Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гуджарат сұлтаны (1458–1511)
Sultan of Gujarat (1458–1511)
Махмуд Бегада немесе Махмуд Шах I – Гуджарат сұлтанатының ең танымал сұлтаны болды. Жас шағында таққа отырған ол, Бегада деген лақап атын алған шайқастарда Павагад және Джунагад бекіністерін сәтті басып алды. Ол Шампанерді астана етіп белгіледі.
Mahmud Begada or Mahmud Shah I was the most prominent Sultan of the Gujarat Sultanate. Raised to the throne at young age, he successfully captured Pavagadh and Junagadh forts in battles which gave him his name Begada. He established Champaner as the capital.
Аттар
Оның толық аты Әбу әл-Фатх Насыр әд-Дин Махмуд шаһ I болды. Ол Фатх хан немесе Фатех хан деп туған. Ол өзін "Сұлтан әл-Барр", "Сұлтан әл-Бахр", "Құрлық сұлтаны, Теңіз сұлтаны" деп атады. Махмудтың Бегра немесе Бегарха тегінің шығу тегі туралы екі түсіндірме "Бирдтың Гуджарат тарихы" (202-бет) және "Мират-и Ахмеди" (парсы мәтіні, 74-бет) кітаптарында келтірілген:
His full name was Abu'l Fath Nasir ud Din Mahmud Shah I. He was born Fat'h Khan or Fateh Khan. He titled himself, Sultân al Barr, Sultân al Bahr, Sultan of the Land, Sultan of the Sea. Of the origin of Mahmúd's surname Begra or Begarha, two explanations are given in Bird’s History of Gujarát (p. 202) and Mirăt i Ahmedi (Persian Text, pp. 74):
Ерте өмір
Құтбұддин Ахмад Шах II қайтыс болғаннан кейін, ақсүйектер оның інісі Дауд Ханды, Ахмад Шах I ұлын таққа отырғызды. Бірақ Дауд төмен рулы адамдарды жоғары лауазымдарға тағайындап, лайықсыз істер жасады. Жеті немесе жиырма жеті күннің ішінде ол тақтан түсірілді, ал 1459 жылы оның жартылай інісі Фатех Хан, Мұхаммед Шах II-нің Биби Муглиден, Синдтағы Таттадан билік еткен Самма әулетінің Джам Джунаның қызынан туған ұлы, он үш жастан асып, Махмуд Шах I титулымен таққа отырды. Фатех Ханның қасиетті Шах Аламмен тығыз байланысы Гуджарат жылнамаларында жиі айтылады. Оның екі қызына қатысты Mirăt i Sikandari (парсы мәтіні, 66–70) бойынша, Джам Джуна Биби Муглиді әулиеге арнап, сұлурақ деп ойласа, Биби Миргиді сұлтанға арнап, кем сұлу деп санаған. Патша Джамның елшілерін паралап, әдемі қарындасын алды. Ашуланған әулие әкесінің: «Балам, саған еңкейген сиыр да, оның баласы да келеді» деген сөзімен жұбатты. Мұхаммед Шах II қайтыс болғаннан кейін, Құтбұддин Ахмад Шах II-нің жас Фатех Ханға қарсы ниеттерінен сескенген Биби Мугли қауіпсіздік үшін әпкесіне барып паналады, ал әпкесі қайтыс болғаннан кейін әулиеге үйленді. Құтбұддин Фатех Ханды бірнеше рет тұтқындауға тырысты. Бірақ қасиетті әулиенің күшімен, Құтбұддин оны ұстауға тырысқанда Фатех Хан денесі де, киімі де қызға айналды. Бір дерек бойынша, Құтб уд Дин Фатех Ханды алып кетуге тырысқанда қаза тапты. Есінен жаңылысқан түйеге мініп келе жатып, патша көзге көрінбейтін нәрсеге шабуыл жасады, ал оның қылышы ауаны кесіп, тізесін жаралады. Бұл – әулиенің қылышы еді, ол өз еркіне қарсы, патшаның өліміне алып келетінін білсе де, Құтб уд Дин Кападвандж шайқасы алдында Мальва сұлтандығының Махмуд Хилджиге қарсы шайқасқа бұрын Шах Аламды оған байлауға мәжбүр етті.
