Кіріспе

Ебланың қамқоршы құдайы Ишаара – б.з.б. үшінші мыңжылдықта Еблада және қазіргі Сирияның солтүстігіндегі басқа да жақын елді мекендерде құлшылық етілген құдай. Оның атының шығу тегі даулы, хурит немесе семит тілдеріндегі этимологияны растайтын дәлелдердің болмауына байланысты, кейде тілдік субстраттан пайда болған болуы мүмкін деп есептеледі. Еблада ол патшалық отбасының қамқоршысы саналды. Оның қаламен байланысы кейінгі көптеген дереккөздерде сақталған. Ол сондай-ақ махаббат құдайы ретінде танымал болды және осы рөлінде Месопотамияның шығысында да құлшылық етілді. Көптеген дереккөздер оны неке институтының құдайы деп санайды, бірақ ол эротикалық махаббатпен де байланысты болуы мүмкін, бұл сиқыр сөздерімен дәлелденген. Ол сондай-ақ серттерге және болжамдарға қатысты болды. Ол жорғалаушылармен, әсіресе мифтік базму және хулмиццумен байланысты болды, кейіннен шаяндармен де байланысы болды, бірақ бұл байланыс қалай пайда болғаны белгісіз. Месопотамия өнерінде, кассит және орта вавилондық кезеңдерде ол антропоморфтық емес, тек шаян символы арқылы бейнеленген. Әдетте ол үйленбеген және баласыз құдай ретінде қарастырылды және әртүрлі кезеңдерде және жерлерде басқа да құдайлармен байланысты болды. Еблада, Евфраттың орталық аймағында және Месопотамияда оның мінез-құлқы ұқсас болғандықтан Иштармен тығыз байланысты болды, бірақ олар бірдей саналмады. Үр III кезеңінде, месопотамиялықтар оны Даганмен байланыстырды, өйткені екеуі де батыстан Үрге әкелінді. Ол сондай-ақ Нинкарракпен де байланыста болды. Хурит дәстүрінде ол Алланимен байланыс орнатты. Ишаараға табыну Эбла мәтіндерінде жақсы жазылған. Решефпен қатар, ол Эбла құдайларының ең көп куәлік етілген гипостаздарына ие және оны басқаратын аймақтағы көптеген елді мекендерде құрметтеген. Патшаның оған деген құлшынысы жақсы жазылған. Ол қала құдайы Кураның ғибадатханасында құрбандықтар қабылдаса да, өзінің жеке ғибадатханасы да болды. Ол Эбла патшалығымен, кем дегенде, б.з.б. XVII ғасырға дейін байланысын сақтап келді, қаланың алғашқы қирауынан кейін көптеген Эбла құдайларына табыну тоқтатылған болатын. Ол б.з.б. III мыңжылдықта Набадада да құлшылық етілді. Эмарда ол б.з.б. XIV және XIII ғасырлардағы мәтіндерде, мысалы, киссу және зукру мерекелері туралы есептерде жақсы құжатталған, бірақ оған бұрыннан ғибадат етілген деген болжам бар. Ол сондай-ақ Мари, Тютюль, Терқа және Экальтеден алынған теофоралық есімдерде де кездеседі. Ол шығысқа қарай көшіріліп, Месопотамия пантеонына енгізілді. Ол Киш және Дияла аймағындағы көне аккадтық дереккөздерде де кездеседі. Ол Үр III кезеңінде тағы бір рет батыстан әкелінді және Үр мемлекетінің билеуші үйінің мүшелері оған табынды. Солтүстікке, Ассирияға және оның карумы Канешке көшірілуі де құжатталған. Ол ежелгі Вавилон кезеңіндегі көптеген Вавилон қалаларында да кездеседі, бірақ кейбір жағдайларда тек теофоралық есімдерде ғана. Ол кассит және орта вавилондық кезеңдерде және б.з.б. бірінші мыңжылдықта да құлшылық етіліп келді, Вавилон мен Уруктан алынған кейінгі дәлелдер бар. Сириядағы маңыздылығына байланысты ол хурит дініне де енгізілді және хурит контекстінде Алахта мен Кизуватнадағы әртүрлі қалаларда құлшылық етілді. Ол Угариттегі хурит мәтіндерінде де кездеседі, бірақ ол осы қаланың хурит емес пантеонына да енгізілді. Ол хетт дереккөздерінде де тіркелген, Сирия мен Кизуватнадан хетт империясына б.з.б. XVI ғасырдан бастап енгізілген жеке дәстүрлерге назар аударылған. Ишаараға қатысты месопотамиялық және хурит мифтері белгілі. Неке құдайы ретінде ол Гилгамеш және Атрахасис эпостарында айтылады. Хуриттердің "Құтылу әнінде" ол Эбланың құдайы ретінде бейнеленген және қаланы жойылудан құтқаруға тырысады. Құмарби әнінде ол баяушы оқиғаны тыңдау үшін шақыратын құдайлардың бірі.

Атауы

Ишараның есімі клинопись жазбаларында көптеген рет кездеседі. Эбладан табылған екі тілді лексикалық тізімде ŠARA8 (BARA10 = GÁ×SIG7) ra = išḫa ra деген жазу бар. Осы қаладан алынған мәтіндерде dŠÁR iš деген жазу да кездеседі. 1980 жылдарғы жариялымдарда айдың атауы және Эбладан табылған жеке есімдер, оның ішінде AMA белгісі Ишараға сілтеме жасау үшін ұсынылған, бірақ бұл мүмкіндік қазір сенімсіз деп есептеледі. Телл Аграбтан табылған вазаның фрагментінде dLAGABxIGI gunû деген жартылай логографиялық жазу табылды; бұл есім бұрын Шара деп оқылған, бірақ Джованни Маркези мен Николо Маркетти атап өткендей, осы аймақта бұл Месопотамия құдайына табыну сирек кездеседі. Акадтың Нарам Син мен эламит билеушісі арасындағы келісімде daš2 ḫa ra сөздерінің буындық жазылуы кездеседі, ол Ašḫara түрін көрсетеді. Ежелгі Вавилонның Сиппар қаласындағы заң мәтіні eš ḫar ra нұсқасын сақтайды. Угарит әліпбиінде Ишараның есімі көбінесе ušḫry деп жазылған, бірақ RS 24.261 мәтінінде, хурий тілінде išḫr деген бір жазба табылды. Волкерт Хаас Угариттегі есімнің латын әрпімен жазылуын Ušḫara деп ұсынды және оны хетт мәтініндегі, KUB 27.19-дағы duš ḫa ra жазуымен салыстырды. Денис Парди оның есімінің угарит түрін Ušḫaraya деп атады. Хурий деректерінде Ишараның есімін көрсету үшін dIŠTAR логограммасы қолданылған. Мысалдары Аллалахтан белгілі. Кейбір жағдайларда, осы қаладан шыққан жеке есімдерде оны Иштар немесе Шаушка деп атағандары белгісіз. dIŠTAR ra нұсқасы ра белгісін фонетикалық көрсеткіш ретінде пайдаланып, құдайдың есімін нақтылады. Месопотамия құдайлар тізімінен An = Anum-нан белгілі dÍB. DU6. KÙ. GA, GÍR. TAB, "шаян" сөзінің синонимі де бар. Рамзес II билігінің жиырма бірінші жылында (б.з.д. 1259 ж.) хетт империясымен жасалған келісімнің египеттік нұсқасында isḫr жазуы сақталған. Оның есімі осы мәтінде басқа египеттік құдайлардың аттарын көрсету үшін де қолданылатын кобра белгісімен алдын ала тұр. Ишараның есімінің этимологиясы ХХ ғасырдың басынан бері ассириологтардың зерттеу тақырыбы болып табылады. Оның үнді-еуропа тілінен шыққандығын дәлелдеу әрекеттері ХХ ғасырдың алғашқы онжылдықтарындағы зерттеулермен шектелген және осы тіл отбасының тілдерінің б.з.б. үшінші мыңжылдықта Ежелгі Таяу Шығыста сөйленгеніне дәлелдің болмауына байланысты кейіннен толығымен жоққа шығарылды. Хурий тегі де ертеректе, басқа эблалық құдайлар (Адама, Аштаби және Хепат) сияқты, оған тағайындалған, бірақ Эбла қаласындағы одан әрі қазбалар осы құдайлардың барлығы Сирияға хурийлердің көшіп келуінен бұрынғы құжаттарда бар екенін көрсетті. Сонымен қатар, Дорис Прехел атап өткендей, а этимологиялық тұрғыдан хурийлік теонимдердегі соңғы дауысты ретінде ерекше. Атаудың семит тілдерінің бірінен шыққандығы да ұсынылды. Уилфред Г. Ламберт Ишараның есімі *šhr ("таң") түбірімен байланысты болуы мүмкін деп санайды және тіпті оны Иштармен тығыз байланысты екендігінің түсіндірмесі ретінде ұсынды. Алайда, бұл ұсыныстың дұрыстығына күмәнді пікір білдірген Волкерт Хаас лингвистикалық субстраттан шығу ықтималдығын жоғарырақ деп есептеді. Торкильд Якобсеннің Ишараның есімінің батыс семит түбірінен *šʿār, "арпа" деп алынғандығын көрсетуге жасаған әрекеті де сенімсіз деп есептеледі, өйткені ешбір дереккөз оны ауыл шаруашылығы құдайы ретінде қарастырмайды және оның ешбір эпитеттері оны дәнмен байланыстырмайды. Ллуис Фелиу жақындағы зерттеуінде Ишара есімінің семит тіліндегі барлық ұсынылған этимологиясы "оның бейнесіне өте нашар сәйкес келеді" деп атап өтті. Альфонсо Арчи есімнің семит немесе хурий емес субстраттан шыққан болуы мүмкін екенін және Аштаби, Адамма, Кура және НИ да КУЛ (Хадабал) сияқты басқа да эблалық құдайларға ұқсас тегі бар екенін айтады. Ишараның хурий пантеонына енген сириялық құдайлардың бірі болғандығы туралы пікір де Арчимен қолдау табады. Ол Ишараға алғаш рет табынылған аймақты Эбла қаласының шығысында, бірақ оның ықпал ету аймағында орналасқан деп санайды. Бұл ұсынысты Ирен Сиббинг Плантхольт та қолдайды.

