Кіріспе
Қазіргі Панама мен Коста-Риканың этникалық тобы – Орталық Америкадағы қазіргі Панама мен Коста-Рика аумақтарындағы жергілікті халық. Нгабелер көбінесе Панаманың батыс провинциялары Верагуас, Чирики және Бокас-дель-Тородағы Нгабе-Бугле комаркасында тұрады. Коста-Риканың оңтүстік-батысында олардың бес үндістандық аумағы бар, олардың жалпы ауданы 23 600 гектарды құрайды: Кото Брус, Аброхос Монтесума, Конте Бурика, Альтос де Сан-Антонио және Гуайми де Оса. XXI ғасырдың басында шамамен 200 000 – 250 000 адам Нгабере тілінде сөйлейді. Гуайми – бұл испан отарлаушыларының бұл халықты (гуаймири) атау үшін қолданған Буглере тілінен алынған ескірген атау. Жергілікті газеттер мен басқа да бұқаралық ақпарат құралдары Нгабе атауын көбінесе Нгобе немесе Нгөбе деп жазады, себебі испан тілінде «ä» дыбысы жоқ, ол ағылшын тіліндегі «saw» сөзіндегі «aw» дыбысынан сәл жоғарырақ, төменгі жағы дөңгеленген «а» дыбысын білдіреді. Испан тілінде сөйлейтіндер «ä» дыбысын «о» немесе «а» деп естиді. Нгабе сөзі олардың ана тілінде «адамдар» деген мағынаны білдіреді. Көптеген нгабелер Коста-Рикаға кофе плантацияларында жұмыс іздеп көшіп келді. Нгабере және Буглере – чибчан тілдер отбасының екі бөлек тілі.
The Ngäbe are an indigenous people within the territories of present day Panama and Costa Rica in Central America. The Ngäbe mostly live within the Ngäbe Buglé comarca in the Western Panamanian provinces of Veraguas, Chiriquí and Bocas del Toro. They also have five indigenous territories in southwestern Costa Rica, encompassing 23,600 hectares: Coto Brus, Abrojos Montezuma, Conte Burica, Altos de San Antonio and Guaymi de Osa. In the early 21st century, there are approximately 200,000 250,000 speakers of the Ngäbere language. Guaymí is an outdated name, derived by the Spanish colonists from the Buglere term for this people (guaymiri). Local newspapers and other media often alternatively spell the name Ngäbe as Ngobe or Ngöbe because Spanish does not contain the sound represented by ä, a low back rounded a, slightly higher than the English aw in the word saw. Spanish speakers hear ä as either an o or an a. Ngäbe means "people" in their native language of Ngäbere. Numerous Ngäbe have migrated to Costa Rica in search of work on the coffee fincas. Ngäbere and Buglere are distinct languages in the Chibchan language family.
Тарих
Нгебе аумағы бастапқыда Тынық мұхитынан Кариб теңізіне дейін созылған, бірақ империя немесе ерекше «Нгебе аумағы» болған емес. Көптеген нгебелер басшылар мен ықпалды отбасылар басқарған шашыраңқы ауылдарда өмір сүрді. Қазір нгебелер тұратын таулы аймақта олардың саны аз болған, тіпті мүлдем болмаған. Олар испан отарлаушыларының қысымы мен жазық жерлерді дамыту салдарынан сол аймаққа шегініп қалды. 1502 жылы Христофор Колумб пен оның серіктері Панаманың солтүстік-батысындағы, қазіргі Бокас-дель-Торо провинциясында нгебелермен кездесті. Оларды Квибиан есімді немесе лақап аталған нгебе басшысы қарсы алды. Осы кезде испан конкистадорлары, латиноамерикандық мал өсірушілер және ірі банан плантацияларының дамуы нгебелерді батыстағы қолайсыз таулы аймақтарға ығыстырды. Көптеген нгебелер шайқаста жеңілген жоқ, соның ішінде 16 ғасырда конкистадорларға қарсы жеті жылдан астам күрес жүргізіп, жақын маңдағы қауымдарды біріктірген атақты касик Уррака да бар еді. Осы аймақтың шетінде тірі қалған нгебелер латиноамерикандықтармен араласып, қазіргі кампесинос, яғни жергілікті тамырлары бар ауылдық панамалықтардың құрамына кірді. Торрихос үкіметі Нгебелерді қазіргі Нгабе Бугле комаркасы орналасқан белгілі бір жерлерде жолдар, мектептер, емханалар және басқа да инфрақұрылымдарды салу арқылы біріккен қауымдастықтар құруға ынталандырды. Бұл бұрын шашыраңқы ауылдар мен отбасылардың бірігіп, үлкен қауымдастықтар құруына байланысты өмір салтындағы әлеуметтік өзгеріс болды. 