіктен, Патриарх Никон оларды канонды емес деп жариялады. Ол Ростов көліндегі Ростов Кремлі сияқты әсем діни резиденциялар салуға ынталандырды, онда бес биік шіркеу, көптеген мұнаралар, сарайлар және бөлмелер болды. Никон Жаңа Иерусалим монастырындағы жаңа резиденциясын жобалады, оның басты ерекшелігі – Ресейдегі алғашқы ротунда тәрізді собор болды. Шатырлар тыйым салынғандықтан, москвалық сәулетшілер оларды тікелей тіреулі доғалардың (кокошниктер) қатарымен алмастыруға мәжбүр болды, және бұл әшекейлеу элементі XVII ғасырдың Мәскеу стилінің айқын белгісіне айналды. Бұл стильдің ерте үлгісі – Қызыл алаңдағы Қазан соборы (1633–36). Ғасыр соңына қарай Мәскеуде осы стильде 100-ден астам шіркеу салынды. Басқа үлгілер – Никоитникидегі Қасиетті Үшбірлік шіркеуі (1653), Хамовникидегі Святой Николай (1682) және Останкинодағы Қасиетті Үшбірлік (1692). Бұл стильдің ең көрнекті үлгісі – Қытай-городтағы Святой Николай шіркеуі («Ұлы крест»), ол сталиндік билік тұсында бұзылған.
Италияның ықпалы
Алғашқы итальяндық сәулетшілер Мәскеуге 1475 жылы келді. Иван III билік құрған кезде Италияға Ресей елшісі Семион Толбузин Болоньялық сәулетші Аристотель Фиоравантиді (1420–85), оның ұлы мен көмекшісін шақыруға қол жеткізді. Фиоравантидің Солтүстік Италияда жұмыс істеген тәжірибесі болды, сондай-ақ Миландағы Сфорца әулеті үшін Антонио Аверлино Филаретемен бірге жұмыс істеген. Мәскеуде ол Успенский соборының қалған қабырғаларын бұзуын және оларды қайта салуын қадағалады. Бұл жаңа қабырғалардың негізі сол кезге дейін Мәскеуде салынған ең терең негіз болды, және қабырғалар қиыршық таспен толтырылмаған, бірыңғай қалаудан тұрғызылды, нәтижесінде қабырғалар Мәскеу қамалдарына қарағанда жұқарақ болды. Жаңа құрылыс техникаларын енгізумен қатар, ол бұрын Мәскеуде қолданылғандардан мықтырақ кірпіштер шығаратын кірпіш зауытын да құрды. Фиораванти геометриялық қағидаларға сәйкес жоспардың құрылымдық үйлесімділігіне итальяндық Ренессанс рационализмін енгізді, нәтижесінде ғасырлар бойы московит және русь шіркеулерінің негізгі жоспары болған крест тәрізді шіркеуден бас тартты. Бұл жаңа құрылымдық үйлесімділік Успенский соборының жаңа жоспарында көрінеді. Собордың жобасын орыс дін қызметкерлері бақылап, егер ол православие дәміне тым «латындық» сияқты көрінсе, араласатын. Кремль қабырғалары да сол кезде ескірген итальяндық бекініс инженериясының нұсқасы болып табылады. Қабырғалар 1485 және 1516 жылдар аралығында кірпішпен қайта жаңартылды, бұрынғы әктас қабырғаларды алмастырды, олар тозуға ұшыраған. Кремльге бірнеше қосымша құрылыстарды тағы бір итальяндық Пьетро Антонио Солари салды, мысалы төрт кіреберіс мұнарасы, Арсенал мұнарасы және Қызыл алаңға қараған Кремль қабырғасы. Тағы бір итальяндық сәулетші Алевизо Нови Кремльдегі Киелі Михаил соборын салды (1505–09). Ол собордың фасады мен әшекейлеуіне бірнеше итальяндық элементтерді қосты, бірақ дәстүрлі жоспар үлгісін сақтады. Архангел Михаил соборы (1505) Иван III тапсырыс берген соңғы шіркеулердің бірі болды. Оны архитектор Алевиз Нови жобалады. Ол сондай-ақ Венециялық архитектор Мауро Кодуссидің шәкірті болған «Алвизе Ламберти да Монтаньяна» да сол архитектор болуы мүмкін. Архангел Михаил соборы Фиоравантидің ломбард стиліне қарағанда венециялық стильге көбірек жатады.