Кейіпкер

Ишкараның Эбладан келген ең көне куәліктері, мысалы, Иркаб Даму билігінің құжаттары, оның патша үйінің қамқоршы құдайы болғанын көрсетеді. Оның рөлі патша отбасына байланысты болған Кура мен Барамадан ерекшеленді, бірақ династиялық қамқоршы құдайлар ретінде емес, билік құрған монарх пен оның жұбайының құдайлық бейнесі ретінде қызмет етті. Джоан Гудник Вестенхольцтің айтуынша, б.з.д. үшінші мыңжылдықта Месопотамияға шығысқа қарай жеткеннен кейін Ишара өзінің мінез-құлқының осы аспектісін жоғалтты. Алайда, кейінірек шыққан түрлі дереккөздер оны әлі күнге дейін осы қаланың қамқоршы құдайы деп таниды. Емарда табылған хуриттік мәтінде ол "Ебланың" eb la be деп аталады. Сондай-ақ, Такульту ритуалдарынан белгілі Иблайту құдайы оған ұқсас болуы мүмкін, бірақ ол Иштардың эпитеті ретінде де түсіндірілген. Альфонсо Архи оның пайда болуын Ишхараның Эбламен байланысты гипостазы ретінде ұсынады, ол Орта ассириялық кезеңінде хуриттік араласшылар арқылы Ассирияға жетті. Ишара Ебла мәтіндерінде махаббатпен байланысты болды және бұл оның кейіпкерінің ең көне аспектісі деп болжайды. Ол Месопотамияда да осы рөлде бейнеленген, бұл Иштармен байланысына байланысты болуы мүмкін, бірақ Франс Виггерман екеуін де тәуелсіз махаббат құдайлары деп санайды. Оны "сүйіспеншілік ханымы", bēlet râme деп атауға болады. Ол үйлену институтына ерекше байланысты болды, бұл ақкадтық šuillakku дұғаларында жазылған, олар әдетте жеке адамның өтініштеріне бағытталған. Алайда, Джоэль Зизаның айтуынша, сиқырлы сөздерді оны эротикалық махаббатпен де байланыстырады. Сириялық көздерден және An = Anum құдайлар тізімінен белгілі болған "bēlet bīrim" ("болашақ айым") эпитетінен және Эмардан алынған мәтіндердегі "Пайғамбарлардың Ишарасы" деген сілтемеден көрінеді, Ишараның бойында төлқұжат пен пайғамбарлық бар екені анық. Бұл рөл алғаш рет Вавилонияда б.з.д. екінші мыңжылдықтың бірінші жартысында дамыған деп есептеледі. Ежелгі Вавилонның аруақшылық жинағына сәйкес, оған және Ḫišamītum-ға сәйкес келетін белгі оң жақ қолтығының астындағы қызыл нүкте болды. Ишара ант қорғаушы ретінде де аталып кеткен. Осы тұрғыдан алғанда, оны šarrat māmīti, "ант(тар)дың патшайымы" деп атауға болады. Альфонсо Архи Хурро-Хетт дереккөздерінен белгілі Мемешарти деген теонимнің осы атақтың туындысы екенін, екі компоненттің реті кері бұрылуын ұсынады. Дегенмен, де Мемешарти құдайлар тобы болуы мүмкін деп болжайды, ал атау хуриттік элементі arde бар ұжымдық есім болып табылады. Хуриттік контексте Ішара ант құдайы ретінде elmiweni немесе elamiweni деп аталды. Хетт дереккөздерінде ол антын бұзғандарды жазалайды деп сенген, әдетте оларды аурумен жазалайды. Хет тіліндегі išḫariš етістігі "Ишара ауруы" арқылы зардап шеккенді білдіреді. Бұл термин қандай ауруды білдіргені белгісіз. Сондай-ақ Месопотамия мен Эмардан алынған белгілер жинақтарынан белгілі "Ишараның қолы" термині дәл осы құбылысты білдіре ме, жоқ па - белгісіз. Алайда, егер Ишараны құрбандықтармен жайластырса, ол емдік құдай ретінде қызмет ете алады деп сенген. Хуриттік контексте Ишара жер асты әлемімен байланысты болды. Алайда, Уилфред Г. Ламберттің айтуынша, ол Месопотамияда да тіркелген. Альфонсо Архи Еблада Ишараға кейде Хадад, Решеф және Хадабал сияқты қару-жарақтар ұсынылғанын атап өтті, бұл оның айтуынша, оның да соғысқа бейім екендігін білдіреді, ол Иштардың ұқсас сипатымен салыстыра алады. Ол, мүмкін, ол балтамен байланысты болған, яғни ол жауынгер құдай болған. Месопотамиядағы Ишараға тағы бір эпитет қолданылған, bēlet dadmē, "тұрғын үйлердің ханымы", "қалалық" немесе "азаматтық" рөлді білдіреді және Иштар, Наная, Мардук және Даганның (соңғысы Эмарда куәландырылған) ұқсас атауларымен салыстырылды, оларды "тұрғын аймақтармен" және азаматтық өмірмен байланысты құдайлар ретінде белгілейді. Денис Парди Угарит контекстінде Ішараның ант пен төлкінің құдайы ретінде негізгі рөлін атқарудан басқа, әділдікпен де байланысты екенін айтады. Ишараның марихуанамен байланысы да бар. Акад тілінде qunnubu деп аталатын бұл өсімдік, неоассириялық мәтінде "Ишара шөптері" деп түсіндіріледі, BM 103295. Алайда бұл тармақтың басқа бірде-бір жерінде осыған ұқсас ештеңе жоқ.