1997 жылы Панама үкіметімен жылдар бойы күрескеннен кейін Нгебелерге комарка, яғни жартылай тәуелсіз аймақ берілді. Қазір олардың көп бөлігі оның шекарасында тұрады. Испандықтар қазіргі Панаманың батысында үш түрлі Гуайми тайпасын тапты. Әр тайпаның басшысының есімімен аталып, әрқайсысы өзгеше тілде сөйледі. Басшылар: Кокле провинциясындағы Ната, Азуэро түбегіндегі Парита және қазіргі Верагуас провинциясындағы ең ірі басшы Уррака. Уррака испандарды бірнеше рет жеңіп, атаққа ие болды. 1522 жылы ол испандық капитан Диего де Альбитесті бейбіт келісімге қол қоюға мәжбүр етті. Ол сатқындыққа ұшырап, Атлантика жағалауындағы Номбре-де-Диос қаласына тізгінталған күйде жіберілді. Тарихшы Бартоломе де лас Касастың айтуынша, Уррака қашып, испандықтармен өлгенше күресуге ант беріп, тауларға қайтты. Ол ант бергенін орындады. Уррака испандардың қорқынышын тудырғандықтан, олар оның әскерімен шайқасудан қашқан. 1531 жылы Уррака қайтыс болғанда, ол әлі де бостандыққа ие болған. Нгебелер екі үлкен топта өмір сүрді: Атлантика жағалауындағы жазық жерлерде және Верагуас пен Чирики провинциясының таулы ормандарында. Олар ешқашан бағынып берген жоқ және 19 ғасырда Испания империясы құлағанға дейін күресті. 19 ғасырдың басында Панама Испаниядан бөлініп, Колумбияға қосылғанда, нгебелер тауларда қалды. 21 ғасырда кейбіреулері Панама қоғамына біртіндеп сіңіп жатыр.
Жер
Comarca Ngäbe Bugle шамамен 2500 шаршы мильді құрайды, Панаманың батыс бөлігіндегі үш провинциясының аумақтарын қамтиды: Бокас-дель-Торо, Чирики және Верагуас. Биіктік теңіз деңгейінен шамамен 350 футтен орталық тауларда 7000 футтан астамға дейін өзгереді; осы жердің жартысы ғана егіс жұмысына жарамды. Аз ғана Ngäbe күн энергиясын (электрификация жобасы арқылы) және ұялы телефон байланысын қол жеткізді. Көпшілігі әлі де кедейлік шегінен төмен өмір сүреді және заманауи технологияға ие емес. Сорақы географиялық жағдайға байланысты, Ngäbe резервацияларына жолдар мен жаңа инфрақұрылым салу үкімет үшін қымбатқа түсіп, қиындық тудырды. Кейбір Ngäbe қазіргі қоғамнан уақтап, жасырынып өмір сүруді жөн көреді.
Экономика
XXI ғасырдың басында нгебелердің көпшілігі көрікті шаруашылықпен айналысады және ауыл шаруашылығы жұмыскерлері болып жұмыс істейді. Тынық мұхитының беткейлерінде күріш, жүгері, юка, отой, яме және бірнеше түрлі бұршақ егіледі. Шағын мал шаруашылығы – тауық және шошқа өсіру ісі жалғасуда. Биік жерлерде осындай мал аң ауру арқылы толықтырылады (рұқсат болған жағдайда). Атлантикалық беткейдегі нгебелер үшін негізгі дақыл – жасыл банан. Көбінесе нгебелер күнкөріс үшін ақшалай экономикада жұмыс істеуге мәжбүр болады. Олар кофе жинайды, ірі мал шаруашылықтарында және банан плантацияларында жұмыс істейді, ақша табу үшін. Сонымен қатар, кейбір нгебелер Панамадағы жол бойында дәстүрлі моншақтан жасалған әшекейлерді сатады. Нгебе әйелдері өздеріне және отбасыларына қажетті, сондай-ақ қосымша табыс табу үшін көптеген дәстүрлі қолөнер бұйымдарын жасайды. Оларға өсімдік талшықтарынан тоқылған сөмкелер (кра), түрлі-түсті көйлектер (нагуа) және моншақтан жасалған білезіктер мен әшекейлер жатады. Ерлер өсімдік талшықтарынан бас киімдер тоқып шығарады. Бокас-дель-Торо аралдарында немесе Пунто-Валиентеде тұратын нгебелердің көпшілігі отбасыларын асырау үшін мұхиттың мол ресурстарын пайдаланады. Олар сүңгімен балық аулайды және лобстер аулайды. Жағдайларына қарай, аулағандарын жейді де, сатады.