Нарышкин бароккосы
Нарышкин бароккосы, сондай-ақ Мәскеу бароккосы немесе Московия бароккосы деп те аталады, 17 ғасырдың соңында Мәскеуде пайда болды. Осы стильдегі алғашқы құрылыстар Боярин Нарышкин иелігінде салынған, сол себепті бұл стиль Нарышкин бароккосы деп аталды. Нарышкин бароккосының ерекшелігі – Батыс Еуропаның ықпалымен дәстүрлі орыс формаларының үйлесімі. Бұл стиль көбінесе діни архитектурада кездеседі, бірақ сонымен қатар секулярлық мысалдары да бар. Нарышкин бароккосы бұрынғы, сырттай «барокколық» көрінетін, бірақ дәстүрлі құрылымдық формасын сақтаған үлгілерден дамыды. Осы жаңа құрылыстарға симметрияның тепе-теңдігіне назар аудару, оюлы әк тас кәрниздері, тіреу бағаналары және классикалық стиль сияқты бірнеше тән компоненттер кіреді. Кейбір шіркеулер мұнара тәрізді, бұл орыс халқының тік силуэтке деген қалауын көрсетеді, текше және сегізбұрышты қабаттар бірін-бірің үстіне орналасқан (Уборыдағы Құтқарушы шіркеуі, 1697); ал басқалары саты тәрізді композицияға ие, онда шіркеудің үстінде қоңырау мұнарасы көтеріледі (Филидегі Қасиетті Қаптау шіркеуі, 1695). Бұл стильдегі әшекейлеу де көлемді болуға бейім (мысалы, Лиководағы Үшбірлік шіркеуі, 1696). Нарышкин бароккосының ең әсерлі құрылыстарының бірі – Мәскеудегі Покровка көшесіндегі көп күмбезді Успенская шіркеуі (1696–99 ж. салынған, 1929 ж. бұзылған). Оның сәулетшісі сонымен қатар бірнеше мәскеулік монастырлық құрылыстарды, әсіресе Новодевичье және Донской монастырларын «қызыл және ақ» түстерде қайта жаңартуға жауапты болды.
Петропавл бароккосы және Санкт-Петербург
Петр I-нің бұл стильді ұнататынына байланысты Петропавл бароккосы деп аталады. Петропавл бароккосының стилі Петердің скандинавиялық және голланд бароккосының қарапайым стильдерін бағалауын көрсетеді. Бұл стильдегі құрылыс 1703 жылы Петр I жаңа астана ретінде құрған Санкт-Петербургте ең жақсы көрінеді. Қала жоспарының үш сәулелі көшесі Версаль үлгісінде салынған, ал қала Амстердамнан шабыттанған ағаштармен көмкерілген каналдармен кесіліп өтеді. Осы жаңа Петропавл барокколық астанаға орын ашу үшін Петр 1714 жылы елдің басқа бөліктерінде тас құрылыс салуға тыйым салды, қаладағы құрылыс үшін материалдар мен жұмыс күшін тұрақты түрде қамтамасыз етуді көздеді. Қала құрылысына 40 мың шаруа, сондай-ақ швед әскери тұтқындары жұмылдырылды. Қаланың алғашқы дамуындағы маңызды сәулетшілердің бірі – итальяндық-швейцариялық архитектор Доменико Треццини болды, ол жаңа қаланы жобалауда Петрмен тығыз жұмыс істеді. Треццини бастапқыда Кроншлот бастионының құрылысын қадағалаудан бастады, онда ол инженерлік шеберлігін көрсетті, содан кейін Нарвадағы бекіністерді қайта құруға шақырылды, ал Петр-Павел бекінісін жобалау оның басты міндеттерінің бірі болып қала берді. Содан кейін Треццини алты ғасырлық орыс шіркеу сәулетінен толыққанды айырмашылығы бар қасиетті Петр мен Павел соборын жобалауға кірісті. Ол қолданыста болған жазулы крест схемасының орнына, мұнарасы бар базиликалық құрылымды жобалады, күмбез емес, оны басты назар ошағы етті. Кішкентай терезелердің орнына үлкен терезелер собордың ішкі кеңістігін жарықпен толтырды, бұл дәстүрлі орыс шіркеуінен тағы бір ерекшелік болды. Треццини Александр Невский монастырының сәулетін де жобалады, ол анық түрде діни емес және Василевский аралындағы Он Екі коллегия сияқты әкімшілік ғимараттар мен сарайларға ұқсас болды (оларды да Треццини жобалаған). Оның басқа да еңбектерінің ішінде қала бойынша салынатын үлгі үйлердің дизайны бар, ол қала жоспарларын сәулеттік көріністермен