Иконография

Ишара жас әйел құдай ретінде бейнеленген. Ол хуриттерде «шидюри» («жас әйел») деген эпитетпен аталуы мүмкін. Месопотамияда Ишараның символы бастапқыда бахму болған, ол басқа жерлерде Тишпак немесе Ниназу сияқты әлемнен тыс құдайлармен байланысты мифтік жылан. Оның жағдайында, ежелгі Вавилон дәуіріндегі дереккөздер растағандай, ол ант берумен байланысты болды. Ишараның Ежелгі Вавилонның Ниппур құдайлар тізімінде жылан құдайы Нирахпен қатар орналасқандығы оның жыландармен байланысын көрсетеді делінеді. Алайда, бұл көзқарас баршаға қабылданбаған, және Гештинана, Нирах, Ишараның тізімдегі реті теологиялық байланысты көрсетпейді деген ұсыныс бар. Ишара мен жорғалаушылар арасындағы байланыс Угарит мәтіндерінде де кездеседі. КТУ 1.115 (RS 24.260) оны ḫlmẓ деп атайды. Бұл термин ḫulmiẓẓi немесе ḫulmiẓẓu деп айтылады және аккад тіліндегі ḫulmiṭṭu, сондай-ақ Леви кітабының 11:30 аятындағы және сириялық ḥulmōtō, «хамелеон» деген мағына беретін еврейше khómet (חֹמֶט) сөздерімен туыс. Ол жай ғана «жылан» немесе «құйрық» деп аударылғанмен, Айша Рахмуни бұл сөз нақты жануар емес, бахмуға ұқсас мифтік жаратылысты білдіреді деп санайды. Ол аккад тіліндегі ḫulmiṭṭu сөздік мәтіндеріндегі сипаттамаларға сүйенеді, бұл термин аяқтары бар мифтік жыланды білдіредінін көрсетеді. Денис Парди бұл эпитетті Ишараның «жорғалаушы түрі» деп атады. Месопотамия өнеріндегі кейінгі кезеңдерде, мысалы, шекара тастарында (кудурру) Ишараның символы шаянға ауыстырылды. Шаяндар Месопотамия өнерінде ерте династиялық кезеңнен бері кездессе де, Дорис Прехел олардың құдайдың символы ретінде пайдаланылуы міндетті түрде Ишараға қатысты емес екенін айтады. Оның символдық жануарының өзгеруінің себебі де, олардың екеуінің де себептері де белгісіз. Кассит және орта вавилондық кезеңдердегі оның бейнелері антропоморфты емес, ол тек өзінің символымен бейнеленген. Бұл жануардың Ишарамен байланысын көрсететін шаянның кесілген бейнелері оған байланысты пребендарлар қол қойған екі соңғы вавилондық құжатта табылды. Ассирия патшайымдарына тиесілі заттарда бейнеленген шаяндар да Ишараның иконографиясымен байланысты болуы мүмкін, мысалы, Шалманесер IV-нің әйелі Хаманың мөрінде, шаянмен бірге әйел құдай және арыстан немесе иттің бейнесі бар, бірақ бұл болжамның дұрыстығы баршаға мәлім емес. Месопотамия астрономиясында Ишара мулгир таб (сөзбе-сөз «шаян жұлдызы») деп аталды. Бұл шоқжұлдыздың Скорпионға сәйкес келетін сипаттамасы МУЛ.АПИН жинағында сақталған.

Отбасы және соттар

Ишараның шежіресін анықтауға бағытталған мәтіндер табылмаған, ал оның ата-анасы деп есептелген басқа құдайларға қатысты жалғыз сілтеме Хаттусадан алынған бір деректе кездеседі. Бұл деректе ол Энлильдің қызы ретінде есептеледі, хуриттердің дәстүрі осылай жазылған. Гэри Бекман осы мәтіннің тиісті бөлігінде оның ата-анасының есімдерін қалпына келтіреді, оны "Энлиль және Апанту" деп атайды (кейінірек Энлиль Нинлильмен бірге кездессе де). Алфонсо Арчи осы үзіндіде есімдерді бос қалдыруды жөн көреді. Волкерт Хаас Ишараның үйленбеген және баласыз болғанын айтады. Архинің сөзіне қарағанда, ол жұбайы жоқ үш ең көп құлшылық етілген хурит құдайларының бірі, ал қалған екеуі – Аллани мен Шаушка. Ллуис Фелиеу Ишараның әр түрлі кезеңдерде және әр түрлі жерлерде әртүрлі еркек құдайлармен байланысты болғанын, бірақ көптеген деректер оның басқа дәстүрлерде тұрақты жұбайы болғанына сендірмейтінін атап өтеді. Месопотамиялық махаббат сиқырының бірнеше дұғаларында ол әл-манумен жұптасқан, оның мағынасы белгісіз жалпы атау, оның ұсынылған аудармалары "жесір", "отбасылық міндеттері жоқ адам" немесе жай ғана "жар" болып табылады. Бір жағдайда бұл сөз құдайлық белгісімен жазылған, құдайдың аты сияқты. Ишара мен альману Иштар мен Думузи және Наная мен аты аталмаған жарымен бірге кездеседі. Райан Д. Винтерс альманудың Ишараның жұбайы саналатын құдайдың атағы болуы мүмкін деп санайды. Бір месопотамиялық мәтінде үйді табиғаттан тыс шабуылдардан қорғауға арналған сиқырлы формулалар туралы айтылады, онда Себитти оның ұлдары деп аталған, бірақ Франс Виггерманн осы құдайлар тобын зерттеуде бұл Ишара мен жер асты құдайы Энмешара арасындағы шатасудың салдары болуы керек деп санайды, Себитти оның балалары ретінде жиі танылған. Месопотамиялық Вейднер құдайлар тізімінде Ишара Ададпен байланысты құдайлардың арасында, осы құдайдан кейін, оның әйелі Шала және олардың ұлы Мишарудан кейін және dMAŠ da ad (детерминанттан кейінгі бірінші таңбаны оқу белгісіз) және Гештинанадан бұрын пайда болады. Ан = Анумда ол Энлиль және оның серіктеріне арналған бөлімге орналастырылған. Дорис Прехел бұл хурит дәстүріндегі олардың байланысына ұқсас екенін атап өтеді. Ол Иштарға арналған бөлімде де, Прехелдің сөзіне сәйкес, Адад, Шамаш және Эа шеңберлерімен айналысатын қосымша үзіндіде де кездеседі. Соңғы жағдайда ол Нисабамен теңестіріледі, бірақ бұл байланыстың себептері белгісіз және бұл тек ME теонимін пайдаланумен байланысты болуы мүмкін. МЕ – бұл екі есімді де білдіретін логограмма. Винтерс бұл байланыс олардың даналықпен ортақ байланысын көрсетеді деп санайды, Хуриттің "Босату жырларындағы" Ишараның сипаттамасына сүйене отырып. Ан = Анум сондай-ақ Ишараның Ташме зикру (аккад тілінде: "Ол менің сөзіме жауап берді" немесе "Ол сөзге жауап берді") атты қызметшісі (мунуссуккал) болғанын айтады, ол Исин құдайлар тізімінде де кездесетін кішкентай құдай. Оған байланысты тағы бір месопотамиялық құдай – Нингрима, ол сиқырмен байланысты құдай, ол оның жыландармен және "қарқыра жұлдызымен" байланысын бөліседі. Кидзуватнада Ḫалма және Туḫḫитра Ишараның серіктері болған. Сол дереккөздерде онымен байланысты тағы бір құдай Саггар болды, ол Еблалық Санугаруға ұқсас деп есептеледі, оған Манеде біздің заманымыздан бұрынғы үшінші мыңжылдықта табынуға болатын. Ол ай құдайы болған. Ан=Анум құрастырушылары оны Ишараның жұбайы деп атады. Волкерт Хаас олардың арасындағы байланыс Эмар және Хабур аймағындағы дереккөздерде де расталғанын айтады. Доррис Прехел Саггар мен Ḫалманың екеуі де Эмардан алынған мәтіндерде кездесетінін, бірақ олардың ешқайсысы осы контексте Ишарамен байланысты емес екенін атап өтеді. Айдың басқа құдайлары да Хурро-Хеттің ант формулаларында Ишарамен байланысты болды. Бұл жағдайда ол жиі Хурит ай құдайы Кушу (Умбу) және оның жұбайы Никкалмен байланысты, олардың екеуі де анттарды қорғаушы ретінде ортақ рөл атқарды. Эмарда Ишараны қала құдайы dNIN сумерограммасымен белгілеуге болады. УРТА, мүмкін, "Эмар құдайы" Иль Имаримен бірдей, оның туралы сол жердің дереккөздерінде айтылған. Прехелдің сөзіне сәйкес, Вавилондағы оның ғибадатханасы Нинуртаға арналған ғибадатханаға жақын орналасқан.

