Кіріспе

Тан және У Чжоу әулеттерінің қытай саясаткері Ди Ренцзе (630 11 қараша 700), әдепті аты Хуайин (懷英), ресми атауы Лианг герцогы Вэньхуй (梁文惠公), Тан және У Чжоу әулеттерінің қытай саясаткері, У Цзянь билігі кезінде екі рет канцлер қызметін атқарған. Ол У Цзэцзянь билігінің ең атақты лауазымды адамдарының бірі болды. Ди Ренжие Цзинь Гуляньнің "У Шуан Пу" (無雙譜, теңдесі жоқ батырлар кестесі) кітабында суреттелген.

Өмірбаян

Ди Ренжи 630 жылы император Тайцзунның тұсында Бинг провинциясының Янкуу округінде дүниеге келген. Оның тайюаньдық отбасынан көптеген лауазымды адамдар шыққан. Оның атасы Ди Сяосу (狄孝緒) Шаншу Зуо Ченг (尚書左) ретінде қызмет етті, ол үкіметтің атқарушы бюросының (尚書省, Shangshu Sheng) бас хатшысы болды, ал әкесі Ди Жисун (狄知遜) Куй префектурасының (州, қазіргі шығыс Чунцин) префекті болды. Ди Ренцзе жас кезінде оқушы ретінде танымал болды, императорлық емтиханнан өткеннен кейін Бьян префектурасының префектуралық үкіметінде (州, қазіргі Кайфэн, Хэнань) хатшы болып қызмет етті. Сол жерде қызмет еткенде, оны әріптестері дұрыс емес әрекеттер жасады деп жалған айыптап, қоғамдық жұмыстар министрі Ян Либен Хэнань аймағын аралап жүргенде, оған бұл істі қарауды сұрады. Димен кездескеннен кейін, ол оған қатты әсер етті және былай деп түсіндірді: "Конфуций: "Адамның мейірімділігін оның сәтсіздіктерінен біле аласыз". Сен - жағалаудағы бермет, оңтүстік-шығыстағы жоғалған қазынасың". Ол Диге Бинг префектурасының (并州, шамамен қазіргі Тайюань, Шанси) комендантының сот орындаушысы болуды ұсынды. Бинг аймағында жүргенде ол өзгелерге қамқорлық жасады. Бірде оның әріптесі Чжэн Чунчжиге (崇質) алыс жерге ресми сапарға шығуға бұйрық берілді. Ди Чжэннің анасының қартайғанын және ауырып қалғанын байқап, бас хатшы Линь Ренжиге (仁基) барып, Чжэннің орнына баруды ұсынды. Бұл оқиға Линді қатты қобалжытты, сондықтан Ди Чжэнді әріптесі ретінде көрсетті, ол бұл оқиғаны Лимен келіспеушілікке ұшыраған префекттің әскери кеңесшісі Ли Сяолианға (李孝廉) жеткізді және Лиге бейбіт қарым-қатынас ұсынды. 676 жылы император Тайцзонның ұлы император Гаоцзонның тұсында Ди Жоғарғы соттың (大理) бас хатшысы болды. Ол тиімді және әділ судья болды, ол бір жыл ішінде 17000-ға жуық істі шешіп, ешкім нәтижеге наразылық білдірмеді. 676 жылы генерал Куан Шанчай (權善才) және әскери офицер Фан Хуайи (范懷義) император Тайцзунның қабірінде кипарис ағаштарын кездейсоқ кесіп тастаған оқиға болды. Бұл қылмыс биліктен шығарылуы мүмкін, бірақ император Гаоцзун екеуін өлім жазасына кесуді бұйырды. Ди заң бойынша екеуін де өлтіруге болмайтынын айтты. Бұл әуелде император Гаоцонға ренжітіп, Диге өзінен кетуге бұйырды. Ди қарсылық білдіруді жалғастырды, ақыр соңында император Гаоцзун оларды қуды. Бірнеше күннен кейін ол Диді императорлық цензураға тағайындады. 679 жылы ауыл шаруашылығы министрі Вэй Хунцзи (機) шығыс астанасы Луоянның айналасында үш керемет сарай салды. Олар: Суюй сарайы (宿羽宮), Гаошан сарайы (高山宮) және Шанян сарайы (上陽宮). Ди Вэйге қарсы айып тақты, ол император Гаоцзонды ысырапшыл болуға итермеледі деп, Вэй өз қызметінен шығарылды. Сол уақытта, Уанг Бенли император Гаоцзонның ықыласына ие болды және осы ықыласы бойынша көптеген заңсыз әрекеттер жасап, басқа лауазымды адамдарды қорқытты. Ди Ванды қылмыстарда айыптап, бастапқыда император Гаоцзонг оны кешіруге дайын болған. Дидің талап етуі бойынша, император Гаоцзонг Уангтың таланты бар адамдарға қол жеткізе алмағанын айтып, Уангты жазалауға рұқсат берді.