үйлестірді. Треццини Петр үшін қаладағы бастапқы, қарапайым Қысқы сарайды да жобалады, ол кейіннен кеңейтілген үлкен Қысқы сарайға енгізілді. Санкт-Петербургте салынған осы алғашқы Петропавл сарайларының көптегені келесі онжылдықтарда бұзылды немесе үлкен құрылымдарға қосылды. Осы сарайлардың көптеген мысалдары Санкт-Петербургтің айналасындағы елді жерлерде табылады, олардың ішінде Жазғы сарай (1711–1714 ж., Треццини жобалаған), Меншиков сарайы (1710–1720 ж., Джованни Марио Фонтана және Готфрид Йохан Шэдель жобалаған). Бұл ел сарайлары осы ерте Петропавл сарай сәулетінің сақталған мысалдары болып табылады. Тағы бір маңызды сәулетші – француз сәулетшісі Жан-Батист Александр Ле Блон болды, ол ландшафт сәулетшісі Андре Ле Нотрдың (Версаль сарайының бақшаларының ландшафт сәулетшісі) шәкірті болды және 1716 жылдың маусымында Петр оны Санкт-Петербургтің "Бас сәулетшісі" ретінде тағайындады. Ол Петергофтың негізгі сарайын жобалады, ол кейіннен басқа сәулетшілер мен билеушілер тарапынан кеңейтілді. Бұрынғы орыс сәулеттік құрылысынан ерекшеленетін Петропавл бароккосының бір ерекшелігі – діни ғимараттар ғана емес, сонымен қатар кең ауқымды діни емес құрылыстардың дамуы болды. Бұл Петр I-нің идеалдарын және оның жаңа астанасының дамуын көрсетеді. Әскери, азаматтық басқару және сарай сәулеті үшін ірі жобалар жүзеге асырылды, ал импортталған сәулетшілер олардың құрылысында басты рөл атқарды.
Барокконың соңғы кезеңдері
Ұлы Петр қайтыс болғаннан кейін және императрица Анна таққа отырғанда, Санкт-Петербургте барокко стиліндегі құрылыс жалғасты, бұл жолы итальяндық сәулетші Франческо Бартоломео Растреллидің жетекшілігімен. Ол 1715 жылы әкесі, мүсінші Карло Растреллимен бірге Санкт-Петербургке келген, бірақ Карло Растрелли мен архитектор Ле Блон арасындағы бәсекелестік олардың мансабын тоқтатты. 1730 жылы олар Мәскеуге көшті, онда астана уақытша орналасқан еді, және Франческо немесе оның әкесі сарай архитекторы болып тағайындалды (қай Растрелли екені нақты емес) және екі ағаш сарайды жобалауға тапсырыс берілді (ешқайсысы қазірге дейін сақталмаған). Олар – Қысқы Анненхоф және Жазғы Анненхоф. Екеуі де астана қайта Санкт-Петербургке көшірілгеннен кейін, оның болашақ жұмыстарының алғы күші болды. Ол Санкт-Петербургтегі Қысқы сарайда жұмыс істеді, ол 1735 жылы аяқталғаннан кейін қаладағы ең әсем резиденцияға айналды. Сарайдың екі фасады болды, бірі Нева өзеніне, екіншісі алаңға қарап тұрды, олардың әсерлі симметриясы тек екі шығанақпен ғана бұзылды. Сарайдың жоспары – орталық ауланы қоршап тұрған сопақ тіктөртбұрыш. 1740 жылы императрица Аннаның қайтысымен және императрица Елизаветаның таққа отыруымен Растрелли үшін жаңа тапсырыстар қысқа мерзімге тоқтады, бірақ ол ірі көлемдегі патшалық тапсырыстарды орындай алатын жалғыз сәулетші болғандықтан, бірнеше жылдан кейін оның Бас сәулетші лауазымы қайта бекітілді. Ол кеш бароккодан рококо стиліне өтуді жалғастырды, бұл Жазғы бақтағы Жазғы сарайдың дизайнында көрінді және бұл қарапайым Петр бароккосынан одан да үзіліс жасады. Рококо стиліне тән декоративтік элементтер оның болашақ жобаларында, мысалы, Петергоф пен Царское Селода кездеседі. Кейбір тарихшылар оның жобаларындағы полихроматизмнің (оның еуропалық әріптестеріне қарағанда көбірек түстерді қолданғандығы) және барокко стилі импортталғанға дейін болған ресейлік архитектуралық дәстүрдегі полихроматизм арасындағы байланысты айтады. Растреллидің бірнеше жобалары Екатерина II кезінде қайта жобаланды, бірақ көптеген бөлмелер әлі де бастапқы дизайнын сақтап тұр.
