Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Йемен мұсылман династиясы Расулидтер (بنو رسول) – 1229 жылдан 1454 жылға дейін Йеменді билеген сүнни мұсылман әулеті.
Yemeni Muslim Dynasty
The Rasulids (بنو رسول) were a Sunni Muslim dynasty who ruled Yemen from 1229 to 1454.
Шығу тегі
Расулидтер өздерінің атын әл-Аминнің «Расул» деген лақап атынан алған. Йеменнің Зайди шиит имамдары сүннит Расулидтердің басты қарсыластары болды, ал Зайди деректері Йеменнің қахтани көпшілігі оларды түбірсіз шеттен келгендер ретінде қатал қабылдауы үшін династияның Гузз тегін баса көрсетті. Араб тіліндегі «Ғұзз» термині түркілермен байланыстырылады. «Ғұзз» термині Зайди әдебиетінде жиі кездеседі және Осман империясынан бұрынғы Оғыз түркі мамлюктері мен түркі мемлекеті (Селжұқтар) үшін қолданылды, олар Йеменнің шығысындағы Оманда белсенді түрде кеңейіп жатты. Кейінгі авторлар осы араб терминін, Оғыз түркілерін сипаттайтын терминді, Зайди деректерінде Расулидтердің түркі тегіне сілтеме ретінде пайдаланды. Расулид әулетіне қызмет еткен кейбір тарихшылар мен шежірешілер отбасының араб тегі болғанын айтып, оларды Аздтың бір тармағы – Гассанидтерге жатқызды. Осы ортағасырлық тарихшылар мен шежірешілер Халифа Омардың (634–644) заманында өмір сүрген Расулид әулетінің алыс атасы христиан дініне кіргенін және Византия жеріне кетіп қоныстанғанын жазды. Оның ұрпақтары түркімендердің жеріне көшіп, түркі тайпаларының ең беделділерінің бірі – «Манджик» тайпасының арасында қоныстанды. Ислам энциклопедиясының екінші басылымында бұл Оғыз түркі «Менджик» тайпасы болуы мүмкін екені айтылады. Түркімендердің жерінде Расулид әулетінің аталарының балалары «араптық кімдігін толығымен жоғалтып, түркімендермен араласып, олардың тілінде сөйледі». Мұхаммед ибн Харунның тұсында ғана отбасы Иракқа, содан кейін Сирияға, әрі соңында Мысырға көшіп келді. Мұнда олар туралы Айюбид әулеті хабарлады. Ислам энциклопедиясы Расулид әулетінің түп нұсқасы Менджик, яғни Оғыз түркісі болғаны мүмкін деген қорытындыға келді. Тарихшы Клиффорд Эдмунд Босворт Гассанид тегінің ойдан шығарылған екенін, ал олардың аталарының Орталық Азияны жаулаған Селжұқтармен бірге келген Оғыз түркілері болғанын мәлімдеді. Түркітанушы Питер Б. Голден де түркі тегін ұсынады: олар үшін лайықты араб шежіресі жасалса да, сүннит Расулид әулеті (1228–1454) Оғыз түркі кланынан, Менджиктерден (Менчик) шыққан сияқты көрінеді, бұл есім мамлюктер арасында да кездеседі. Тарихшы Найл Грин де Расулид әулетін түркі текті деп атайды. Алайда тарихшы Ирфан Шахид Оғыз теориясын жоққа шығарып, олардың түркі тайпаларының арасында өмір сүргенін, бірақ шынында ғасандық арабтардың ұрпақтары екенін түсіндіреді.