Император Руйцзонгтың тұңғыш билігі кезінде

686 жылы император Гаоцзонның ұлы император Руйцзонның тұсында Ди Ренцзе Нин префектурасының (寧州, қазіргі Киньян, Гансу) префекторы болып қызмет етті. Сол кезде цензор Гуо Хан (郭翰) аймақтағы префектураларды аралап, қайда барса да, префектілердің қателіктерін тауып, оларды түзетеді, бірақ Нин префектурасына келген кезде, адамдар Диге шағымданбайды және оны қатты мақтады. Гуо Дины император Руйцзунның анасы және регент Императрица Вуа У (кейін У Цэцян деп аталды) ұсынды, ал Ди Луоянға қоғамдық жұмыстар вице-министрі (冬官侍郎, Донггуан Шиланг) болып қызмет етуге шақырылды. 688 жылы Ди Цзяннань аймағын аралап жүрді (江南道, Янгцзы өзенінің оңтүстігіндегі аймақ). Ол аймақта ерекше құдайларға арналған ғибадатханалар тым көп деп сенді және оның өтініші бойынша 1700 ғибадатхана жойылды; тек төрт ғибадатхананың ғана қалуына рұқсат етілді - Ұлы Юға, Ву Тайбоға (太伯, көктем мен күз кезеңінің патшалығының аңызға айналған негізін қалаушы), Ву Джишаға (季札, жақсы танылған Ву ханзадасы және Ву патшасы Шоуменгтің ұлы) және Ву Зиксуға арналған. 688 жылы император Гаоцзунның ағасы Ли Чжэнь Юэ ханзадасы, содан кейін Юэ префектурасының префекті (州, қазіргі Жумдиан, Хэнань) император жесір әйел У-ға қарсы бүлік шығарғаннан кейін, ол Ди, сол кезде Вэньчан Цуо Чэнь (文左), атқарушы бюроның бас хатшысы (ол кезде Вэньчань Тайчань (文臺) деп аталды) болды. Сол кезде 600-ден 700-ге дейін отбасы Ли Чжэннің бүлігіне қатысқан деп айыпталып, қызметші болып қызмет етуге мәжбүр болды. Дидің өтініші бойынша олар осы міндеттерден босатылды, бірақ Фенг префектурасына (豐州, шамамен қазіргі Баян-Нур, Ішкі Моңғолия) айдалды. Бұл арада, Императрица Вуа У-ның Ли Чжэннің бүлінуін басу үшін жіберген генералы, канцлер Чжан Гуанфу әлі де Ю префектурасында болды, ал оның офицерлері мен сарбаздары Ю префектурасының үкіметінен әр түрлі керек-жарақтарды талап етті, Ди көбінесе бас тартты. Бұл Жанмен айтысқа әкелді, ал Жан оны қорлауда айыптапты. Ди өз кезегінде Чжанның Ли Чжэннің қосалқыларын тым көп өлтіргенін және егер оған билік болса, ол өз өліміне қарамастан, Чжанның басын шауып тастайтын еді деп ашулы мәлімдеді. Жан қатты ренжіді және Луоянға оралғаннан кейін Диді қаралауда айыптап, император жесір У Диді Фу префектурасының (復州, қазіргі Ханчжун, Шэньси) префекторы етіп төмендетті. (Бұл төмендеу деп саналды, өйткені Ди префектура болып қала берген кезде Фу префектурасы Ю префектурасына қарағанда кішірек және маңызды емес еді.)