Неоклассицизм
Ресейдегі неоклассикалық стиль Франция мен Англияда кең таралған неоклассикалық стильдің ықпалынан ғана емес, сонымен қатар 17- және 18-ғасырларда Ресейде кең таралған бароккодан бас тартылуынан да туындады. Ресейлік неоклассикалық стиль классикалық тәртіптер бойынша Палладио, Вигнола, Витрувий және басқа авторлардың еңбектерінен шабыт алды, бұл үрдіс 18-ғасырдың басында басталып, бірақ барокко стилінің ең гүлденген кезеңінде айқын көрінбеді. Екатерина II билікке келгенге дейін бароккодан неоклассикалық стильге өту процесі жүріп жатқан болса да, оның тұсында осы стиль өркендеді. Оның архитектураға деген құштарлығы мәдени мәселелер жөніндегі кеңесшісіне жазған хаттарында айқын байқалады. Ол Елизаветаның сүйікті стилінің барокколық әсемдігін ұнатпайтындығын, оны тәртіпсіз және рационалдылықтан мүлдем алыс деп санайтындығын жеткізді. Екатеринаның неоклассикалық стилі ерекше француздық сипатқа ие болды, себебі сол кездегі екі маңызды сәулетші – Валин де ла Мот (француз, Францияда және Италияда білім алған) және Александр Кокоринов (Мәскеуде Коробов пен Ухтомскиймен оқыған) француздық көзқарасқа жақын болды. Қысқы сарайдың әсемдігімен салыстырғанда, де ла Мот пен Кокориновтың Өнер академиясы үшін жасаған жобасы классикалық қарапайымдылықтың нақты мысалы болды. Ғимараттың фасады және бес бөліктен тұратын құрылымы Ле Во, Перро және Ле Брунның Луврде жасаған үлгісіне негізделген, ал ортаңғы бөліктерді анықтау үшін қарапайым пилястралар қолданылды. Сыртқы көрінісі Санкт-Петербургтегі бұрынғы стильдерге тән екі түсті схемадан айырылып, қарапайым тас фасадты еске түсіретін түстермен боялды. Фасадтың қалған бөлігі де әшекейлеуден мүлдем босатылып, неоклассикалық рационализмнің жарқын көрінісі болды және ресейлік архитектурадағы алғашқы "дұрыс" антаблетураны пайдаланды. Валин де ла Мот 1764-1775 жылдары Керемет Екатеринаның өнер жинағын орналастыру үшін Кішкентай Эрмитажды жобалады, бұл неоклассицизмдегі қарапайымдылықты оқшауланған, қатал бағаналармен және Санкт-Петербургтің қалған бөлігіндегі жарқын түстердің сөнуімен одан әрі дамытты. Екатеринадан кейін императорлық құрылыс дәстүрі Александр I тұсында да жалғасты, ол сол кезде танымал болған неоклассикалық Империя стилін ұнатты және архитектурадағы француздық ықпалды сақтап қалды. Архитектор Андрей Никифорович Воронихин Париждегі Ваиллидің шәкірті болды және Санкт-Петербургтегі Казандық соборды (1801-1811) жобалады, оның орталық бөлігі күмбезбен және төрт жақты колоннадамен шеңберленген. Оның Тау-кен академиясының (1806-1811) дизайнында да грек қайта жандану стилінің ықпалы байқалады, онда Паэстумдық дориялық бағаналардың декастильді портигі бар. Тағы бір сәулетші, француз Томас де Томом, 1802-1805 жылдары (1813 жылы қиратылған) Үлкен Большой театрын жобалады және оны Париждегі Француз театрынан үлгі алды. Басқа да көптеген ғимараттар салынды: Жаңа Адмиралтейство ғимараты (1806-1823, ресейлік, француздық білімі бар сәулетші Адриан Дмитриевич Захаровтың жобалауымен), Жаңа Михаил сарайы (1819-1825, Карл Иванович Россидің жобалауымен, қазіргі Ресей мұражайы) және Санкт-Исаак соборы (1817-1857, Огюст Рикард де Монферранның жобалауымен).
