Кіріспе
Құқықтық жүйелердің жұмыс істеуін негіздейтін қағидалар жиынтығы. Халықаралық жеке құқықта мемлекеттік тәртіп туралы ілім немесе ordre public (француз тілінде: "қоғамдық тәртіп") – әрбір мемлекеттің құқықтық жүйелерінің жұмыс істеуін негіздейтін қағидалар жиынтығына қатысты. Бұл қоғамды біріктіретін әлеуметтік, моральдық және экономикалық құндылықтарды қамтиды: осы құндылықтар әртүрлі мәдениеттерде өзгеше болып, уақыт өте келе өзгеріп отырады. Заң, мінез-құлықты қалыптасқан қоғамдық үміттерді нығайту немесе құрылысшыл өзгерістерді ынталандыру үшін реттейді, ал заңдар ең көп қабылданған қоғамдық нормаларға сәйкес келгенде және қоғамның ұжымдық моралін көрсететінде тиімді болады. Осы функцияны орындау кезінде Каппалли кез келген құқықтық жүйенің маңызды құндылықтарына бейтараптық, объективтілік, нақтылық, теңдік, ашықтық, икемділік және даму кіреді деп ұсынды. Бұл мемлекеттік соттардың дауларды шешу жүйелері ретінде жұмыс істейтінін білдіреді, олар жеке дауларды шешуге байланысты жиі болатын зорлық-зомбылықтан сақтайды. Яғни, азаматтар дауларын шешу үшін сот жүйесін пайдалануға көндірілуі керек. Сот шешімінің нәтижесі неғұрлым анық және болжамды болса, сотқа жүгінуге ынтасы соғұрлым азаяды, өйткені жеңілу ықтималдығы жоғары. Бірақ нақтылық жеке әділеттіліктің қажеттіліктеріне бағынуы керек, сондықтан ғана әділдік дамиды. Сот судьясы нақты фактілік дауға ережені қолдану керек пе, жоқ па, оны анықтау үшін әрқашан негізгі саясатты қарастыруы тиіс. Егер заңдар тым қатаң және механикалық түрде қолданылса, заң әлеуметтік жаңарулармен қадамдаса алмайды. Сол сияқты, егер мүлдем жаңа жағдай туындаса, әлеуетті тиісті құқықтық ережелерді негіздейтін негізгі болжамдарды құрайтын саясаттарға оралу, ағымдағы дауды шешудің ең жақсы жолдарына нұсқау береді. Уақыт өте келе бұл саясаттар эволюцияға ұшырап, заң жүйесінде тереңірек орнығып, нақтылана түседі.
In private international law, the public policy doctrine or ordre public (French: "public order") concerns the body of principles that underpin the operation of legal systems in each state. This addresses the social, moral and economic values that tie a society together: values that vary in different cultures and change over time. Law regulates behaviour either to reinforce existing social expectations or to encourage constructive change, and laws are most likely to be effective when they are consistent with the most generally accepted societal norms and reflect the collective morality of the society. In performing this function, Cappalli has suggested that the critical values of any legal system include impartiality, neutrality, certainty, equality, openness, flexibility, and growth. This assumes that a state's courts function as dispute resolution systems, which avoid the violence that often otherwise accompanies private resolution of disputes. That is, citizens have to be encouraged to use the court system to resolve their disputes. The more certain and predictable the outcome of a court action, the less incentive there is to go to court where a loss is probable. But certainty must be subject to the needs of individual justice, hence the development of equity. A judge should always consider the underlying policies to determine whether a rule should be applied to a specific factual dispute. If laws are applied too strictly and mechanically, the law cannot keep pace with social innovation. Similarly, if there is an entirely new situation, a return to the policies forming the basic assumptions underpinning potentially relevant rules of law identifies the best guidelines for resolving the immediate dispute. Over time, these policies evolve, becoming more clearly defined and more deeply embedded in the legal system.
Заңның белгісіздігі ақталмайды
Құқықтық жүйенің негізгі қағидасы – ignorantia juris non excusat (заңды білмеу – кешірім емес). Егер заң бұзушы адам белгілі бір заң туралы хабардар болмағанын сәтті дәлелдей алса, бұл кез келген заңның күшіне енуіне толыққанды нұқсан келтіреді. Осы себепті, барлық маңызды заң шығарушы органдар өз заңдарын тегін жариялайды, қағаз түрінде немесе интернетте, ал басқалары оларды қолжетімді бағамен сатуға ұсынады. Әрбір адамның жеке өміріне қатысты заңдарға қол жеткізуге құқығы бар болғандықтан, барлық ересек адамдар әрекет жасау алдында заңды зерттеуге жеткілікті жауапкершілікке ие деп есептеледі. Егер олар мұны жасамайынша, олардың іс-әрекеттері заңсыз болып шықса, олар юрисдикция шегінде қаншалықты уақытша болса да, шағымдануға құқылы емес. Бұл қағидадан жалғыз ерекшелік – қабілеті шектеулі адамдарға, яғни кәмелетке толмағандарға немесе психикалық ауруға шалдыққандарға (мысалы, doli incapax принципін қараңыз, ол қылмыстық құқықта баланың қылмыс жасауға қабілетсіздігі туралы жорамал жасайды) қолданылады.