У Цзэцянның тұсында

690 жылы жесір император Ву император Руйцзонгтан тақты басып алып, Чжоу әулетін өзінің "императоры" етіп орнатып, Тан әулетін тоқтатты. 691 жылы Ди Луо префектурасының (洛州, яғни Луоян) астана префектурасының префектісінің әскери кеңесшісі қызметін атқарып жүрген кезде, Ву Цзянь оны қаржы вице-министрі (地官侍郎, Дигуан Шиланг) етіп көтеріп, оған Тоң Фэнгге Луантай Пинжанши (同閣臺平章事) атағын берді, оны "фактикалық канцлер" етті. Ол оған: "Рунанда жақсы жұмыс істедің. Сендерге қарсы кім сөйлегенін білгілерің келе ме?" - деп сұрады. (Әрине, ол 689 жылы өзіне қарсы көтеріліс жасады деген айыппен жазаға тартқан Чжан Гуанфуды меңзеген.) Ди: "Егер Сіз менің кемшіліктерім бар деп ойласаңыз, мен оларды түзетуге дайынмын. Егер Сіз менің кінәсіз екенімді білсеңіз, бұл менің бақытым. Мен өзімге қарсы кімнің сөйлегенін білгім келмейді. У Цэцян бұл жауапқа таңғалып, оны мақтады. Сол жылы император университеті студенті Ван Сунчжи (王循之) Ву Цзяньге өтінішхат тапсырып, оған демалуға рұқсат беруді сұрағанда, ол өтінішті мақұлдау туралы жарлық шығаруға дайын болды, бірақ Ди жарлыққа қарсылық білдірді. Ол келісті. 692 жылы У Цзэцзяның құпия полиция қызметкері Лай Цзюньчен Диді басқа канцлерлер Рен Цзигумен және Пэй Синбэнмен, басқа да шенеуніктер Цюй Сюаньлимен (宣禮), Лу Сяньмен (盧獻), Вэй Юаньчжунмен және Ли Сиженмен (李嗣真) бірге сатқындықта жалған айыптапты. Лай оларды өкіндірмеуге итермелеуге тырысты, ол өкінгендердің өмірлерін сақтап қалады деген император жарлығын келтірді, Ди өкінді және азапталмайды, бірақ Лайдың бағыныстысы Ван Дешо (王德壽) оны басқа канцлер Ян Жироуды кінәлауға итермелеуге тырысқанда, ол бас тартты. Ди жамылғысына өтініш жазып, оны мақта киімінің ішіне жасырып, отбасы мүшелеріне киімдерді үйге апарып, жазғы киімге ауыстыруды тапсырды. У Цзэтиан кейін күдікке түсіп, Лайдан сұрастырды, ол Ди мен басқа да лауазымды адамдардың аттарынан У Цзэтианға оларды өлтіруге дайындағаны үшін алғыс білдірген құжаттарды жасақтау арқылы жауап берді. Алайда, басқа да өлтірілген канцлердің жас ұлы Ле Сихуи, ауыл шаруашылығы министрлігінде қызметші болып тұтқындалған, Ву Цзэцянға өтініш жасады және Лай айыппұл жасауда өте шебер екенін айтты. Лай тіпті ең адал және адал адамдарды да мойындауға мәжбүр етеді. У Цзецян кейін жеті айыпталушы лауазымды адамды шақырып, жеке тергеді, ал олар жалған мойындаудан бас тартқаннан кейін, оларды босатты, бірақ Ди ісі бойынша оларды Пэнцзе округінің (澤, қазіргі Цзюцзян, Цзянси) судьясы болуға жер аударыды. 696 жылы Хитан ханның Сунь Ванронгтың Сары өзеннің солтүстігіндегі Чжоу префектураларына шабуыл жасауы кезінде Ву Цзянь Диді Вэй префектурасының (州, шамамен қазіргі Хандан, Хэбэй) префекторы етіп тағайындады. Дидің алдыңғы билеушісі Дугу Сижуан (獨孤思莊) хитандықтардың шабуылынан қорқып, префектура тұрғындарына префектуралық астананың қабырғалары ішінде қозғалуға бұйрық берді. Ди келген кезде, ол хитандықтардың әлі де алыста екенін біліп, халыққа үйлеріне және фермаларына оралуға рұқсат етуді бұйырды. 697 жылы Күннің әскерлері құлағаннан кейін Шығыс Туджуе ханы Ашина Мочуо өзінің базасына қарсы күтпеген шабуыл жасағаннан кейін, Ву Цзэтьян Ди, канцлер Лу Шиде және Ву Ицзонг (武宗), Хэнань князі (оның ағасы Ву Шийи (武士逸) немересі) халықты тыныштық орнатуға тырысу үшін Сары өзеннің солтүстік аймағын аралап шықты. 697 жылы Ди Ю префектурасында (幽州, қазіргі Пекин) комендант болып қызмет етіп жүрген кезде, Луның ұсынысы бойынша Ву Цэтьян оны Луоянға Луантай Шиланг (臺侍郎) ретінде қызмет етуге шақырды. Ол Батыс Туджуе мен Гогурё билеушілерінің ұрпақтарын табуды және олардың ежелгі жерлерін беруді, Шығыс Туджуе мен Туфанның шабуылдарынан қорғауға көмектесуді талап етіп, өтінішхат ұсынды. Бұл өтініш қабылданбады, бірақ басқа лауазымды адамдар оны жақсы көреді. Сол кезде У Цзэтианның ұлы Ли Дан (бұрынғы император Руйцзонг) мұрагерлік билікте болды, бірақ У Цзэтианның немерелері У Чэнси, Вэйдің ханзадасы, және У Санси, Лянның ханзадасы, екеуінің де бұл лауазымға қатысты жобалары болды, және олардың серіктестері У Цзэтианмен бірнеше рет өздерінің мұрагеріне басқа отбасы атын берген император болмаған деп дәлелдеді. Ди, екінші жағынан, Ли Данның бауыры Ли Чже, Лулингтің ханзадасы, өзі 684 жылы У Цзэтианның бұрынғы императоры болған, оны астанаға қайта шақыру керек деп бірнеше рет дәлелдеді, бұл ұсынысты әріптестері Ван Фанцин және Ван Джишан қайталады, ал У Цзэтиан келісе бастады. Бірде Ву Ц�...