Тарихилық және эклектизм
1830 жылдары Николай I сәулет саласындағы реттеуді жеңілдетіп, сауданы ерте эклектизмнің әртүрлі нұсқаларына ашты. Константин Тоның псевдо-орыс үлгілері шіркеулер салуда басым таңдауға ие болды (Құтқарушы Мәсіх соборы, 1832–1883), ал оның әлеуметтік ғимараттары Ренессанс дәстүрін ұстанды, мысалы Ұлы Кремль сарайы (1838–1849) және Кремль қару-жарағы (1844–1851). Александр II және Александр III билік еткен жылдары шіркеу сәулетінде орыс-византиялық қайта жандануы дамыды, ал азаматтық құрылыстар барлық Еуропа елдеріндегідей эклектизмнің әртүрлілігін көрсетті; бұл ұлттық қайта жанданудың үнемі күшейе түсетін тенденцияларын, сондай-ақ халықтық және қиял арқылы жасалған стильдерді қамтыды. 1895–1905 жылдары сәулет өнерінде ресейлік модерн қысқа мерзімге басымдық танытты, ең белсендісі Мәскеуде болды (Лев Кекушев, Федор Шехтель және Уильям Уолкот). Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін ол танымал таңдау болып қала берді, бірақ 1905–1914 жылдары Империя стилі мен Палладиан дәстүрін заманауи құрылыс технологияларымен үйлестірген ресейлік неоклассицизмге жол берді.
Революциядан кейінгі кезең
Кеңес үкіметінің алғашқы жылында эмиграциялаудан бас тартқан барлық сәулетшілер (және жаңа буын) өз жұмыстарында кез келген классикалық мұраны жоққа шығарды және формализмді, барлық жаңғырту тақырыптарының ең ықпалдысын насихаттай бастады. Ірі, техникалық жағынан дамыған қалалар үшін зор жоспарлар жасалды. Ең амбициялы жоба – 1919 жылы Владимир Татлин (1885–1953) жоспарлаған Үшінші Интернационалға арналған ескерткіш: 400 метрлік спираль, айналып тұрған шыны бөлмелерімен еңкейген орталық осьтің айналасында оралған. Нақты өмірде мүмкін емес болған Татлин мұнарасы Ресейде және шетелде конструктивизм сәулетшілерінің бірнеше буынына шабыт берді. 1922 жылы Мәскеудегі Шухов мұнарасы салынып аяқталды. Бастапқы жоспарларға сәйкес, Владимир Шуховтың гиперболоидты мұнарасының биіктігі және салмағы тиісінше 2 кг және 2 кг болды, ал Париждегі Эйфель мұнарасының (биіктігі) салмағы құрады. Пәтерлерде тұратын адамдар «коммуналка» деп аталатын жаңа типтегі тұрғын үйге қоныстанды. Әрбір коммуналдық пәтерде бір бөлме бір отбасыға тиесілі болса, жуынатын бөлме, дәретхана және ас үй ортақ пайдаланылды. Мұндай жүйе 1950 жылдардың ортасына дейін кең таралды, ал кейбір қалаларда әлі де коммунальдық пәтерлер бар. Сонымен қатар, 1930 жылдардан бастап қарт адамдар үшін жеке бөлмелі пәтерлері бар үйлер салына бастады, онда бір отбасыға толық пәтер берілді. Мұндай үйдің мысалы – Мәскеудегі 1927–1931 жылдары салынған «Набережнаядағы үй» (Dom na naberezhnoi). Революциядан кейінгі кезеңдегі маңызды басымдық – қалаларды жаппай қайта құру болды. 1918 жылы Алексей Щусев (1873–1949) және Иван Жолтовский Моссовет сәулет шеберханасын құрды, онда Мәскеуді жаңа кеңестік астана ретінде қайта құрудың кешенді жоспарлау жұмыстары жүргізілді. Бұл шеберханада жас сәулетшілер жұмыс істеді, олар кейін авангард көшбасшылары ретінде танылды. Сонымен қатар, Вхутемаста шоғырланған сәулет білімі қайта жаңғыртушылар мен модернистер арасында бөлінді. 