Қақтығыстар
Бокас-дель-Торо провинциясында Чангинола бөгеті 2011 жылы су тасқынын бақылау және гидроэлектр энергиясын өндіру жобасы ретінде аяқталды. Үкімет Нгобе қорығының үлкен аумағын иеленді, осылайша бөгеттің артындағы су қоймасының суымен оны суға батырып жіберді. 2012 жылы "Аль-Жазира" телеарнасы түсірген "Панама: Қарғысқа ұшыраған ауыл" атты деректі фильмде жері тартып алынған адамдарға ешқандай өтемақы төленбегені айтылды. Нгобе территориясында Табасара өзенінде Барро-Бланко жобасы жоспарлануда. Өзен бойындағы көптеген елді мекендер суға батып, шамамен 5000 нгобе шаруасына кері әсер етеді. Барро-Бланко жобасын Германияның (German Investment Corporation, DEG) және Нидерландының (Netherlands Development Finance Company, FMO) еуропалық банктері қаржыландырады, бұл жоба БҰҰ-да елдер белгілеген көміртегі шығарындыларын теңестірудің жаһандық мақсаттарына есептеледі. 2012 жылдың ақпан айында көптеген нгобе жаңа бөгетке қарсы наразылық акциясын өткізді; қақтығыс кезінде екі адам қаза тауып, 100-ден астам адам жарақат алды немесе тұтқындалды. Rainforest Rescue сияқты көптеген халықаралық экологиялық ұйымдар жобаға қарсылық білдірді, мысалы, неміс Rainforest Rescue ұйымы DEG-ге үндеу жолдады.
Өмірлік кезеңдер
Жүкті әйел "ауру" (брен) деп есептеледі, ал жүктілік туралы тіпті босану кезінде де көбінесе айтылмайды. Бала дені сау деп танылғанда ғана жүктілікті мойындау қауіпсіз деп саналады. Көптеген әйелдер дәстүрлі түрде аналарының немесе акушердің көмегімен үйде босанды. Үкімет Нгобе аумағында әйелдердің денсаулығын жақсарту мақсатында бірнеше әйелдер клиникасын ашты. Клиника қызметкерлері әйелдердің мәдени ерекшеліктерін ескеру үшін және дәстүрлі акушерлерді ауруханаға шақыру үшін өз тәжірибелерін бейімдеуге тура келді. Өлім болған кезде, жақындары бірнеше түн бойы марқұмның қасына отырып, какао мен кофе ішіп, тамақтанып, әңгімелеседі. Шамдар түн бойы жанған күйінде болуы керек. Қорымға дейін бірнеше күн бұрын көршілер мен достары көңіл айту үшін келіп, отбасымен бірге түннің бір бөлігін өткізеді. Терең шұңқыр қазылып, оның түбінде туннель немесе ойық жасалады. Табут сол туннельге қойылады, осылайша шұңқырға толтырылатын топырақ табуттың үстіне құлап кетпейді. Қорған лагардо жапырақтарымен жабылады. Бұл жапырақтарды шайнағанда ауызды күйдіріп, бояп жібереді. Оларды қабірге арнап, зұлым рухтардың жақындауына кедергі келтіру үшін қояды. Марқұмның мүліктері қабірдің үстіне, қабірлік заттар ретінде қойылады. Кейбір отбасылар, марқұмды тазалау үшін, қорымнан кейін төрт күн бойы тұз бен қант жемейді. Төрт күннен кейін әрбір отбасы мүшесі тұз бен қант қосылған бір қасық пісірілген банан жеп, оразасын ашады.