Көркем шығармаларда

Ди Ренжие бірнеше қылмыс романдары мен фильмдерінде басты кейіпкер ретінде көрінеді. Олардың біріншісі У Цзэтиан сида циань 武则天四大奇案 (У Цзэтианның төрт үлкен ісі) атты 64 тараулық романы болды, ол Ди гонцань 狄公案 (Сот Ди шешкен істер) деп те аталады, 1890 жылы псевдонимді автор жазған. Қытайдағы кеңсесі кезінде Роберт ван Гулик қытайлық "Ди гонан" романының алғашқы 30 тарауын ағылшын тіліне аударды және оны 1949 жылы Токиода "Ди гон Ан: судья Ди шешкен үш кісі өлтіру ісі" деген атпен жариялады. Кейіннен ол судья Ди (Dee - қытайлық пиньинь Di ағылшынша нұсқасы) басты кейіпкері ретінде детектив романдарының сериясын жазды. Бұл өз кезегінде 1969 жылы Ұлыбританияда Майкл Гудлиффтің қатысуымен шыққан телесериалдың негізі болды. Хиг Диг 1974 жылы ABC телеарнасының "Сот Ди және монастырьдағы кісі өлтірулер" атты фильмінде Роберт Ван Гуликтің "Қырыққан монастырь" романы бойынша Судья Ди кейіпкерінің нұсқасы ретінде пайда болды. Оны Джереми Пол Каган режиссерлік етті, ал телеплейді Николас Майер жазды. Фредерик Ленорманд 2004 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін судья Диді детектив ретінде пайдаланып 19 жаңа роман жариялады (Fayard баспасы, Париж). Ван Гуликтің детектив романдары сериясы 1980-ші жылдары ғана қытай тіліне аударылған, ол кезде профессор Чжао Ихен 衡 Қытай әлеуметтік ғылымдар академиясының шет тілдер институтында (Zhongguo shehui kexueyuan waiwen yanjiusuo 中国社会科学院外文研究所) оқыған кезінде оны Пекиннің Ұлттық кітапханасынан тапты. Профессор Чжао Ван Гуликтің сериясына қатты қызықты, және Қытай халқы Қытай тарихы мен қоғамды қайта ойлап тапқан осындай әдемі романдарды оқыуы керек деп ойлады. 1981 жылы ол қытай оқырманына ван Гулик сериясын таныстыру үшін "Батыс ди гонан" (Kuaizhi renkou de xiyang Digongan 人口的西洋狄公案) атты мақала жазды және оны "Жонгхуа душубао" (中华读书报) және кейіннен "Ренмин Рибао" (人民日报) журналында жариялады. Бұл мақалалар Қытайда бірден үлкен қызығушылық тудырды. Журналдар, газеттер және баспаханалар Чжао Йиенге Ван Гуликтің әңгімелерін аударуды сұрап дұға етті, бірақ Чжао тым бос емес еді және өзінің досы Чэнь Лайюаньнан (陈来元) сұрады. Содан кейін Чен Лайюань, оның әйелі және оның екі досы 1981 жылдың көктемінен 1986 жылдың жазына дейін қатты жұмыс істеді, ақырында ван Гуликтің барлық әңгімелері Қытайда Ди Ренжие Ұлы Тан сотында істерді шешеді (Да Тан Ди гонган 大唐狄公案) деген атпен жарияланды. 