1919 жылы Петроградта тәжірибелі қайта жаңғыртушы Иван Фомин (1872–1936) басқаратын ұқсас жоспарлау және білім беру жүйесі құрылды. Басқа қалалар да осы үлгіні қабылдады, ал ондағы жұмыстың нәтижесі ресейлік қалалардың дәстүрлі құрылымында күрт өзгерістерге әкелді. Онда алғашқы ірі масштабты даму үлгілері (жалпы жоспар) жасалды. Қала жаңа, кең даңғылдар, ірі қоғамдық құрылыстар сериясы және жұмысшылардың жылумен және су құбырымен жабдықталған тұрғын үйлерін жақсарту ретінде жоспарланды. Бұл кезеңдегі алғашқы пәтерлер үйі 1923 жылы аяқталды, содан кейін 1925–1929 жылдары қоғамдық тұрғын үй құрылысының қарқыны күшейді. Петроградта 1917 жылдан 1919 жылға дейін Марс алаңында Лев Руднев (1886–1956) жобалаған «Революция күрескерлері» монументі салынды – жаңа стильдің алғашқы үлгісі. Бұл кешен қарапайым, экспрессивті граниттік монолиттерден тұрады және кеңестік мүсіндік және мемориалдық сәулет өнерінің одан әрі дамуының бастапқы нүктесі болды. Алайда, осы кезеңдегі ең танымал құрылыс – Алексей Щусевтің Ленин мавзолейі. Бастапқыда бұл уақытша ағаш құрылым болды, пирамида тәрізді шатыры және кіру-шығу үшін екі қанаты болды. 1930 жылы оның орнына қазіргі тас ғимарат салынды. Оның қою қызыл және қара лабрадоритпен әрленгені оның нәзік, дәл құрылысын күшейте түсті. Технологиялық процестер мен материалдардың жылдам дамуы конструктивизм элементтеріне де құрылымдық жобалауға әсер етті. Волхов ГЭС-ін (1918–1926 жж., архитекторлары О. Мунц және В. Покровский) салғанда, терезе аркаларының дәстүрлі контурлары сақталды (құрылыста бетон қолданылғанына қарамастан). Виктор Веснин (1882–1950) басқарған архитекторлар ұжымы салған Днепр ГЭС-і (1927–1932) иілген бөгеті мен іргетастардың ырғақты үлгісі бар инновациялық дизайнға ие. 1920 жылдардағы Ресейдің сәулет өмірінде шығармашылық одақтар үлкен рөл атқарды. Олардың бірі – 1923 жылы құрылған Жаңа сәулетшілер қауымдастығы (АСНОВА), ол ғимараттарға скульптуралық сезім беру үшін сәулет және басқа да шығармашылық өнерді синтездеу идеясын алға тартты. Бұл ғимараттар кеңістікте адамның бағытын анықтау үшін визуалды нүктелер ретінде қызмет етуі керек еді. АСНОВА мүшелері Мәскеудің алғашқы көкжайларын да жобалады, олардың ешқайсысы сол кезде (1923–1926) жүзеге асырылмады. Революциядан кейінгі Ресейдегі тағы бір жаңалық – қоғамдық ғимараттың жаңа түрі: Жұмысшылар клубы және Мәдениет сарайы. Бұл сәулетшілер үшін жаңа бағыт болды, олар өнеркәсіптік мотивтермен біріктірілген үлкен элементтердің визуалды көрінісін қолданды. Олардың ішіндегі ең танымал – Илья Голосов (1883–1945) жобалаған Мәскеудегі Зуев жұмысшылар клубы (1927–1929), оның композициясы қарапайым пішіндердің, жазықтықтардың, толық қабырғалардың және шыны жабынған беттердің динамикалық контрастына негізделген. Құрылыстағы символдық экспрессия Константин Мельников (1890–1974) жобаларында көрініс тапты, атап айтқанда, Мәскеудегі Русаков жұмысшылар клубы (1927–1929). Визуалды тұрғыдан, ғимарат тісті дөңгелектің бөлігіне ұқсайды; негізгі залдың үш консольдік бетон «тісі» жеке немесе үлкен театр залы ретінде біріктіріле алатын балкон болып табылады. Оның композициясының өткірлігі және ішкі кеңістіктің «кернеулі бұлшық еті» (Мельниковтің айтуынша) оны кеңестік сәулеттің ең маңызды мысалдарының біріне айналдырды.