On the death of Kutb ud dín Ahmad Shah II, the nobles raised to the throne his uncle Dáúd Khan, son of Ahmad Shah I. But as Dáúd appointed low born men to high offices and committed improper acts. Within a short period of seven or twenty seven days, he was deposed, and in 1459 his half brother Fateh Khán, the son of Muhammad Shah II by Bíbi Mughli, a daughter of Jám Júna of Samma dynasty ruling from Thatta in Sindh; was seated on the throne at the age of little more than thirteen with the title of Mahmúd Sháh I. The close connection of Fateh Khán with the saintly Sháh Álam is frequently mentioned by with Gujarát chroniclers. According to the Mirăt i Sikandari (Persian Text, 66–70) of his two daughters Jám Júna intended Bíbi Mughli the more beautiful for the Saint and Bíbi Mirghi the less comely for the Sultán. By bribing the Jám's envoys the king secured the prettier sister. The enraged Saint was consoled by his father who said: My son, to you will come both the cow and the calf. After Muhammad Shah II's death, fear of Kutb ud dín Ahmad Shah II's designs against the young Fateh Khán forced Bíbi Mughli to seek safety with her sister, and on her sister's death she married the Saint. Kutb ud dín made several attempts to seize Fateh Khán. But by the power of the Saint when Kutb ud dín attempted to seize him, Fateh Khán in body as well as in dress became a girl. According to one account Kutb ud dín met his death in an attempt to carry off Fateh Khán. As he rode a mad camel, the king struck at the phantom, and his sword cleaving the air gashed his knee. This was the Saint's sword, which against his will, for he knew it would be the death of the king, Kutb ud dín forced Sháh Álam to bind round him before the battle of Kapadvanj against Mahmud Khilji of Malwa Sultanate.
Алғашқы жылдар
Көп ұзамай оның ағасы Дауд хан қайтыс болды. Содан аз уақыт өткен соң, Сейфул Мүлк, Кабир уд-дин Султани, Акдүл Мүлк, Бурханүл Мүлк және Хисамүл Мүлк сияқты бірқатар ақсүйектер сұлтанға министр Шабан Имадүл Мүлк опасыздық жоспарлап, ұлын таққа отырғызуға ниеттенгенін жеткізді. Олар министрді Бхадра бекінісіне қамап, оның үстінен 500 сенімді адамын күзетші етіп қойды. Түн құрғанда, фил қораларының басшысы Абдулла жас сұлтанға келіп, Имад-ул-Мұлды түрмеге отырғызған ақсүйектердің нағыз сатқындар екенін, сұлтанның туысы Хабиб ханды таққа отырғызуға бекінгенін айтты. Сұлтан анасымен және бірқатар адал достарымен кеңесіп, Абдуллаға таңертең барлық филдерді толық қаруландырып, Бхадра алдындағы алаңға жинауға бұйрық берді. Одан кейін ол таққа отырып, ашулы үнмен сарайдың біріне Шабан Имад әл-Мүлкті алып келуді бұйырды, одан кек алу үшін. Бұл бұйрық орындалмағандықтан, сұлтан тұрып, Бхадраға қарай барып: «Шабанды алып келіңдер!» деп айғайлады. Күзетшілер Имад-ул-Мұлкты алып келді, сұлтан оның кісендерін бұзуға бұйырды. Ақсүйектердің кейбіреулері сұлтанға мойынсұнып, ал қалғаны қашып, жасырынды. Таңертең осы оқиғаны естіген наразы ақсүйектер сұлтанға қарсы аттанды. Көптеген кеңесшілер сұлтанға Сабармати өзенін кішкентай қақпа арқылы кесіп өтіп, қаладан кетуге, содан кейін әскер жинап, ақсүйектерге қарсы жорық жасауға кеңес берді. Бұл кеңестерге құлақ аспаған жас сұлтан Абдуллаға шабуылға шыққан ақсүйектерге қарсы алты жүз филін жіберуге бұйрық берді. Фильдердің шабуылынан наразылар тарап кетіп, қала ішінде немесе ауылда жасырынды. Кейбіреулері өлтірілді, ал кейбіреулері сұлтанның бұйрығымен филдердің аяғы астында тапталды, біреуі кешірілді. Орталық күмбез, балкондардың орналасуы және әдемі тас жалюзилермен безендірілген кіреберіс қақпалары. Бегада кезеңіне жататын басқа да Шампанер құрылыстары: Кевада мешіті, Джаханпана цитаделі, Шахар ки мешіті, Мандви кеден үйі, Нагина мешіті, Бава Ман мешіті, Хажури мешіті, Эк Минар мешіті және Лила Гумбаз. Шампанер-Павагад археологиялық паркі қазір ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген.
