Кіріспе
Әлеуметтік-экономикалық топ
Пирамиданың төменгі жағы, байлық пирамидасының төменгі жағы, табыс пирамидасының төменгі жағы немесе пирамиданың негізі – ең ірі, бірақ ең төмен әлеуметтік-экономикалық топ. Жалпы алғанда, бұл күніне 2,50 доллардан кем табыспен өмір сүретін 2,7 миллиард адамды құрайды. Менеджмент ғалымы С.К. Прахалад 2004 жылы Стюарт Хартпен бірлесіп жазған «Пирамиданың төменгі жағындағы бақыт» кітабында осы демографиялық топты табысты тұтынушылар базасы ретінде кеңінен таныстырды.
Тарих
АҚШ президенті Франклин Д. Рузвельт бұл терминді 1932 жылғы 7 сәуірдегі радио сөйлесінде, «Естен кеткен адам» деген тақырыпта қолданды, онда ол былай деді: «Қазіргі қолданыста бұл термин күніне 2,50 доллардан кем табыспен өмір сүретін миллиардтаған адамдарды білдіреді, бұл анықтаманы 1998 жылы C.K. Прахалад пен Стюарт Л. Харт ұсынған. Бұл идея кейіннен екеуінің кітаптарында кеңейтілді: 2004 жылы Прахаладтың «Пирамиданың төменгі қабатындағы байлық» және 2005 жылы Харттың «Түйіскендегі капитализм». Прахалад бизнес, үкіметтер мен қайырымдылық ұйымдарының кедейлерді құрбандық ретінде қарауын тоқтатып, оларды жаңаруға және шығармашылыққа қабілетті кәсіпкерлер және құндылықты талап ететін тұтынушылар ретінде қарастыруын ұсынады. Оның пікірінше, осы нарықтардың қажеттіліктерін қанағаттандыруды таңдаған көпұлтты компаниялар үшін үлкен пайда бар. Өйткені бүгінгі кедейлер ертеңгі күні орта тапқа айналуы мүмкін. Сондай-ақ, көпұлтты компаниялар азаматтық қоғам ұйымдарымен және жергілікті билік органдарымен бірлесіп жұмыс істесе, жаңа жергілікті бизнес-модельдерді құру арқылы кедейлікті азайтуға да мүмкіндік бар. Дегенмен, Прахаладтың ұсынысына қатысты пікірталастар бар. Мичиган университетінің Росс мектебінің профессоры Анел Карнани 2007 жылғы мақаласында пирамиданың төменгі қабатында байлық жоқ екенін және көптеген көпұлтты компаниялар үшін бұл нарық өте шағын екенін айтты. Карнани сондай-ақ кедейлікті жеңудің жалғыз жолы – кедейлерді тұтынушылар нарығы ретінде емес, өндірушілер ретінде қарастыру екенін ұсынады. Прахалад кейіннен Карнанидің мақаласына жауап берді. Прахаладтың ұсынысына қатысты басқа да сындық пікірлер «Пирамиданың негізін кеңейту» деген мақалада жинақталған. Осы арада Харт және оның әріптесі Эрик Симанис Корнелл университетінің тұрақты жаһандық кәсіпкерлік орталығында басқа бір тәсілді ұсынды, ол кедейлерді тек әлеуетті өндірушілер немесе тұтынушылар ретінде емес, бизнес-серіктестер және инноваторлар ретінде қарастырады. Харт пен Симанис «Компаниялар мен қауымдастықтарға өзара тиімді бизнестер мен нарықтарды бірлесіп құруға» мүмкіндік беретін кәсіпкерлік процесі – Пирамида протоколының әзірлеуіне жетекшілік етті. Бұл процесті SC Johnson компаниясы және Solae компаниясы (DuPont компаниясының еншілес кәсіпорны) қабылдады. Сонымен қатар, Мичиган университетінің Уильям Дэвидсон институтындағы Тед Лондон Пирамиданың негізіндегі жобалардың кедейлікті азайтуға тигізетін әсеріне назар аударады. Ол бизнес мектептеріндегі көптеген курстарға енгізілуге арналған BoP оқыту модулін жасады, ол қазіргі BoP ойлауын түсіндіреді. Ол BoP перспективасын кедейлікті жеңудің нарыққа негіделген бірегей тәсілі ретінде қарастырады. Лондон сондай-ақ BoP әсерін бағалау жүйесін әзірледі, бұл жүйе Пирамиданың негізіндегі жобаларға кедейлікті азайтуға тигізетін әсерін бағалау және арттыру үшін кешенді және сенімді нұсқаулық береді. Бұл жүйе, сондай-ақ басқа да құралдар мен тәсілдер Лондонның «Пирамиданың негізіндегі уәде» кітабында сипатталған және Латын