Residents of apartment buildings were sealed, they were hooked by new tenants. The so called kommunalka became the most common type of accommodation for the residents of large cities. In each communal apartment one room belonged to one family, while bathroom, toilet and kitchen were shared. Such a scheme was widespread until the mid 1950s, and in some cities there are more communal apartments. At the same time with the 1930s for senior people began to build houses with separate bedroom apartments, where one family was given the whole apartment. An example of such a house called House on the Embankment (Dom na naberezhnoi) in Moscow, built in 1927–1931, respectively. An important priority during the post revolutionary period was the mass reconstruction of cities. In 1918 Alexey Shchusev (1873–1949) and Ivan Zholtovsky founded the Mossovet Architectural Workshop, where the complex planning of Moscow's reconstruction as a new Soviet capital took place. The workshop employed young architects who later emerged as avant garde leaders. At the same time architectural education, concentrated in the Vkhutemas, was divided between revivalists and modernists. In 1919, Petrograd saw a similar planning and educational setup, headed by experienced revivalist Ivan Fomin (1872–1936). Other cities followed suit and the results of the work carried out there were to make dramatic changes in traditional Russian city layout. The first large scale development templates (generalny plan) were drawn there. The city was planned as a series of new wide avenues, massive public structures and the improvement of workers' housing with heat and plumbing. The first apartment building of this period was completed in 1923, followed by a surge of public housing construction in 1925–1929. In Petrograd from 1917 to 1919 the first example of the new style was built on the Field of Mars – a monument, "Strugglers of the Revolution", designed by Lev Rudnev (1886–1956). This complex consisted of a series of simple, expressive granite monoliths and became the focal point for further development in Soviet sculptural and memorial architecture. The most famous construction of this time, however, was Lenin's Mausoleum by Alexey Shchusev. Originally it was a temporary wooden structure, topped by a pyramid, with two wings (for entry and exit). In 1930 it was replaced with the present building, built of stone. The combination of dark red and black labradorite enhanced its slender, precise construction. The rapid development of technological processes and materials also influenced constructivist elements in structure design. During the erection of the Volkhov Hydroelectric Station (1918–26, architects O. Munts and V. Pokrovsky), the traditional outline on the window arches is still used (despite concrete being used in construction). The Dnieper Hydroelectric Station (1927–32), built by a collective of architects headed by Viktor Vesnin (1882–1950), has an innovative design featuring a curved dam with a rhythmic pattern of foundations. Creative unions played a large role in the architectural life of 1920s Russia. One of these was the Association of New Architects (ASNOVA), formed in 1923, which promoted the idea of synthesising architecture and other creative arts to give buildings an almost sculptural feeling. These buildings were to serve as visual points for the orientation of a human in space. Members of ASNOVA also designed Moscow's first skyscrapers, none of which were realised at the time (1923–1926). Another innovation from post revolutionary Russia was a new type of public building: the Workers' Club and the Palace of Culture. These became a new focus for architects, who used the visual expression of large elements combined with industrial motifs. The most famous of these was the Zuev Workers' Club (1927–29) in Moscow by Ilya Golosov (1883–1945), whose composition relied on the dynamic contrast of simple shapes, planes, complete walls and glazed surfaces. Symbolic expression in construction was a feature in works designed by Konstantin Melnikov (1890–1974), notably the Rusakov Workers' Club (1927–1929) in Moscow. Visually, the building resembles part of a gear; each of the three cantilevered concrete "teeth" is a balcony of the main auditorium, which could be used individually or combined into a large theatre hall. The sharpness of its composition and the "transition" of internal space (called by Melnikov a "tensed muscle") made it one of the most important examples of Soviet architecture.