Ишара мен Иштар

Иштар (логографиялық жазуда dINANNA немесе буындық жазуда daš dar) Ебла мәтіндерінде Ишарамен бірге кездеседі, соның ішінде патша жұбы жасаған, олардың екеуінің мүсіндерін қамтитын рәсімдерде, онда ол Лабуту деп аталады – бұл оның аккад тіліндегі lābatu ("арыстанша") деген кең таралған эпитетімен байланысты. "Ишара Иштарға ұқсас" деген теофориялық есім (Išḫara ki Ištar) олардың Жоғарғы Евфрат аймағындағы халық дінінде де ұқсас саналғанын көрсетеді. Олардың екеуінің батыс Аштартамен байланысы Угарит құдайлар тізімінде жақсы расталған. Альфонсо Арчи Иштар мен Ишараның ұқсас тұлғалар ретінде қабылдануы бастапқыда біріншісінің Эбладағы екіншісінің бастапқы орнына жайғасуынан туындаған болуы мүмкін деп ұсынады. Месопотамияда Ишара мен Иштар махаббат құдайлары ретінде байланыстырылған, бұл туралы ежелгі аккад махаббат сиқырында айтылған. Кейінгі кезеңдерде олар Наная, Канисура және Газбабамен бірге шақырылған. Кейбір мәтіндерде "Махаббаттың қамқоршысы Канисура мен Ишараның бұйрығымен" немесе "Жыныстың қамқоршысы Канисура мен Ишараның бұйрығымен" сияқты тіркестер қолданылады. "Шурпу" сиқырлар жинағында Ишара, Иштардың гипостаздары саналатын Белет айяки (Урук Иштары), Аннунитум және Шидури сияқты басқа да құдайлармен бірге тізілген. Алайда, Джоан Гудник Вестенхольц көрскендей, қазіргі әдебиетте екеуінің Месопотамиялық түсінік бойынша бір екенін дәлелдеу үшін жиі қолданылатын "Атрахасис" кітабынан алынған үзіндіде Иштардың Ишарамен бірдей екені нақты айтылмаған, себебі ištar сөзі алдында "құдайлық белгісі" деп аталатын диңгер таңбасы жоқ, сондықтан оны Иштар теонимі емес, жалпы "құдай" деген термин ретінде аудару керек. ištar немесе ištarum сөздерінің кез келген құдайға сілтеме жасай алатын жалпы атау ретінде қолданылуы, ilu ("құдай") сөзінің әйелдік түрі iltum сөзімен синонимдік қатынаста болуы ежелгі Вавилон дәуіріне дейін жетеді. Оны Иштар есімінен ажырату үшін ол әрқашан құдайлық белгісіз жазылған.

Ишара мен Даган

Ишара мен Даган арасындағы байланыстың ең ерте дәлелі Үр III кезеңінен, атап айтқанда Шу Син билігінен табылды, және олар оның ізбасарлары Амар Син мен Ибби Син тұсындағы мәтіндерде де бірге кездеседі. Дегенмен, олардың арасындағы байланыс тек Месопотамия көздерімен шектелген, басқа аймақтардан куәліктер жоқ, және бұл, ең болмаса, олардың ортақ батыс тегінен және Месопотамия дінтақымындарының көзіндегі олардың шетелдік статусынан туындаған болуы мүмкін. Екінші фактор – олардың болжамды бақсылықпен байланысы болуы мүмкін. Қазіргі Сириядан келген батыс деректері оларды бір-бірімен байланыстырмайды. «Ан = Анум» құдайлар тізімінде Ишара мен Даган екеуі де Энлильге арналған бөлімге енгізілген, бірақ олардың арасындағы ешқандай қатынас көрсетілмейді. Уилфред Г. Ламберт 1980 жылы Ишараның кейде Даганның әйелі саналғанын ұсынды, және бұл теория Джереми Блэк пен Энтони Гриннің «Ежелгі Месопотамияның құдайлары, демон-шайтандары және символдары» сияқты ескі анықтамалық еңбектерде қайталанды. Бірақ, жақында жүргізілген зерттеуде Ллуис Фелиу кері қорытындыға келді. Ол Ишара мен Даган арасындағы қарым-қатынастың Үрдің үшінші династиясының сарайлық рәсімдерімен ғана шектелгенін, басқа кезеңдерде қайталанбайтынын көрсетті, және Ишараның күйеуі болмағанын, бірақ ол белгілі бір жерлерде және уақыттарда әртүрлі еркек құдайлармен байланысты болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Фелиу сондай-ақ Ламберт осы болжамға сүйеніп, Ишараның Месопотамияда Даганмен байланыстырылған Хабур өзенін бейнелейтін Хабуритум құдайымен бірдей екені туралы бұрыс тұжырым жасағанын атап өтеді. Ол Хабуритум мен Ишара кейде бір құжаттарда кездесетінін, бірақ олардың бір құдай бола алмайтынын айтады. Бұл пікірді Альфонсо Арчи да қолдайды. Ол Хабуритумның Белет Нагарға ұқсас болуы мүмкін деп санайды. Фелиу сияқты ол да Ишараның Даганның әйелі саналғанының ықтимал еместігін айтады, кем дегенде оның Иштар сияқты ерекшеліктері болғандықтан.

Ишара және Нинкарак

Ишара мен медицина құдайы Нинкаррак арасындағы байланысты куәландыратын бірнеше дереккөз бар, оның ішінде Ежелгі Ассирия келісімі, Эмардан алынған лағым сөздері және Мариден табылған құдайлар тізімі. Бұған қоса, екеуі де Нарам Синнің Еламмен жасаған келісімінде кездеседі, бірақ бір-біріне жақын емес. "An = Anum" атты мәтінде Меме есімі Ишара мен Нинкаррак екеуіне де қолданылады. Джоан Гудник Вестенхольц Ишара мен Нинкаррак арасындағы байланыстың Сириядағы ортақ тегінен туындаған болуы мүмкін деген болжам жасады. Ирен Сиббинг Плантхольт бұл байланысты Месопотамияның батысы мен шығысында екеуіне де табынумен байланыстырады. Ол сондай-ақ, Нинкаррак көбінесе иттермен, ал Ишара жыландар мен сарышаяндармен байланысты болғандықтан, олардың қызметтері толықтыратын сипатта болған болуы мүмкін деп атап өтеді.

Ишара мен Алан

Хуриттер контекстінде, әлем асты құдайы ретінде Ішара, өлілердің патшайымы Алланимен тығыз байланыста болды. Олардың арасындағы байланыс Ур III кезеңінен келген құжаттарда-ақ кездеседі. Бұл, Ішара мен хуриттердің ежелгі құдайлары арасындағы байланыстың нәтижесі болуы мүмкін, ал ол өз кезегінде оның өзінің әлем астымен байланысты екендігінен туындаған. Ішара мен Алланиге жұп ретінде табыну – хуриттік дереккөздерде жиі кездесетін кеңірек құбылыстың мысалы, яғни бірдей ықпал аймақтары бар құдайлар жұбына табыну, мысалы, Шаушканың қызметшілері Нината мен Кулитта, тағдыр құдайлары Хутена мен Хутеллура, Хепат және оның ұлы Шаррума, немесе астралдық құдайлар Пиникир мен ДИНГИР.GE6, сонымен қатар Түн Құдайы деп те аталады. Волкерт Хаас, Ішараның Угариттік құрбандық тізімінде Арсайдан кейін орналасуының Алланимен байланысының көрінісі болғанын болжады, себебі бұл екі құдай шамамен бір-біріне ұқсас саналған.