1986 жылы Чэнь Лайюань және оның әріптестері Қытай теледидары үшін "Ди-Ренжи детективінің аңызы" (Ди-Ренжи дуанан чуанчи 狄仁杰断案传奇) атты сериалды драманың бейімделуіне де бірлесіп жұмыс істеді. Бұл - судья Диге негізделген алғашқы қытай теледрамасы. Бұл Ван Гуликтің "Ди судья" сырынан алынған 25 эпизодты детективтік драма. Ван Гуликтің әрбір әңгімесі бір, екі немесе үш эпизодқа бейімделді, бірақ кішкентай экранның талаптарына байланысты кейбір жеңілдетулер жасалды. 1996 жылы Қытай теледидарынан "Ди Ренжие мен Ву Цзетианның аңызы" (Ди Ренжие ю Ву Цзетиан Чуанчи 狄仁杰与武则天传奇, 1996) атты тағы бір теледрама пайда болды. Бұл жерде Ди Ренжие бейнесі бұрыннан бері танымал болған "таза шенеуніктер" дәстүрімен қатты сәйкес келеді. 1986 жылғы драмадан айырмашылығы, бұл жолы тарихи деректерге және кейіпкерлердің тарихи тұлғаларға негізделген құрылымына үлкен көңіл бөлінді. Бұл жерде Ди Ренжи енді қытайлық шенеуніктің аяқ киімінде жүрген батыс детективінің рөлін атқармайды, ол енді ван Гулик сипаттаған "мәңгілік Қытайда" өмір сүрмейді, бірақ ол сыбайлас жемқорлық пен қылмысқа қарсы күресетін "таза шенеуніктің" мәдени нышаны қайтадан жандандырады. (Қараңыз: L. Benedetti, Ди Ренцзидің Қытай тарихындағы, әдебиетіндегі және БАҚ-тағы жеке басын одан әрі анықтау, "Қытайдағы тарих шекаралары", 2017, 12), 599-620 бб.) 2004 жылы CCTV 8 телеарнасында Ди Ренжиеге қатысты детективтік әңгімелер бойынша "Қайратты детектив Ди Ренжие" (神探狄仁杰) атты телесериал көрсетілді. Одан кейін үш жалғасы болды: Amazing Detective Di Renjie 2 (2006), Amazing Detective Di Renjie 3 (2008) және Mad Detective Di Renjie (2010). Телесериалдағы кейіпкерлер тарихи тұлғалардың ойдан шығарылған нұсқалары, соның ішінде Ву Цзецян және Ди Ренцзие. Әр маусымның сюжеті әрқайсысы бір істі қамтитын екі немесе үш бөлімге бөлінеді. Әдетте, оқиға Ди Ренжиеге кішігірім істі кішігірім түрде жеткізуге, Қытай империясына қауіп төндіретін зұлым жоспарды ашуға әкеледі. Кент Ченг Ди Ренжие рөлін 2009 жылы Гонконг телехикаясында "Батырдың ұлылығы" сериалдарында ойнады. Энди Лау 2010 жылы Цуй Харк режиссерлік жасаған "Дитектив Ди және фантомды оттың құпиясы" фильмінде Ди Р...