Soon his uncle Dáúd Khan died. Shortly after certain of the nobles including Seiful Mulk, Kabír ud dín Sultáni surnamed Akd ul Mulk, Burhán ul Mulk and Hisám ul Mulk represented to the Sultán that the minister Shaâbán Imád ul Mulk contemplated treason and wished to set his son on the throne. Having seized and imprisoned the minister in the Bhadra Fort and set five hundred of their trusted retainers as guards over him, the rebels retired to their homes. At nightfall Abdulláh, the chief of the elephant stables, going to the young Sultán represented to him that the nobles who had imprisoned Imád ul Mulk were the real traitors and had determined to place Habíb Khán, an uncle of the Sultán's, on the throne. The Sultán consulting his mother and some of his faithful friends ordered Abdulláh at daybreak to equip all his elephants in full armour and draw them up in the square before the Bhadra. He then seated himself on the throne and in a voice of feigned anger ordered one of the courtiers to bring out Shaâbán Imád ul Mulk, that he might wreak his vengeance upon him. As these orders were not obeyed the Sultán rose, and walking up the Bhadra called: "Bring out Shaâbán!" The guards brought forth Imád ul Mulk, and the Sultán ordered his fetters to be broken. Some of the nobles’ retainers made their submission to the Sultán, others fled and hid themselves. In the morning, hearing what had happened, the refractory nobles marched against the Sultán. Many advised the Sultán to cross the Sabarmati river by the postern gate and retire from the city, and, after collecting an army, to march against the nobles. Giving no ear to these counsels the young Sultán ordered Abdulláh to charge the advancing nobles with his six hundred elephants. The charge dispersed the malcontents who fled and either hid themselves in the city or betook themselves to the country. Some were killed, some were trampled by the Sultán's orders under the elephants’ feet, and one was pardoned. The central dome, the placement of balconies and carved entrance gates with fine stone jalis. Other Champaner structures attributed to the Begada period are the Kevada Masjid, Citadel Jahanpanah, Shahar ki Masjid, Mandvi the customs house, Nagina Masjid, Bava Man's Masjid, Khajuri Masjid, Ek Minar Masjid, and the Lila Gumbaz. Champaner Pavagadh Archaeological Park is now UNESCO World Heritage Site.