Өмірдің қасиеттілігі
Әлеуметтік, моральдық және діни жүйелердің көпшілігінің негізінде өмірдің қасиеттілігі саясаты (сондай-ақ өмір мәдениеті) жатыр. Мысалы, ағылшын қылмыстық құқығында адам өлтіруге қатысты қысым көрсету қорғау ретінде қабылданбайды, себебі ешқандай қауіп адамның басқа біреудің өмірін алуға қарсы моральдық тежелуін жеңе алмайды. Лорд Джаунси Р. v Gotts [1992] 2 AC 412 ісінде былай деді:
Емдеуден бас тарту және эвтаназия мәселелерінде дәрігерлер мен аурухана басшыларының науқастардың өліміне әкеп соққан іс-әрекеттері мен немқұрайлылығы, қоғам өмірді сақтау міндетінің, дербес науқастың өлімді өзі таңдау құқығынан басымдығын талқылағанда маңызға ие болып келеді. Одан да күрделі мәселелерге пациенттің өзі жеке шешім қабылдауға жарамсыз жағдайлар жатады, мысалы, ұзаққа созылған вегетативтік күйде немесе ананың құрсағында, яғни дүниеге келмеген бала.
Құлату туралы ілім
Сол сияқты, көптеген құқық салаларында заңнан қашу доктринасы, нақты және заңды тұлғаларға оларға бұрыннан тағылған міндеттемелер мен жауапкершіліктен қашуға жол бермейді. Бұл, әлеуметтік келісімнің нәтижесі ретінде, мемлекетке адал болып табылатын барлық адамдар заң алдында әділ және тең қаралуға құқылы екендігінің іс жүзіндегі көрінісі, яғни, ешкімге оның қоғамдағы мәртебесіне немесе статусына байланысты ешқандай артықшылық немесе жеңілдік көрсетілмейді. Осылайша, бұл шарттық құқықтағы қағидаға қолданылмайтын жағдай, себебі шарттық құқық әдетте тараптарға өздері қалаған келісімге келуге еркіндік береді, және бұл тараптарға өздерінің арасындағы заңның қалыпты қолданылуын шектеуге мүмкіндік беруі мүмкін (шарттық еркіндік саясатына қараңыз).
Балалар
Барлық негізгі құқық салаларына қатысты арнайы саясаттар бар. Осылайша, отбасылық құқықтағы саясаттың бірі – parens patriae, яғни мемлекет өз юрисдикциясындағы барлық балалар үшін демей-демей ата-ана болып табылады, және егер баланың мүдделерін қорғау қажет болса, мемлекет нақты ата-аналардың құқықтарын жоққа шығарып, әрбір баланың заңды қамқоршысы ретінде өзінің құқықтарын іске асырады. Еуроодақта баланың кез келген сот процесінде өз пікірін білдіру құқығы – Еуропалық Одақтың Негізгі құқықтарының Хартиясының 24-бабында көзделген негізгі құқық болып табылады. Баланың пікірі оған қатысты мәселелер бойынша оның жасы мен даму деңгейіне сәйкес ескеріледі. Сондай-ақ, баланың ең жақсы мүдделері мемлекеттік органдар немесе жеке ұйымдар балаға қатысты барлық әрекеттерде басты назарда болуы керек деп айтылған.
Неке
Отбасы және шарттық құқық арасындағы байланысты қамтитын қағида – favor matrimonii, яғни егер нағыз ниетпен жасалған болса, кез келген неке жарамды деп есептелуі керек, егер оған қарсы себептер болмаса. Бұл шарттық құқықтағыдай, тараптардың шын күтулеріне мүмкіндік беруге басымдық беріледі.