Эбла

Ишараға табыну ежелгі Сирияның түрлі аймақтарынан алынған дереккөздерде, б.з.б. үшінші мыңжылдықтан бастап, Ебла қаласынан табылған мәтіндерде жақсы дәлелденген. Бұл Еблай аймағында терең тамыр жайған дәстүрді білдірді, ол қазіргі Сирия мен Түркия арасындағы солтүстік шекарадан бастап, оңтүстікте Эмеса (Хомс) және Қатнаға дейін, ал батыста Жәбел Ансариядан шығыста Эмар мен Евфратқа дейін созылған аймақты қамтыды. Ебла мәтіндерінде Ишараға табынған көптеген елді мекендер аталған. Ол, Решефпен бірге, ең көп жергілікті гипостаздары бар екі құдайдың бірі, 2020 жылға дейін белгілі мәтіндерде әрқайсысы үшін оннан астам куәліктер тіркелген. Оларға Ахадаму, Аругаду, Банайум, Гувалу, Мане, Угуаш, ва НЕ дуки, Зидара, Зитилу және Зурамуның Ишаралары кірді. Дегенмен, Мане ғана әкімшілік тұрғысынан маңызды қала саналды, өйткені ол Евфраттағы Ебла порты ретінде қызмет етті. Бұл елді мекендердің көпшілігі патшалық сапарлардың бағыты болмаса да, кейбіреулерін патшайымдар барып тұратын. Зураму, Угуаш және Мане үшін мұндай дәлелдер бар. Патша анасы Дусигу бір кезде Ишараның осы қасиетті орындарына сапар шеккен. Ол кезде бұл үш қала да Ебланың бақылауында болды. Зидараның Ишарасына патшайым мен әртүрлі ханшайымдардың құрбандықтары да расталған, бірақ олардың барлығы Еблада жасалған. Хадабал, Аругаду, Хамаду және Лубанның үш құлшыныс орталығында Ишараға табынуға қатысты бірнеше сілтемелер анықталды. Альфонсо Арчидің айтуынша, бұл қалалардың біріншісінде ол Ебла билеушілерімен бірге құрметтелген, өйткені ол олардың екінші резиденциясы болған. "Патшаның Ишарасы" деп аталатын гипостаз, Ебланың билік басындағы монархын қорғау үшін арналған, қала құдайы Кураның ғибадатханасында табынуға жатады. Оның ішінде Ишараның мүсіні орналасқан, ол осы ғимараттан құрбандықтар қабылдай алатын. Алайда, Ебла қаласында да оған арналған ғибадатхана болған. Әкімшілік мәтіндер Эбла патшасының отбасы мен сарайының бірнеше мүшелері Ишараның табынушылары болғанын көрсетеді. Ишараның патшалық аспектісіне деген жеке берілгендігі патшалық үйге жататын әйелдер арасында, мысалы, Иркаб Дамудың әйелі Дусигу және Киш патшасына үйленуге жіберілген ханшайым Кешдуту сияқтылардың арасында жақсы құжатталған. Патшалық табынудағы рөлінің кеңейтілуі ретінде Ишараға патшалардың үйлену тойындарында ғибадат етілген. Бұл рәсімге дайындық барысында болашақ эблай патшайымы Ишара мен Кураға құрбандықтар шалады деп күтілген. Патша қала сыртында өткен тойдан қайтып келген соң, оған сый-тартуларын ұсынды. Еблаға жақын Дарибте, мүмкін қазіргі Атарибпен сәйкестендірілуі мүмкін, Ишара қайтыс болған эблалық патшалардың жерлеу культімен байланысты, осы жермен байланысты құдаймен бірге, оның аты сақталмаған және Хадабал мен оның аты жоқ жұбайы, Решеф пен Адамма және Агу мен Гуладудың құдайлық жұптары. Ишараның бір түрі Кун даму патшаға байланысты, оның мұрагерлері оған табынып жүрді. Ол өлгеннен кейін 30 жыл өткеннен кейін де куәлік етіледі. Патшалық отбасымен байланысты осындай гипостаздардан басқа, атап айтқанда, жеке патшалар мен патшайымдардың аналарына байланысты, тағы бір вазир Аррукуммен байланысты. Қосымша гипостазалар, "үлкен" (MAḪ) және "кіші" (TUR) Ишаралардан тұратын жұп, қару-жарақтар тізілімінде куәландырылған. Ишараның еркек және әйел қызметшілері (pa4 šeš) Эбла мәтіндерінде расталған. Эблалық бір құжаттан Ишараға патша бағын тазарту тапсырылғанын білеміз, бірақ бұл жер көбінесе Еа, Хая деген құдайдың жергілікті түрімен байланысты. Ол сондай-ақ Балык өзеніне арналған Эбла сиқырында (ARET V 16) куәландырған, мұнда ол құдай ретінде қарастырылады және көпшілік, жер (ki) және басқа жергілікті құдайлар, атап айтқанда, Хада, Аммарик, Адарван және Камиш. Бір ғана ерекшелікпен, Ити Ишаара (I ti dŠARA8), Эбла мәтін корпусынан Ишаараны шақыратын теофоралық атаулар белгілі емес. Альфонсо Арчи мұны кеңірек құбылыстың үлгісі деп санайды, өйткені Кураны қоспағанда, осы қалада ғибадат етілген тәңірлер субстраттан пайда болуы мүмкін, олар негізінен ономастиконнан тыс, бұл Эбладағы атау үлгілері құжатталған кезеңде танымал дінді емес, керісінше, архаикалық дәстүрді көрсетті. Ебла біздің заманымызға дейінгі жиырма төртінші ғасырдың екінші жартысында толығымен жойылып, эблайлық пантеонның бастапқы формасының ыдырауына әкелді. Алайда, басқа эблайлық құдайлардан айырмашылығы, Ишараға Сирия, Месопотамия және шығыс Анатолиядағы басқа да түрлі пантеондарға қосылғандықтан ғибадат ету жалғасты. Оның Эбла патшалығымен байланысы кем дегенде б.з.д. он жетінші ғасырға дейін сақталды. Кейінгі Эбла патшасы Индилимма өзінің жеке мөрінде өзін Ишараның қызметшісі деп атаған.

Сирияның басқа да ертедегі жерлері

Ишара Набададан алынған дереккөздерде, Хабур үшбұрышында орналасқан елді мекенде, Ебла архивінде құжатталған кезеңде Нагардың бақылауында болған. Жергілікті күнтізбедегі ай Ишараның атымен аталса да, Кура немесе Хадабал сияқты Эбла пантеонының басқа да негізгі құдайлары мүлдем жоқ. Ишараға Эмарда да табынушылық етілген. Альфонсо Арчи оның ерте кезеңдерде Ебладағыдай ғибадат етілгенін болжайды, ал Эмар мәтін корпусынан алынған деректер, ол біздің заманымызға дейінгі он төртінші және он үшінші ғасырларға жатады, Даган мен dNIN.URTA-ның жанында оның басты құдайлардың бірі болғанын көрсетеді. Бұл позиция Солтүстік Сирия дәстүрінде оған тән деп сипатталған. Ол Эмардан келген мәтіндерде сипатталған кису мейрамында аталып өтілген бес құдайдың бірі болды, ол оңтүстікке қарай орналасқан Шатлаппи елді мекенінде өткен болуы мүмкін. Бұл мерекелердің сипаты әлі күнге дейін белгісіз. Кису қаланың діни күнтізбесінің бөлігі болмаған, және сирек болған деп болжауға болады. Ол қала құдайы dNIN.URTA-мен бірге аталып өтті. Ол Дағанға арналған ұқсас фестивальдің сипаттамаларында Шувала және Угур сияқты құдайлармен бірге кездеседі. Белгісіз себептермен, Ишараның жергілікті пантеондағы мәртебесі басқа жергілікті фестиваль, зукруде, оның үш гипостазысы – "қаланың қожайыны" (GAŠAN URU.KI), "патшаның" (ša LUGAL) және "пайғамбарлардың" (ša f.mešmux nab bi ti) қаладағы басқа да басты құдайлардан бөлек кездеседі, олардың арасында екінші реттік маңызды деп саналады. Бұл нысандардың алғашқысына арналған ғибадатхананың болғаны белгілі. Ишара ант бұзуды болдырмау үшін әкімшілік мәтіндердегі қарғыстарда да кездеседі. Қарғыстар формуласы оны қала құдайы, ауа райы құдайы, Даган немесе Нинкаррак сияқты құдайлармен біріктіреді. Ишараға табынумен байланысты және оның меншігі деп саналатын әртүрлі заттарды тізімдейтін мәтін де белгілі. Эмардан алынған мәтіндерде де оны шақыратын бірнеше теофоралық есімдер анықталған. Ишара – Алеппоның қамауында Даган, Син, Нергал және Шамашпен бірге табылған көне вавилон жазуындағы қарғыс формуласында айтылған құдайлардың бірі, бірақ оған бағытталған бөлім сақталмаған. Ишараны шақыратын көптеген теофоралық есімдер Мари мәтін корпусында айтылған, 2020 жылға дейін барлығы 34-і анықталған. Олардың көбі әйелдерге тиесілі. Жалпы әйелдер арасында ең жиі кездесетін құдайлардың ішінде үшінші орында тұр. Алайда, оларды ұстаушылардың шығу тегі көрсетілген жағдайларда, әдетте олар қаладан емес. Мысалдарға Саггаратум маңындағы Барханнан Иддин Ишаара, Дэрден (қазіргі Әбу Камалдан) Ḫабду Ишаара, Эмардан Ишаара асия, Терка маңындағы қаладан Ишамата, Тютюльден Зу Ишаара (немесе мүмкін Уарад Ишаара), Терка мен Саггаратум аудандарының шекарасында орналасқан Яилден Ишаара замрати, оның тұрғындары мәтіндік жазбаларда жақсы бейнеленген, және Терка мен кейіннен Дура Европа маңындағы Евфрат жағалауында орналасқан Зурбаннан Ишаара пила кіреді. Сонымен қатар, Синжар таулары мен Абдулазиз тауының арасындағы Жоғарғы Хабур аймағынан жер аударылғандардың жеті есімі Ишаараны шақырады, оның ішінде үш еркек, Ḫабду Ишаара, Ишаара малаки және Панди Ишаара, және төрт әйел, Ишаара дамка, Ишаара нахми, Ишаара нери және Ишаара умми. Маридегі Аскудум мұрағатындағы бір мәтінде Ишараға қойдың шалынуы туралы айтылған. Мариден белгілі теофоралық атаулардың таңдауы Терка, Тюттул және Экальте мәтіндерінде анықталған, бірақ олар осы жағдайларда жиі кездеспейді. Туттулдан алынған мысалдарға Абду Ишаара ("Ишаараның қызметшісі"), Ла Ишаара ("Ишараға тиесілі") және Зу Ишаара ("Ишаараның біреуі") жатады.