Соғыстан кейінгі
Сталинская архитектура придавала первостепенное значение консервативному монументализму. В 1930-х годах наблюдалась быстрая урбанизация в результате политики Сталина, и в то время проводился международный конкурс на строительство Дворца Советов в Москве. После 1945 года внимание уделялось как восстановлению зданий, разрушенных во Второй мировой войне, так и возведению новых: в Московском регионе были построены семь высотных зданий в символически значимых местах. Особенно примечательна конструкция Московского университета (1948–1953) Лева Руднева и его коллег за использование пространства. Другой пример – выставочный центр в Москве, построенный для Второй Всесоюзной сельскохозяйственной выставки (ВСХВ) в 1954 году. Он включал в себя серию павильонов, каждый из которых был украшен в репрезентативном стиле. Другие известные примеры – станции Московского и Санкт-Петербургского метрополитенов, построенные в 1940-х и 1950-х годах, известные своим экстравагантным дизайном и ярким оформлением. В целом, сталинская архитектура изменила облик многих городов после войны; многое сохранилось и по сей день на центральных проспектах и в общественных зданиях. После смерти Сталина в 1953 году социальные и политические изменения потрясли страну; на приоритеты в строительстве и архитектуру также повлияло. В 1955 году, столкнувшись с медленными темпами жилищного строительства, Никита Хрущев призвал к радикальным мерам для ускорения процесса. Это включало разработку новых технологий массового производства и удаление "декоративных излишеств" из зданий. На специализированных заводах, построенных в каждом крупном городе, было запущено производство специальных бетонных блоков с готовыми проемами для дверей и окон, из которых строились дома. Эти сборные блоки доставлялись с завода готовыми и устанавливались на стальной каркас дома. Дома, построенные таким образом, назывались блочными домами. Все проекты таких домов были стандартизированы и обобщены в нескольких сериях (например, серия II-32), по которым строились дома. Типичными были также проекты строительства школ, детских садов и больниц. Это положило эффективный конец сталинской архитектуре; однако переход был медленным. Многие проекты, находившиеся в стадии планирования или строительства к 1955 году, были непосредственно затронуты; в результате целые районы временами становились эстетически асимметричными. Хорошо известный пример произошел при послевоенном восстановлении украинской столицы, Киева, где планируемый проспект Крещатик и его центральная площадь (Площадь Калинина) должны были образовать единое богатое пространство, окруженное сталинской архитектурой. Поскольку здания, окружающие последнюю, находились в стадии завершения, архитекторам пришлось изменить свои планы, и территория оставалась незавершенной до начала 1980-х годов. В частности, гостиница "Украина", которая должна была увенчать площадь видом, похожим на одну из "Семи сестер" Москвы, осталась массивной формой без верхней башни или богатого внешнего декора. Тем не менее, по мере того, как здания становились более квадратными и простыми, они принесли с собой новый стиль, вдохновленный космической эрой: функциональностью. Государственный Кремлевский дворец – это дань уважения более ранней попытке объединить быстро меняющиеся стили, диктуемые государством. Останкинская телебашня, построенная Николаем Никитиным, символизирует технологический прогресс и будущее. Помимо более простых зданий, 1960-е годы запомнились масштабными жилищными планами. Типичный проект был разработан с использованием бетонных панелей для создания простого пятиэтажного дома. Эти "Пятиэтажки" стали доминирующим жилищным строительством. Несмотря на быстрое строительство, их качество было хуже, чем у более раннего жилья; их монотонный внешний вид способствовал серому и унылому стереотипу, характерному для социалистических городов. С началом 1970-х годов Леонид Брежнев предоставил архитекторам больше свободы; вскоре были построены жилые дома разнообразного дизайна. Квартирные дома, называемые "Брежневками", были выше и более украшены, на их боковых стенах появились большие мозаики. В подавляющем большинстве случаев они строились не как отдельные сооружения, а как часть крупных жилых комплексов, известных как микрорайоны, которые вскоре стали центральной особенностью советских городов. В отличие от домов, построенных в 1950-1960-х годах, которые имели до 5 этажей, новые жилые здания были выше и могли иметь до девяти и более этажей, хотя дома с меньшим количеством этажей продолжали строиться. Каждый комплекс включал в себя обширную территорию с двором для прогулок, детскую площадку с качелями, песочницу для игр и места для парковки транспортных средств, которые часто дополнялись отдельно стоящими гаражами для автомобилей. Этот принцип остается актуальным и сегодня. Общественные здания строились с использованием различных тем. Некоторые (например, Белый дом России) имели прямую связь с архитектурой начала 1950-х годов, с фасадом из белого мрамора и большими барельефами на крыльях.
Кеңес одағынан кейінгі және қазіргі заман
Кеңес Одағының ыдырауымен бірге көптеген жобалар тоқтатылып, кейбіреулері тіпті тоқтатылды. Бірақ, алғаш рет ғимараттың қандай тақырыпта немесе қандай биіктікте болуы керектігіне ешқандай бақылау болмады. Осының нәтижесінде, қаржылық жағдай жақсаруымен архитектура қарқынды дамыды. Алғаш рет аспан қыртыстарын салудың қазіргі заманғы әдістері қолданылды, соның нәтижесінде амбициялық Мәскеу халықаралық бизнес орталығы құрылды. Басқа жағдайларда архитекторлар Сталиндік архитектураның сәтті жобаларына қайта оралды, нәтижесінде Мәскеудегі Триумф сарайы сияқты ғимараттар салынды. Жаңа классикалық архитектура да қазіргі Ресейде жиірек кездесе бастады, Санкт-Петербургке ірі кешен салу ұсынылып жатыр.