Кіріспе

Йемен мұсылман династиясы Расулидтер (بنو رسول) – 1229 жылдан 1454 жылға дейін Йеменді билеген сүнни мұсылман әулеті.

Шығу тегі

Расулидтер өздерінің атын әл-Аминнің «Расул» деген лақап атынан алған. Йеменнің Зайди шиит имамдары сүннит Расулидтердің басты қарсыластары болды, ал Зайди деректері Йеменнің қахтани көпшілігі оларды түбірсіз шеттен келгендер ретінде қатал қабылдауы үшін династияның Гузз тегін баса көрсетті. Араб тіліндегі «Ғұзз» термині түркілермен байланыстырылады. «Ғұзз» термині Зайди әдебиетінде жиі кездеседі және Осман империясынан бұрынғы Оғыз түркі мамлюктері мен түркі мемлекеті (Селжұқтар) үшін қолданылды, олар Йеменнің шығысындағы Оманда белсенді түрде кеңейіп жатты. Кейінгі авторлар осы араб терминін, Оғыз түркілерін сипаттайтын терминді, Зайди деректерінде Расулидтердің түркі тегіне сілтеме ретінде пайдаланды. Расулид әулетіне қызмет еткен кейбір тарихшылар мен шежірешілер отбасының араб тегі болғанын айтып, оларды Аздтың бір тармағы – Гассанидтерге жатқызды. Осы ортағасырлық тарихшылар мен шежірешілер Халифа Омардың (634–644) заманында өмір сүрген Расулид әулетінің алыс атасы христиан дініне кіргенін және Византия жеріне кетіп қоныстанғанын жазды. Оның ұрпақтары түркімендердің жеріне көшіп, түркі тайпаларының ең беделділерінің бірі – «Манджик» тайпасының арасында қоныстанды. Ислам энциклопедиясының екінші басылымында бұл Оғыз түркі «Менджик» тайпасы болуы мүмкін екені айтылады. Түркімендердің жерінде Расулид әулетінің аталарының балалары «араптық кімдігін толығымен жоғалтып, түркімендермен араласып, олардың тілінде сөйледі». Мұхаммед ибн Харунның тұсында ғана отбасы Иракқа, содан кейін Сирияға, әрі соңында Мысырға көшіп келді. Мұнда олар туралы Айюбид әулеті хабарлады. Ислам энциклопедиясы Расулид әулетінің түп нұсқасы Менджик, яғни Оғыз түркісі болғаны мүмкін деген қорытындыға келді. Тарихшы Клиффорд Эдмунд Босворт Гассанид тегінің ойдан шығарылған екенін, ал олардың аталарының Орталық Азияны жаулаған Селжұқтармен бірге келген Оғыз түркілері болғанын мәлімдеді. Түркітанушы Питер Б. Голден де түркі тегін ұсынады: олар үшін лайықты араб шежіресі жасалса да, сүннит Расулид әулеті (1228–1454) Оғыз түркі кланынан, Менджиктерден (Менчик) шыққан сияқты көрінеді, бұл есім мамлюктер арасында да кездеседі. Тарихшы Найл Грин де Расулид әулетін түркі текті деп атайды. Алайда тарихшы Ирфан Шахид Оғыз теориясын жоққа шығарып, олардың түркі тайпаларының арасында өмір сүргенін, бірақ шынында ғасандық арабтардың ұрпақтары екенін түсіндіреді.

Династиясы

Күрд тегінен шыққан Салахаддин Әйюби әулетінің негізін қалады. Мысырдың тәуелсіз билігі орнағаннан кейін, Әйюби әскері негізінен оғыз және қыпшақ әскерлерінен, сондай-ақ жалдамалы сарбаздардан құралды. Леванттың көп бөлігін бағындырғаннан кейін, күрд Әйюбилері 1173 жылы Зурайидтерді құлатып, Йеменнің көп бөлігінде билік жүргізді. Әл-Малик әл-Масуд 1229 жылы Йеменнен Билад әш-Шамға кетіп, билікті өзінің жалдамалы әскерінің амбициялы мүшесіне тапсырды. Бұл – Омар ибн Әли еді, ол билікке келген алғашқы жылдары Мысыр Әйюбилерін мойындады. Бірақ, 1235 жылы Аббасид халифасы әл-Мустансир I-ден мойындау туралы құжат алғаннан кейін, ол өзін тәуелсіз билеуші деп жариялады. Сұлтан ретінде ол әл-Малик әл-Мансур I деп аталды. Бұл режим белгілі бір жағынан Әйюби билігінің тікелей жалғасы болды, билік жергілікті халықтың келісіміне емес, әскери күштерді бақылауға және Аббасидтердің мақұлдауына негізделді. Жағалаудағы астана Забид қаласында орналасты. Алайда, әл-Малик әл-Музаффар 1249 жылы ішкі қақтығыстардың құрбаны болды, өйткені оның амбициялы туысы Ширкухтың қоздырысымен оның сақшылары оны өлтірді. Оның ұлы әл-Малик әл-Музаффар Юсуф I (1249-1295) таққа отырды, оның тұсында Йемен корольдігі өркендеді. Жаңа сұлтан Тихама жазығы мен Оңтүстік жотасындағы Расулид билігін бекітті. Сана, заидит имамдарының дәстүрлі орталықтарының бірі, уақытша басып алынды, ал имамдар бірнеше рет жеңіліске ұшырады. Таулы Таиз қаласы Забидпен бірге әулеттің негізгі ортасы болды. 1258 жылы Бағдаттың моңғолдарға түсуінен кейін, әл-Малик әл-Музаффар Юсуф халифа титулын қабылдады. Юсуф 1296 жылы 47 жылдық биліктен кейін қайтыс болды. Оның өлімі туралы хабар заидит имамы әл-Мутаваккил әл-Мутахар бин Яхьяға жеткенде, ол былай деді:]] Расулид дәуірі Йемен тарихындағы ең жарқын кезеңдердің бірі саналады. Бұл аймақтың тарихы көбінесе терең саяси және діни бөліністермен сипатталғанмен, Расулидтер билеген аумақтың мөлшері он жетінші ғасырға дейін (қайта-қайта) ешкім басып өтпеді. Арабияның оңтүстік жағалауы Дофарға дейін шамалы бақылауда болды. Расулидтердің ықпалы Оманның Салала қаласына жақын Зәфанға дейін жетті, онда әулеттің бір тармағы біраз уақыт билік жүргізді. Расулид мемлекеті Йеменнің Үндістан және Шығыс Азиямен сауда байланыстарын дамытты. Олар Аден және Забид арқылы Қызыл теңіз транзиттік саудасынан көп пайда тапты. Экономика да патшалар қолдаған, құрма өсіруді кеңейткен ауыл шаруашылығы даму бағдарламаларының арқасында гүлденді.