The Rasulids took their name from al Amin's nickname "Rasul". The Zaidi Shi'i Imams of Yemen were the arch rivals of the Sunni Rasulids, and Zaidi sources emphasized the dynasty's Ghuzz origin to ensure the Qahtani majority of Yemen treats them more harshly as rootless outsiders. The term Ghuzz in Arabic sources is associated with the Oghuz Turks. The Ghuzz term appeared regularly in Zaidi literature and was for pre Ottoman era of Oghuz Turkic mamluks & Turkic state (Seljuk) who were actively expanding in Oman to the east of Yemen, later writers used this Arabic term which describes the Oghuz Turks, in the Zaidi sources, as their reference of the Turkic origin of the Rasulids. Some historians and genealogists that served the Rasulid dynasty claimed an Arab origin for the family and pressed a Ghassanid origin for the family, a branch of the Azd. These same medieval historians and genealogists wrote that a distant ancestor of the Rasulid dynasty, who lived in the time of the Caliph Umar (634–644) converted to Christianity and went to live in Byzantine territory. The children of his purported ancestor then migrated to the lands of the Turkomans where they settled among the highest of the Turkoman tribes, the "Mandjik". According to the second edition of the Encyclopedia of Islam, it is probable that the Oghuz Turkic "Mendjik" tribe is meant. In the lands of the Turkomans these children of the Rasulid ancestor "lost their Arab identity entirely and intermarried with the Turkomans and spoke their language". It was only about the time of Muhammad ibn Harun himself that the family moved to Iraq and from there to Syria and, finally, to Egypt. There, they were notified by the ruling Ayyubid dynasty. The Encyclopedia of Islam concludes that, in all likelihood, the Rasulid dynasty was originally of Mendjik i. e. Oghuz Turkic origin. The historian Clifford Edmund Bosworth also states the Ghassanid ancestry to be concocted and their ancestors to be Oghuz Turks that had participated in the Seljuk invasion of the Middle East. The Turkologist Peter B. Golden also suggests a Turkic origin: Although a suitable Arab genealogy was created for them, the Sunni Rasulid house (1228 1454) appears to have stemmed from an Oḡuz Turkic clan, the Menjik (Menčik), a personal name also found among the Mamluks. The historian Nile Green refers to the Rasulid dynasty as being of Turkic origin as well. The historian Irfan Shahid, however, rejects the Oghuz theory by explaining that they've lived amongst the Turkish tribes but were in fact, from Ghassanid Arab origin.
Династиясы
Күрд тегінен шыққан Салахаддин Әйюби әулетінің негізін қалады. Мысырдың тәуелсіз билігі орнағаннан кейін, Әйюби әскері негізінен оғыз және қыпшақ әскерлерінен, сондай-ақ жалдамалы сарбаздардан құралды. Леванттың көп бөлігін бағындырғаннан кейін, күрд Әйюбилері 1173 жылы Зурайидтерді құлатып, Йеменнің көп бөлігінде билік жүргізді. Әл-Малик әл-Масуд 1229 жылы Йеменнен Билад әш-Шамға кетіп, билікті өзінің жалдамалы әскерінің амбициялы мүшесіне тапсырды. Бұл – Омар ибн Әли еді, ол билікке келген алғашқы жылдары Мысыр Әйюбилерін мойындады. Бірақ, 1235 жылы Аббасид халифасы әл-Мустансир I-ден мойындау туралы құжат алғаннан кейін, ол өзін тәуелсіз билеуші деп жариялады. Сұлтан ретінде ол әл-Малик әл-Мансур I деп аталды. Бұл режим белгілі бір жағынан Әйюби билігінің тікелей жалғасы болды, билік жергілікті халықтың келісіміне емес, әскери күштерді бақылауға және Аббасидтердің мақұлдауына негізделді. Жағалаудағы астана Забид қаласында орналасты. Алайда, әл-Малик әл-Музаффар 1249 жылы ішкі қақтығыстардың құрбаны болды, өйткені оның амбициялы туысы Ширкухтың қоздырысымен оның сақшылары оны өлтірді. Оның ұлы әл-Малик әл-Музаффар Юсуф I (1249-1295) таққа отырды, оның тұсында Йемен корольдігі өркендеді. Жаңа сұлтан Тихама жазығы мен Оңтүстік жотасындағы Расулид билігін бекітті. Сана, заидит имамдарының дәстүрлі орталықтарының бірі, уақытша басып алынды, ал имамдар бірнеше рет жеңіліске ұшырады. Таулы Таиз қаласы Забидпен бірге әулеттің негізгі ортасы болды. 