Ертедегі куәландырулар

Б.з.д. үшінші мыңжылдықта Ишара Месопотамияға жетті, мүмкін Мари делдалдық қызмет атқарды. Ол ежелгі аккад кезеңінің деректерінде кездеседі, бірақ бұл ерте мәліметтер көп емес. Ол Акадтың Нарам-Син мен Элам монархы арасындағы шарттағы Месопотамияның бес құдайының бірі, ал қалған төртеуі – Илаба, Манзат, Нинкаррак және Нинурта. Сонымен қатар, Киш қаласының жанындағы Телл Ингарра археологиялық ескерткішінде сүйіспеншілік сиырғаны табылды. Дияла аймағында Ишараға табынушылық жасалғаны да мәлім. Ол Ешнуна билігінде болған Тутуб қаласының жанындағы Ишурда оның культы үшін маймен қамтамасыз ету туралы ежелгі аккад кезеңінің әкімшілік мәтінінде және Тутубтың өзінен бір теофориялық есімде, МЕ Ишара ретінде айтылады. Ишурдың Ишарасы Ешнунаның Пл, Уруктың Син-кашид және Ларсаның Син-Иддинам арасындағы кейінгі шартта да еске алынады, онда осы үш патшаның біріншісінің анты оны, Син, Тишпак және Ададты шақырады. Оған сондай-ақ Ешнунаның өзінде және Телл-Ишхалиде де табынушылық жасалды. Кейінгі мәтіндерде осы жерде Дур Ишара деген елді мекеннің аты аталады, бірақ оның орны әлі белгісіз. Ишара Телл Аграбта да құрметтелген болуы мүмкін. Ол сондай-ақ, батыс Ирандағы Чогха Гаванехтен табылған жеке есімдерде де кездеседі, бұл б.з.д. екінші мыңжылдықтың басындағы аккадтық қоныс, мүмкін Ешнуна патшалығымен байланысты болған.

Үр III кезең

Оңтүстік Вавилонияда Ишара Ур III кезеңінен бұрын кездеспейді. Дегенмен, ол Шүлгі тұсындағы Пуджриш Даган мұрағаттарында және Уммадан келген замандас мәтіндерде жақсы куәландырылған. Бұл жағдай Месопотамияда бұрыннан белгілі болған шетелдік құдайды «қайта импорттау» ретінде сипатталған. Осы кезде Оңтүстік Месопотамияға енгізілген көптеген құдайлар белгілі батыс аймақтарымен байланысты болды: Ишара – Эбла аймағымен, Даган (және оның жұбайы Шалаш) – орта Евфратпен, ал Белет Нагар, Нагар қаласының (Телл Брак) құдайы – Хабурмен. Даган мен Ишараға арналған ғибадатхана осы кезеңдегі мәтіндерде тіркелген, бірақ оның орны нақты көрсетілмеген. Алайда, байланысты лауазымды тұлғалардың теофориялық есімдері сияқты басқа да дәлелдер, ол Ниппурда орналасқан болуы мүмкін екенін көрсетеді. Ишара мен Белет Нагарға бірлесіп табыну орындығы Ур қаласында болған. Нақты себептері белгісіз, бірақ Ур III мемлекетінің патша отбасы Ишараға көрсеткен құрметі ерекше жақсы куәландырылған. Ең ерте мысал – Шүлгінің әйелі Шулги симти Аллатум, Аннунитум, Ульмашитум және Белет Шунир мен Белет Террабанға жасаған құрбандықтарын тіркеген Пуджриш Даган мәтіні. Бұл патшайымның жеке мұрағатында оның есімі жақсы сақталған. Оған Даган, Хабуритум немесе Иннанаға бағытталған құрбандықтармен қатар, де атынан да құрбандықтар шаруашылық етілгені куәландырылған. Шу Син тұсында ол Урдағы патша сарайында құрбандықтар алды. Сол кезеңде ол эраббататум рәсімінде құлшылыққа ие болды, бұл, мүмкін, құдайдың белгілі бір уақыттан кейін ғибадатханаға қайта кіргеніне сенген кездерде, мысалы, патша сарайында өткізілген рәсімдерде болды. Ол Ниппурда да құрбандықтар алған, бірақ оны тіркеген мәтін, ондағы құдайлар тізіміне ұқсас тізім болмағандықтан, ерекше саналады. Бұл құжаттардың барлығы сол кезде құрбандық малдарының таралу орталығы болған Пуджриш Даганнан алынған. Ур III кезеңінде Ишараға табыну Месопотамияда кеңінен таралғанын көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Оны шақыратын теофориялық есімдер тиісті көздерде сирек кездеседі, олардың ішінде Шүлгі тұсындағы Пуджриш Даганнан алынған мәтіндегі НИ Ишаара (бірінші таңбаның оқуы белгісіз) және Шу Ишаара деп аталған бірнеше жеке тұлғалар бар. Олардың бірі – Маридің өкілі – Амар Синнің билігінің алтыншы жылында Эбланың Или Даганмен бірге Урдағы патша сарайына келген. Тағы бір Шу Ишара Бабаздан, басқаша белгісіз жерден шыққан.

Ежелгі ассириялық кезең

Ишара құлтының солтүстікке таралуы да куәландырылған. Ол Қанеш қаласындағы ежелгі Ассирия саудагерлерімен құрметтелген, бірақ бұл контексте ол Анатолиялық емес, Месопотамиялық құдай ретінде қарастырылуы керек. Қала ішінде оған арналған ғибадатхана болған. Оған үнемі құрбандықтар шалынған. Бір мәтінде Ишара мен Иштарға арнап Канешке екі жабайы бұқаның мүсіні жіберілгені айтылған. Дегенмен, Карумнан алынған мәтіндерде оның аты жиі кездеспейді. Оның Карум тұрғындарының ешқайсысының отбасылық құдайы болғанына ешқандай дәлел табылған жоқ. Кейбір Канеш мәтіндерінде саудагерлердің бірінің қызы, Умми Ишара есімді діни қызметкер әйел туралы айтылады, ол Карумда емес, Ассурда тұрған. Ассирия мен Апум патшасы Тилл абну (б.з.д. XVIII ғасырдың ортасында билік еткен) арасындағы шартта Ишара, Лейлан (Шубат Энлил) қаласынан келген, құдай куәгерлерінің бірі ретінде айтылады. Бұл жағдайда оның қайсыбір мемлекетпен байланысты екені белгісіз. Шамши Адад I билік еткен кездегі мәтіндерде көрсетілгендей, ол Шагар базарында (Ашнаккум) де құлтыққа ие болған. Бұл жерден алынған дереккөздерде оны шақыратын үш есім анықталды: Хазип Ишара, Ибби Ишара және Ишара шемет. Волкерт Хаасқа сәйкес, Телл әл-Рима Месопотамиядағы оның құлтының солтүстік-шығыс шегі болған, бұл туралы осы жерден алынған "Артанияның Ишарасы" туралы мәліметтер куәлік етеді. Бұл гипостаз оған, Нинеттің Иштары және Каттараның Иштарына белгілі бір Илтани жасаған құрбандықтарды сипаттайтын мәтінде расталған. Ишараның осы гипостазы да, оған байланысты елді мекен де басқа дереккөздерден белгілі емес.