Америкасы, Азия және Африкадағы компаниялар, коммерциялық емес ұйымдар мен даму агенттіктері қолданып жүр. Пирамида – екі айнымалы арасындағы кері байланысты көрсететін графикалық бейнелеу, яғни біреуі өскенде екіншісі кемиді. Әлемдік байлық пен оны иеленетін халықтың пайыздық үлесі кері байланыста екенін анықтадық. Егер әлемдік байлықты графиктің тік осі бойынша пайыздық көрсеткіштермен белгілесек, ал оны басқаруға ие халықтың пайыздық үлесін көлденең осі бойынша белгілесек және тік осінің сол жағына осы графиктің көлеңкелі суретін қоссақ, байлық пирамидасын аламыз. Осы пирамидада жоғары байлық деңгейіне көтерілген сайын, оған қол жеткізе алатын адамдардың саны азаяды, сондықтан фигураның төменгі жағы кең, ал жоғарғы жағы Мысыр пирамидаларына ұқсас. Байлықтың ең жоғары және ең төменгі деңгейлері арасындағы алшақтық уақыт өте келе артып келеді, бүгінде әлем халқының тек 1% ғана байлықтың 50% иеленсе, ал қалған 99% қалған 50% иеленуге мүмкіндік алады. Осы есептің негізінде байлық пирамидасы суретте көрсетілгендей көрінеді.
The more current usage refers to the billions of people living on less than $2.50 per day, the definition proposed in 1998 by C. K. Prahalad and Stuart L. Hart. It was subsequently expanded upon by both in their books: The Fortune at the Bottom of the Pyramid by Prahalad in 2004 and Capitalism at the Crossroads by Hart in 2005. Prahalad proposes that businesses, governments, and donor agencies stop thinking of the poor as victims and instead start seeing them as resilient and creative entrepreneurs as well as value demanding consumers. He proposes that there are tremendous benefits to multi national companies who choose to serve these markets in ways responsive to their needs. After all the poor of today are the middle class of tomorrow. There are also poverty reducing benefits if multi nationals work with civil society organizations and local governments to create new local business models. However, there is some debate over Prahalad's proposition. Aneel Karnani, also of the Ross School at the University of Michigan, argued in a 2007 paper that there is no fortune at the bottom of the pyramid and that for most multinational companies the market is really very small. Karnani also suggests that the only way to alleviate poverty is to focus on the poor as producers, rather than as a market of consumers. Prahalad later provided a multi page response to Karnani's article. Additional critiques of Prahalad's proposition have been gathered in "Advancing the 'Base of the Pyramid' Debate". Meanwhile, Hart and his colleague Erik Simanis at Cornell University's Center for Sustainable Global Enterprise advance another approach, one that focuses on the poor as business partners and innovators, rather than just as potential producers or consumers. Hart and Simanis have led the development of the Base of the Pyramid Protocol, an entrepreneurial process that guides companies in developing business partnerships with income poor communities in order to "co create businesses and markets that mutually benefit the companies and the communities". This process has been adopted by the SC Johnson Company and the Solae Company (a subsidiary of DuPont). Furthermore, Ted London at the William Davidson Institute at the University of Michigan focuses on the poverty alleviation implications of Base of the Pyramid ventures. He has created a BoP teaching module designed for integration into a wide variety of courses common at business schools that explain