1258 жылы Бағдаттың моңғолдарға түсуінен кейін, әл-Малик әл-Музаффар Юсуф халифа титулын қабылдады. Юсуф 1296 жылы 47 жылдық биліктен кейін қайтыс болды. Оның өлімі туралы хабар заидит имамы әл-Мутаваккил әл-Мутахар бин Яхьяға жеткенде, ол былай деді:]] Расулид дәуірі Йемен тарихындағы ең жарқын кезеңдердің бірі саналады. Бұл аймақтың тарихы көбінесе терең саяси және діни бөліністермен сипатталғанмен, Расулидтер билеген аумақтың мөлшері он жетінші ғасырға дейін (қайта-қайта) ешкім басып өтпеді. Арабияның оңтүстік жағалауы Дофарға дейін шамалы бақылауда болды. Расулидтердің ықпалы Оманның Салала қаласына жақын Зәфанға дейін жетті, онда әулеттің бір тармағы біраз уақыт билік жүргізді. Расулид мемлекеті Йеменнің Үндістан және Шығыс Азиямен сауда байланыстарын дамытты. Олар Аден және Забид арқылы Қызыл теңіз транзиттік саудасынан көп пайда тапты. Экономика да патшалар қолдаған, құрма өсіруді кеңейткен ауыл шаруашылығы даму бағдарламаларының арқасында гүлденді.
Originally a general of the Oghuz Zengid dynasty, Saladin, a Kurd, founded the Ayyubid dynasty. After the foundation of a separate dominion over Egypt, the Ayyubid army was still generally composed of Oghuz and Kipchak troops and mercenaries. After having the control over most of Levant, the Kurdish Ayyubids had held power also in most of Yemen since deposing the Zurayids 1173. The last of the line, al Malik al Mas'ud, left Yemen for Bilad al Sham in 1229 and entrusted governance to an ambitious member of his own mercenary force. This was Umar bin Ali who nominally acknowledged the Ayyubids of Egypt during his first years in power. However, he proclaimed himself ruler in his own right in 1235 after receiving a diploma of recognition from the Abbasid caliph al Mustansir I. As sultan he was called al Malik al Mansur I. The regime was in a certain sense a direct continuation of Ayyubid rule, with power based on the control of military forces and Abbasid approval, rather than acquiescence from the local population. The coastal capital was established in Zabid. However, al Malik al Muzaffar fell victim to internal intrigues in 1249 when his own guards assassinated him at the instigation of his ambitious nephew Shirkuh. The throne was taken over by his son al Malik al Muzaffar Yusuf I (1249 1295), under whom the Yemeni kingdom reached its apogee. The new sultan confirmed Rasulid rule over the Tihama lowland and the southern highlands. Sanaa, one of the traditional centres of the Zaydi imams, was temporarily occupied, and the imams were defeated on several occasions. The cool mountainous city Taiz became the base of the dynasty together with Zabid. After the 1258 fall of Baghdad to the Mongols, al Malik al Muzaffar Yusuf appropriated the title of caliph. Yusuf died in 1296, having reigned for 47 years. When the news of his death reached the Zaydi imam Al Mutawakkil al Mutahhar bin Yahya, he commented:]]
The Rasulid era is often considered one of the most brilliant in the history of Yemen. While the history of this region has usually been characterized by deep political and religious divisions, the extent of territory that the Rasulids ruled would not be superseded until (briefly) in the seventeenth century. The southern coast of Arabia up to Dhofar was kept under loose control. Rasulid influence stretched as far as Zafan near Salalah in Oman, where a side branch of the family governed for a while. The Rasulid state nurtured Yemen's commercial links with India and the Far East. They profited greatly by the Red Sea transit trade via Aden and Zabid. The economy also boomed with the agricultural development programs instituted by the kings who promoted massive cultivation of palms.