Ежелгі Бабыл кезеңі

Ишараға Вавилонияда Үшінші Ур мемлекетінің құлауынан кейін, Ежелгі Вавилон дәуірінде де табыну жалғасты. Ең ерте куәліктердің бірі – Ларса билеушісі Варад Синнің тұсында Ниппурден табылған құрбандық тізімі. Ишараның ғибадатханасы Хаммурапи билігінің кезінде Ларсадағы мәтінде еске алынады, бірақ оның орналасқан жері нақты көрсетілмеген. Оған Киш және оның айналасында, мүмкін Илип немесе Харбидумда да табынылған, бұл туралы ғибадатханаға және бірнеше теофориялық есімдерге сілтемелер бар. Сиппарда оған арналған тағы бір ғибадатхана болған. Осы қаладағы құрбандық тізімдерінде де оның есімі кездеседі. Заң мәтіні Ишараның жыланына (ba aš mu um) ант беру туралы айтады. "Ишараның құлы" деген тіркес белгілі бір Иллюратумның мөрінде кездеседі. Сиппардан алынған мәтіндерде оны шақыратын бірнеше теофориялық есімдер анықталды, мысалы, Абду Ишара ("Ишараның құлы"), Малик Ишара ("Ишара – кеңесші") немесе Нур Ишара ("Ишараның нұры"). Дильбаттан алынған Ежелгі Вавилон мәтіндерінде де оған сілтеме жасайтын теофориялық есімдер бар, бірақ олар осы жинақта сирек кездеседі. Урдан алынған мәліметтер де теофориялық есімдермен ғана шектеледі. Бір кезде, мүмкін Ежелгі Вавилон дәуірінде, Ишараға Кисюррада да табынылған болуы керек, өйткені Жаңа Ассирия көшірмесінен белгілі бір дұға оны осы қаланың патшайымы деп атайды (šar rat ki sur ri eki).

Кейінгі куәландырулар

Ишараны шақыратын теофоралық есімдердің саны ежелгі Вавилон кезеңінен кейін азайды. Ол Кассит дәуіріндегі Ниппурдан алынған мәтін корпусында үш рет кездеседі. Олардың екеуі, Раба (epšētu )ša Išara, "Ишараның істері ұлы" және Išara šarrat, "Ишара – патшайым" деген есімдер Наци Марруташ билігі кезінде жазылған мәтіндерде кездеседі. Ол сондай-ақ Мели Шипак тұсында алғаш рет куәландырылған, шекара тастары, кудурруларда да кездеседі. Наци Марруташ билеген кезден қалған бір нысан тастарды безендіруге қолданылған символдарды түсіндіруде оны атайды. Оны шақыратын тағы бір кудурру жазуы Мардук-надин-ахе билігі кезінде жасалған, бірақ оның шығу тегі белгісіз. Адад-нирари I-нің жазуында Ашурдағы Иштар Ашшуриту ғибадатханасының ішіндегі Иштардың мекені қайта жаңартылғаны айтылады. Оның рәсімдік аты белгісіз. Б.з.д. бірінші мыңжылдықта Месопотамияда ғана Ишараға табыну жалғасты, Ассирия мен Вавилониядан дәлелдер бар. Ассирияның кейінгі кезеңдеріндегі "Құдайлардың тізімі" деп аталатын мәтінде Ашурда Еа ғибадатханасында оған құлшылық етілгені айтылады. Такульту ритуалдарына қатысты дереккөздер оны Ашурдағы Адад пен Ану ғибадатханаларымен байланысты құдайлардың қатарына жатқызады. Ишараға арналған шуилакку дұғасы "ұлы және биік қасиетті құдайларға" (ištarāte rabâte u ṣīrāte) арналған серияға жатады, оның бір бөлігі Нимрудтағы Набу ғибадатханасынан табылды, бірақ оған сілтеме тек табылған тақташаның соңындағы, қазіргі уақытта жоғалған келесі бөлігінің мазмұнын қысқаша сипаттайтын сылтамада ғана кездеседі. Ол Вавилон қаласында да құлшылыққа ие болған, бірақ бұл кейінірек пайда болған құбылыс. Дегенмен, оның онда жеке ғибадатханасы болған. Ол рәсімдік атаумен Ешасурра, "ананың жатырының үйі" деп аталды және Эндрю Р. Джорджтың сөзіне сәйкес, қазба жұмыстары кезінде "Z ғибадатханасы" деп белгіленген ғимаратпен сәйкес келуі мүмкін. Ол тек топографиялық мәтіндер мен бір әкімшілік тақташадан ғана белгілі. Ишараның атымен аталатын көше сол қалада болған болуы мүмкін. Діни күнтізбе Геллендік кезеңде де Вавилонда оған табыну жалғасқандығын көрсетеді. Ишара сондай-ақ Уруктан алынған Селевкидтік дереккөздерде де кездеседі, бірақ ол сол жерден бұрынғы нео-Вавилондық мәтіндерде жоқ. Гилгамеш жыршысының ежелгі Вавилондық нұсқасында Уруктың әдет-ғұрыптарын сипаттағанда оның есімі айтылады, бірақ оның қаланың қазіргі діни өміріндегі рөлі белгісіз. Селевкидтік кезеңде оған Белет-или ғибадатханасында табынушылық жасалды. Джулия Крулдың пікірінше, ол жергілікті пантеонға б.з.д. бірінші мыңжылдықтың соңында, Нинсианнаға ұқсас, құдайлар тізімінде жазылған Иштармен байланысының арқасында енгізілген болуы мүмкін.

Хурриандық қабылдау

Б.з.д. үшінші және екінші мыңжылдықта Сирияның көптеген жерлерінде құлшылық етілгендіктен, Ишара хурит пантеонына да енді. Ол Хутена Хутеллура мен Алланидің арасында, Ḫepat-тың стандартты құрбандық тізімдерінде (kaluti Liste) кездеседі. Шаттиваза шартында Митан империясында құлшылық етілген хурит құдайларының қатарында тізілген, онда ол Дамкинадан кейін орналасқан. Ишара Тигрдің шығысындағы Мардаман қаласында да құрметтелген. Хурит контекстінде оның аты аталған тағы бір орын – Сирияның батысындағы хуриттік Алалах қаласы. Идрими патшасының жазуында көрсетілгендей, ол "Алалах ханымы" деп аталған. Де сәйкес, ол бұл қаланың пантеонында дауыл құдайы (Тешхуб) және күн құдайы (Шимиге) кейін үшінші маңызды құдай болған. Алайда, осы қалада Ишараға жасалған ең ерте құрметтеудің дәлелі, ежелгі Вавилон кезеңінен бастап, тек есімдерде ғана кездеседі. Олардың көпшілігі хуриттік, мысалы, Эхли Ишаара ("Ишаара құтқарады"), Эври Ишаара ("Ишаара патша"), Таки Ишаара ("Ишаара әдемі") және Ванти Ишаара (мәні белгісіз), бірақ Умми Ишаара ("анам Ишаара") ерекше жағдай. Оның қызметіндегі SANGA діни қызметкері Тюльпия есімді адам туралы да мәлімет бар.

Қизуватна

Ишараға табынумен байланысты хурит дәстүрлері Кидзуватна патшалығының дінінің бір бөлігі болды. Волкерт Хаас айтуынша, ол ең маңызды құдай болған. Ол ең жақсы Тарса (Тарсус) және Нериша аймақтарымен байланысты. Соңғы қаланың жанында Ишараның есімімен аталған тау болды, және оған арналған ғибадатхана сол жерде орналасқан. Ол сондай-ақ Куманниде де құрметтелді. Жергілікті патша Талзу Нериша қаласына байланысты оның гипостазының құрметіне үлес қосты, сондай-ақ оның дін қызметкерлеріне әртүрлі ауылдардағы жерлерді бөлді, бұл артықшылық кейіннен оның мұрагері Шунашшура және одан кейін Хет патшалары бекітті. Ишарамен байланысты ḫamri деп аталатын ғимараттар болды, сондықтан оны “ḫamri-дің тұрғыны” деп сипаттауға болады. Хетт мәтіндері Ḫamrišḫara түрін де сақтайды, ол Хет иілуінің қалыпты ережелеріне сәйкес келмейді, сондықтан ол аккад тілінен алынған болуы мүмкін, “Ишараның ḫamri-і” деп түсінілуі керек. ḫamri терминінің этимологиясы белгісіз, хуриттік және аморлық шығу тегі ұсынылған, бірақ ол Жоғарғы Месопотамияда бір кезде сөйленген тілдік субстраттан шыққан болуы мүмкін. Бұл терминмен белгіленген ғимараттар Хурит, Лувий және Хет тілдерінде жазылған Анатолия мәтіндерінде кездеседі, бірақ олардың ең ерте куәліктері Жоғарғы Месопотамия мен Солтүстік Вавилонияға дейін біздің заманымыздан бұрынғы екінші мыңжылдықтың басына дейін жетеді. Олар белгілі бір құдайларға арналған ғибадатханалар емес, ант берумен байланысты институттар ретінде жұмыс істеді. Әртүрлі аймақтарда әртүрлі құдайлар олармен байланысты болды, Ишарадан басқа әртүрлі ауа райы құдайлары, Ашур және мүмкін Шамаш та куәлік етілген. Кидзуватнадағы Ишараға табыну аккадограммамен белгіленген діни қызметкер әйелдерді қамтыды. Бұл жағдайда ол katra немесе katri деп оқылды, ал осы белгімен тағайындалған әйелдер тек “Түн құдайы” деп аталатын хурит құдайына табынуға қатысты, оның аты әрқашан логографиялық түрде жазылған және осы себепті белгісіз болып қала береді. Ишараның діни қызметкерлерінің тағы бір тобы – išḫaralli діни қызметкерлері, олар басқа құдайлармен байланысты емес. Олар жерлеу рәсімдеріне қатысты. Ишара үш басты құдайлардың бірі болды, ол išuwa фестивалі кезінде құрметтелді, ал қалған екеуі – Леллури және Малия. Бұл мереке, патшалық жұпқа жақсы ырыс тілеу мақсатымен өткізілді, оның барысында ол “Тешуб Манузи”, Леллури, Аллани, Нупатиктің екі гипостазы (пибиди “Пибиди” және zalmathi “Залман/Залмат”) және Малиямен бірге құрбандықтар алды. Бұл мерекені өткізуге арналған нұсқаулықта Ишараның мүсініне қызыл матамен жабылған киім кию керектігі, ал Алланидің мүсініне сол сияқты көк түсті киім кию керектігі айтылған. Тағы бір Кидзуватна фестивалі, Ишараға арналған, күзде өтті.