Талқылау
Мемлекеттер қабылдаған саясат бірнеше себепке байланысты қалыптасқан. Олардың кейбіреуі егемендік ұғымының бір бөлігі болып табылады және аумақтық принциптің мәнін көрсетеді. Осылайша, мемлекеттің конституциясын анықтайтын немесе оның өкілеттіктерін реттейтін мемлекеттік заңдар тек халықаралық қауымдастық мемлекеттің құрылуын де-юре мойындау процесінің бөлігі ретінде келісілген шекаралар ішінде ғана қолданылуы мүмкін. Басқа саясаттар әлеуметтік келісімшарттың көрінісі болып табылады және мемлекет пен оған адалдық көрсететін азаматтар арасындағы қарым-қатынасты анықтайды және реттейді. Осыған байланысты, бұл саясаттар азаматтық және адам құқықтарымен өзара әрекеттеседі және кейде олармен тоғысады. Осы құқықтардың көптегені жоғары ұлттық деңгейде белгіленеді, сондықтан мемлекеттер өз аумақтарында халықаралық құқық принциптерінің қаншалықты ықпал ететінін қарастыруы қажет. Халықаралық қауымдастықтың үйлесімді принциптерді әзірлеу жұмысына қарамастан, бір мемлекеттің соттары кейде шетелдік заңдардың қолданылуын болдырмау үшін сот ісін басқа мемлекетке ауыстыруға немесе «шетелдік» заңдарды күшіне енгізуге қатысты талаптарды қарауы мүмкін. Бұл адамдардың мемлекеттер арасында еркін қозғалуы және халықаралық сауданың әртүрлі мемлекеттердегі нарықтарға қызмет көрсетуі арқасында жиі кездеседі. Егер «шетелдік» заң форум заңымен сәйкес келсе, мұндай сот процестері қиындық тудырмайды. Бірақ егер «шетелдік» заңның қолданылуы басқа нәтижеге әкелсе, қиындықтар туындайды. Бұл мәселелер «заңдар қақтығысы» деп аталатын заң жүйесі арқылы шешіледі. Заңдар қақтығысы туындаған жағдайларда, ешбір сот «шетелдік» заңды қолданбайды, егер оның қолданылуының нәтижесі қоғамдық тәртіпке қайшы келсе. Бұл мәселелі, өйткені шетелдік заңдарды қолдануды жою заңдар қақтығысының мақсатын жойып, форум сотының ішкі заңына автоматты түрде басымдық береді. Сондықтан, көбінесе, соттар шетелдік элементтерге қатысты мәселелерде мемлекеттік тәртіп нормаларын қолдануға ішкі құқықтық мәселелерге қарағанда абайлап келеді. Адам құқықтарына қатысты шарттық міндеттемелерді қабылдаған елдерде (мысалы, Еуропалық адам құқықтары сотының қарауына бағынған мемлекеттерде) мемлекеттік тәртіптің кең ұғымдары қолданылуы мүмкін. Осылайша, соттар күйеуінің әйелінен ажырасуға рұқсат беретін, бірақ әйелінің күйеуінен ажырасуға рұқсат бермейтін заңдағы «әділеттілік» жыныстық дискриминацияның бір түрі ретінде қарастырылуы мүмкін. Сол сияқты, көп әйел алу, кейбір ислам мемлекеттерінде қолданылатын талақ жүйесі және еврейлердің «гет» деп аталатын ажырасуы да сұрақ тудыруы мүмкін, бірақ соттар діндерді дискриминациялағандай әсер қалдырмау үшін сақтық танытуы мүмкін. Отбасылық заңдар, инцест қатынастарын және іскерлік қабілетті реттейтін заңдар да қиын мәселелерді тудырады. Мысалы, бір мемлекет екіншісін қызының 13 жасында некеге тұруға рұқсат бергені үшін немесе інісімен некеге тұруға рұқсат бергені үшін тым асықпауы керек (мысалы, Солтүстік Нигерияда), әсіресе егер тараптар форум мемлекетінде тұруды жоспарламаса. Шетелдік заңдардың қылмыстық сипаты немесе аумақтық қолданысы болған жағдайларда, оларды қолдануға тыйым салу осылайша дауға түспейді, өйткені олар басқа мемлекетке тиесілі салықтарды жинауға бағытталған. Мысалы, ағылшын заңдарында, егер валюталық бақылау заңнамасы «құлық құралы» ретінде қолданылса, оған территориялық қолданысқа тыйым салынуы мүмкін (Re Helbert Wagg & Co Ltd [1956] Ch 323, 351). Сол сияқты, жарамды келісімшарттарды орындаудан бас тартуға болады, егер олар форум мемлекетінің жауына көмектессе немесе достық мемлекетпен саяси қатынастарға зиян келтірсе. Статустық мәселелерді қарастырғанда, ағылшын соттары құлдыққа байланысты әрекетке қабілетсіздік (Somersett's Case [1771] 20 St Tr 1), дін (Re Metcalfe's Trusts [1864] 2 De G J & S 122), шетелдік азаматтық (Re Helbert Wagg & Co Ltd [1956] Ch 323, 345/46 беттерде), нәсіл (Oppenheimer v Cattermole [1976] A C 249, 265, 276/78, 282/83 беттерде), ажырасу (Scott v Attorney General [1886] 11 PD 128), физикалық қабілетсіздік (Re Langley's Settlement Trusts [1962] Ch 541, 556/57 беттерде) және ысырапшылық (Worms v De Valdor [1880] 49L J Ch. 261 және Re Selot's Trusts [1902] 1 Ch. 488) ескерілмейтінін шешті. Саясат шетелдік сот шешімдерін орындау процесінің маңызды бөлігі болып табылады.