Киім
1960 жылдардың басынан бері Нгебе әйелдері "нагуа" деп аталатын, ұзын, қысқа жеңді көйлектер киеді. Олар мойыннан тобыққа дейін жетеді. Көпшілік пікір бойынша, бұл көйлектер католик миссионерлерінің ұсынысымен, Нгебе халқының дәстүрлі түрде белбеу және одан басқа ештеңе кимеуіне байланысты, сәлемділік сақтау мақсатында енгізілген. Көйлектердің жеңдері мен мойны, бел және юбканың төменгі бөлігінде әдетте геометриялық өрнектер болады. Нгебе халқының классикалық геометриялық өрнегі "питура" (сурет салу) немесе "денте" (тіс) деп аталады, және ол тауларды, жануарлардың тістерін, өзеннің толқындарын немесе қиыршық қабықтарын бейнелейді делінеді. Ерлер әдетте жеңі бар мақта және полиэстер қоспасынан жасалған көйлектер мен полиэстер шалбар киеді. Кейбір ерлер питта жапырақтарынан жасалған шапандар киеді, бірақ көбінесе қала тұрғындарынан бейімделген бейсбол қалпақтарын таңдайды. Жылдың көп бөлігінде екі жыныстың өкілдері де Панаманың мол жаңбыры мен Комаркадағы инфрақұрылымның жетіспеуіне байланысты "chancletas" (сандалдар) немесе резеңке етік киеді.
Балсерия
Балсерия – төрт күндік фестиваль және нгебе халқының дәстүрлі спорты. Бұл спорт екі ойыншыдан тұрады, олар кезекпен қарсыластарының аяқтарына төрт футтық балса таяғын лақтырады. Мақсаты – қарсыластың тізесінен төменін соққыға жығу, осылайша ол ойынды жалғастыра алмайтын жағдайға жеткізу. Ойыншылар матч алдында жиналып, әрқайсысы қанша таяқ тастайтынын шешеді (10 таяқ – аз, 40 таяқ – көп, ал 20 таяқ – орташа). Турнирлік жүйе жоқ, матчтар шақыру және өтініш арқылы басталады. Шара бір қала екінші қаланы шақырып, сынға қабылдағанда басталады. Жақсы өнім жинау немесе қонақжайлылық бойынша өзара міндеттемелер – мұндай шаралардың себебі болуы мүмкін. Күнді таңдағаннан кейін, қабылдаушы тарап шақырылған тарапқа түйінді арқан сыйлайды – әр түйін бір күнді білдіреді, ал арқан шараға дейінгі кері санау ретінде қолданылады. Балсерияға дейінгі апталарда әр қаладағы қатысушылар жануарлардың мүйіздерін және басқа да қолдан жасалған сыбызғыларды соғып, шараның жақындап келе жатқанын хабарлайды. Балсерияның бірінші күні қабылдаушы тарап шақырылғандарды қалаларына қабылдап, тамақ және сусын (әдетте ашытылған жүгері, банан және пальма жапырақтарынан жасалған сусын) ұсынады. Екінші күні де осылай өтеді. Екі тараптың да жасырын мақсаты – үшінші күнгі ойындарға дейін мерекелер арқылы бір-бірін шаршату. Үшінші күні таңертең әр қаладан ең жақсы балсеролар алдын ала белгіленген жерге шерумен келіп, бір-біріне қарама-қарсы тұрып ойынды бастайды. Таңғы матчтар күні бойы ең қызықтысы болып саналады және 60-қа дейін балса таяқтары лақтырылуы мүмкін. Алғашқы матчтан кейін күннің қалған бөлігі бейресми өтеді. Матчтар шақыру арқылы басталады. Бір ғана ереже бар: бір қаладан екі балсеро бір-бірімен кездесе алмайды және ойыншылар бір-бірін тізеден төмен ұруы керек. "Тізеден төмен" ережесін көрермендер мен ойыншылардың "командаластары" қадағалайды, егер ереже бұзылса, тікелей төбелес болуы мүмкін. Төртінші күні шақырылғандар кетеді, ал қабылдаушы тарап мас және жарақат алғандарға көмектеседі, олар өздігінен кете алмайды. Балсерияға келгендер әдетте нгебе халқының дәстүрлі киімдері мен түстерін киеді. Олар қауырсын, жануар терісін және тіпті тұтас жануарларды арқаларына іледі. Кейбір ерлер аяқтарын жасыру үшін әйелдердің дәстүрлі көйлегін, яғни нагуаны киеді. Мүйіздер, сыбызғылар және қолдан жасалған сыбызғылар кеңінен қолданылады. Комаркадан тыс Панамада балсерияның жағымсыз беделі бар; үкімет оны ресми түрде тыйым салған. Басым көзқарас бойынша, балсерия – мас және зорлық-зомбылыққа толы шара. Нгебе халқының айтуынша, балсерия кезінде ішімдік пен зорлық-зомбылық болғанымен, бұл ең алдымен мәдени шара, бірегей спорт және өздерінің мұрасына мақтаныш білдіру мүмкіндігі.