Угарит

Ишара – Угаритте табынылған хуриттік құдайлардың бірі. Бұл жерде хурит тілінде жазылған, бірақ жергілікті әліпбилік жазу қолданылған (RS 24.285 = KTU3 1.131) сиқырлы дұға оған арналған және оны шақырады. Тізімделген топонимдердің барлығы Эвфрат өзенінде орналасқан қала мен Жерорта теңізі жағалауына жақын орналасқан тағы бір қаладан тұратын жұптар сияқты көрінеді. Осыған сүйене отырып, Якоб Лауингер бұл ниетті бұрынғы Ямхад патшалығының шекарасын белгілеу болып ұсынады. Ұғарит пен Зулуде ғана сол кезде батыста орналасқан. Пётр Тараха Ишараға тізімдегі барлық елді мекендерде табынушылық жасалғанын болжайды. Оны атап көрсететін тағы бір Ұғарит мәтіні – RS 24.261, ол жергілікті Аштарта мен оның хуриттік әріптесі Шаушкаға назар аударады және Ұғарит және хуриттік элементтерді біріктіреді. Онда Хутеллура мен Алланиге арналған құрбандықтардың арасында Ишараға құрбандық шалу бұйырылады. Ұғариттен алынған хуриттік дереккөздерде кездесумен қатар, Ишара қатаң жергілікті пантеонға да берік енген. Ұғарит құдайлар тізімінде, жергілікті жазуда да, стандартты буындық клинописьте де сақталған бірнеше көшірмеде, құрбандықтардың ретін жазады деп есептеледі, ол Арсайдан кейін және Аштартан бұрын жиырма төртінші орында тұрады. Тағы бір ұқсас мәтінде оны Гатарудан бұрын, ал аты сақталмаған құдайдан кейін көрсетеді. RS 24.643 қысқы күн тоғысынан кейінгі екі айда өткен ритуалдар туралы баяндайды, онда әрқайсысына құрбандыққа шалынатын қошқар берілуі керек әртүрлі құдайлардың тізімі бар, олардың ішінде Ишара да бар. RS 1.001 күндіз және келесі түнде өтетін ритуал, ол Ұғарит (Рас Шамра) қазбаларында табылған алғашқы мәтін, түнде оған сиыр құрбан етуді ұсынады, бұл "үй құдайы" Илу Бетиге жасалған ұқсас құрбандықтан кейін, ол да RS 24.246 тізімінде одан бұрын тұрады. Денис Парди Илу Бети патша сарайының және патша отбасының қамқоршы құдайы болған деп санайды және оны Хададпен теңестіруді ұсынады.

Хеттілердің қабылдауы

Ишара хеттік дінге де енді. Оған қатысты жеке дәстүрлер Кидзуватна, Мукиш (Алалах және оның төңірегі) және Аштата (Эмар және оның бақылауындағы аймақ) елдерінен алынды. Мысалы, Аштатадағы Экальтеден солтүстікке қарай орналасқан Сурун қаласынан бір мереке келді. Ең ерте дәлелдер б.з.д. XVI ғасырға жатады, және Анатолияда Канеш қаласындағы ежелгі Ассирия саудагерлерінен басқа ешкім Ишараға табынғандығын көрсететін мәлімет жоқ. Ишара анттардың сақшысы ретінде хеттік шарттардағы құдайлардың стандартты тізімінде кездеседі. Әскери анттар онымен ерекше тығыз байланысты болды. Ишара Язилькая қасиетті орнында бейнеленген құдайлардың қатарында болуы мүмкін, онда ол Аллани мен Набарби арасында, Ḫepat құдайынан кейін келе жатқан құдайлар шеруінде көрінеді, оның реті осы құдайдың хуриттік *kaluti* тізімін көрсетеді.

Месопотамиялық аңыздар

Гилгамеш эпосы мен Атрахасис екеуінде де Ишара неке құдайы ретінде кездеседі. Ол Ларса қаласында табылған ежелгі вавилон нұсқасының, "Пенсильвания тақташасы" деп аталатын бір бөлігінде айтылады. Бұл сілтеме кейінгі дәстүрлі вавилон нұсқасында да бар (II тақташа, 109-жол). Торкильд Якобсен бұл Гилгамештің оған үйленуге тырысқанын көрсетеді деп санайды, және оны hieros gamos дәстүрінің көрінісі ретінде қарастырады. Дегенмен, Эндрю Р. Джордж бұл түсіндіруге қарсы шығып, ондағы "Ишара төсегі" дегеннің әдеби мағынасы бар екенін, яғни неке тойы өткізілетін төсек екенін айтады. Сондықтан, оны қасиетті неке рәсіміне сілтеме ретінде қарастыруға болмайды, әсіресе Ишараның Урук пантеонындағы орны нақты белгісіз болғандықтан. Атрахасис дастанында ол үйленуге дайындық кезінде шақырылады.

Хури мифтері

Ишара ертедегі хурит нұсқасынан және хетт аудармасынан белгілі мифте кездеседі, бұл миф 1983 жылы Хаттусада, ал 1985 жылы одан да көп фрагменттері табылған «Азат ету туралы жыр» немесе «Босату әні» деп аталады. Хетт нұсқасының грамматикалық ерекшеліктері біздің заманымызға дейінгі XV-XIV ғасырларға, яғни Орта Хетт кезеңіне тән болса, хурит тіліндегі түпнұсқасы көнерек. Композицияның тууына Хуррит және Хетт ықпалының артуына байланысты Ямхад мемлекеті әлсірегеннен кейін, біздің заманымызға дейінгі XVII ғасырдағы оқиғалар түрткі болған деп болжанады. Ишара проемиумде Алланимен бірге енгізіледі, екеуі де «жас әйел» (хурит тілінде: šiduri) деп аталады. Ишара «сөз жасаушы, даналығымен танымал» деп те сипатталады. Дегенмен, ол тек бір рет қана кездеседі. Мәтін екі тілде болғанымен, оның Тешубпен кездесуін баяндайтын бөлімі тек хурит нұсқасында сақталған, ал хетт аудармасы қазір жоғалған. Тешуб Эбланы қиратумен қорқытады, себебі эблалықтар Игингаллиш қаласының тұрғындарын босатудан бас тартады. Ол бұл мәселені Ишарамен ақылдасады, өйткені ол Эбланың басты құдайы ретінде танылған. Оның Эбланы қорғауға тырысқаны болжанады. Аталған оқиғаның баршасы Эбланың тарихи қирауына түсініктеме беру мақсатын көздейді. Ишара Хурит мифтерінің циклына жататын «Кумарби жырларының» проемиумында да кездеседі, ол баяндаушының әңгімесін тыңдауға шақырылған құдайлардың бірі болып суреттеледі.