Соңғы жылдар
1494-95 жылдары Махмуд Гоа мен Дабхолдан Гуджарат порттарын мазалаған Бахадур Хан Гиланиге қарсы жорыққа шықты. Гилани бұрын 20 кемемен Махим аралына (қазіргі Мумбаи) шабуыл жасаған еді, бұл шабуыл оның құлы, Абиссиниялық Якуттың басшылығымен жүзеге асырылды. Осы жолы ол Малик Саранг Кивам уль Мулк басшылығымен Дабхолға шабуыл жасау үшін құрлықтан әскер және теңіз арқылы 300 қайық жіберді. Бахмани сұлтаны өзіне тиетін салдардан қорқып, Бахадур Ханға қарсы аттанды, оны тірідей тұтқынға алып, басын кесіп, Гуджарат монархына жіберді, ол өз еліне қайтып келді. 1499-1500 жылдары Мальваның Насир уд-Дин әкесі Гьяс уд-Динды өлтіріп, таққа отырғанын естіп, сұлтан оған қарсы жорыққа дайындалды, бірақ Насир уд-Диннің көңіл толуынан бас тарды. Келесі жеті жыл бойы ешқандай соғыс жорығы болған жоқ. Португалдықтар Үндістанға еніп, Араб теңізіндегі өз ықпалын күшейтті. Махмуд Бегада португалдықтарды жеңу үшін Кожиккоду Самутиримен (Каликут Заморині) одақтасты. Одан кейін ол өзінің сауда серіктесі – Египеттің Каирдегі мамлюк сұлтанынан көмек сұрады. 1508 жылы Даман маңында Шаульға жол тартқанда Махмуд, Малик Айяз Султани басқаратын Гуджарат флоты мен мамлюктердің египеттік флотының бірлескен күштері португалдықтарға қарсы Шауль шайқасында жеңіске жеткенін естіді. 1509 жылы Диу шайқасы – Португалия империясы мен Малик Айяз басқаратын Гуджарат сұлтанаты, Мысырдың Мамлюк Буржи сұлтанаты, Каликут Заморині, Осман империясының түрік күштері, Венеция Республикасы және Рагуза (Дубровник) Республикасының қолдауымен Диу порты маңында өткен теңіз шайқасы. Португалдықтар шайқаста жеңіске жетті, бұл оқиға Азиядағы еуропалық отаршылдықтың басталуын білдірді.
In 1494–95 Mahmúd went against Bahádur Khán Gíláni, a vassal of the Bahmani Sultanate, who from Goa and Dabhol had harassed the Gujarát harbours. Gilani was earlier warned by attacking Mahim island (now in Mumbai) by 20 ships under Yakut the Abyssinian, his slave. This time he sent an army by land and 300 boats by sea to attack Dabhol under Malik Sarang Kivam ul Mulk. The Bahmani Sultán, fearing the consequences to himself, marched against Bahádur Khán, and, capturing him alive, struck off his head, and sent it to the Gujarát monarch, who returned to his own country. In 1499–1500, hearing that Násir ud dín of Málwa had killed his father Ghiás ud dín and seated himself on the throne, the Sultán prepared to advance against him, but was appeased by Násir ud dín's humble attitude. The next seven years passed without any warlike expedition. The Portuguese had entered India and were strengthening their presence in Arabian Sea. Mahmud Begada allied with the Kozhikkodu Samutiri (anglicised to Zamorin of Calicut) to defeat the Portuguese. He then asked his trade partners, the Egyptian Mamluk Sultanate of Cairo, for help. In 1508, near Daman, on his way to Chaul, Mahmúd heard of the victory gained in the Battle of Chaul over the Portuguese by the Gujarát squadron under Malik Ayyaz Sultáni, in concert with the Egyptian fleet of the Mamluks. In 1509, the Battle of Diu, a naval battle was fought near Diu port between the Portuguese Empire and a joint fleet of the Gujarat Sultanate under Malik Ayyaz, the Mamlûk Burji Sultanate of Egypt, the Zamorin of Calicut with support of the Turkish feet of Ottoman Empire, the Republic of Venice and the Republic of Ragusa (Dubrovnik). The Portuguese won the battle and the event marks the start of European colonialism in Asia.
Өлім
1508 жылдан бастап Махмуд өзінің астанасында қайтыс болғанға дейін қалды, ол 1511 жылдың желтоқсанында алпыс алты жас үш айға толғанда, елу төрт жыл бір ай патшалық құрғаннан кейін болды. Махмуд Ахмадабад қаласының жанындағы Сархей Розаға жерленді және өлімнен кейін Худаиган-и Халим, яғни Мейірімді Ие деген лақап атқа ие болды.
From 1508, Mahmúd remained at his capital till his death in December 1511 at the age of sixty six years and three months, after a reign of fifty four years and one month. Mahmúd was buried at Sarkhej Roza near Ahmedabad and received the after death title of Khúdáigán i Halím or the Meek Lord.