the current BoP thinking. He has identified the BoP Perspective as a unique market based approach to poverty alleviation. London has also developed the BoP Impact Assessment Framework, a tool that provides a holistic and robust guide for BoP ventures to assess and enhance their poverty alleviation impacts. This framework, along with other tools and approaches, is outlined in London's Base of the Pyramid Promise and has been implemented by companies, non profits, and development agencies in Latin America, Asia, and Africa.]] The pyramid is a graphical depiction of inverse relationship between two variables as one increases the other decreases. We find that the percent of world wealth and the percent of world population controlling it are related with each other in an inverse relation. If we plot the world wealth in percent terms along the vertical axis of a graph and the corresponding percent population having control on it on the horizontal axis of a graph and add the mirror image of this graph on the left side of the vertical axis we get a wealth pyramid and can see that as we move to higher and higher wealth brackets we find that fewer and fewer people have access to it, thus the figure has a wide bottom and a lean top similar to the pyramids of Egypt. It has been reported that the gap between the ToP and BoP is widening over time in such a way that only 1% of the world population controls 50% of the wealth today, and the other 99% is having access to the remaining 50% only. On the basis of this report the wealth pyramid would look like the one shown in the illustration.
Төбе қаншалықты төмен?
Стандарттар мен өлшемдер әзірленді, мысалы күніне 2,5 доллардан кем, бізге әрқашан «қоғамның төменгі жағы» (BoP) деп аталатын жоғарғы шегін көрсетеді, ал оның негізін немесе ең төменгі деңгейін емес. Шындығында, ең төменгі деңгей немесе негіз одан да әлдеқайда төмен. Тіпті ресми анықтама бойынша, мысалы, Үндістанда Рангаражан комитеті кедейлік мәселесін қайта қарағаннан кейін 2011-2012 жылдары кедейлік шегін қалалық аймақтарда жан басына күніне 47,00 индий руписіне (0,69 АҚШ доллары), ал ауылдық аймақтарда 32,00 индий руписіне (0,47 АҚШ доллары) белгіледі (2016 жылғы маусым айының айырбас бағамы бойынша), бұл күніне 2,5 АҚШ долларынан әлдеқайда аз. Бұл да Рангаражан комитетінің анықтамасы бойынша кедейлердің жоғарғы тобы. Ал нағыз төменгі шек қайда? Ол қаншалықты төмен? Мұны, әлдеқашан дамып келе жатқан елдердің қалаларының ортасындағы шалаптарды бақылап қана көру арқылы түсінуге болады.
Жақсы бизнес-ақыл және БПБ нарықтары
Каш Ранган, Джон Квельч және Гарвард бизнес мектебінің жаһандық кедейлік жобасының басқа да профессорлық-оқытушылық құрамы "БП нарығын ашу және кеңейтудегі өзімшіл мүддесін қамтамасыз ету арқылы бизнес ең кедей тұтынушыларға қызмет көрсетіп, дамуға үлес қоса отырып, пайда таба алады" деп санайды. Ранганның сөзіне сүйенсек, "бизнес үшін әлемдегі дамушы нарықтардың көп бөлігі пирамиданың төменгі қабатында орналасқан, сондықтан оған ұмтылу – жақсылық жасау емес, тиімді бизнес шешімі". Эрик Симанис бұл модельдің қателігі бар екенін хабарлады. Симанис айтады: "Мысалы, төрт сынақ нарығында 5%-дан 10%-ға дейін жеткілікті ену деңгейіне қол жеткізгеніне қарамастан, Procter & Gamble 2001 жылы өнімді кең ауқымда іске қосқаннан кейін Pur су тазарту ұнтағынан бәсекеге қабілетті кіріс таба алмады. DuPont та 2006 жылдан 2008 жылға дейін Үндістанның Андхра-Прадеш штатындағы еншілес компаниясы Solae (жаһандық соя ақуызы өндірушісі) арқылы ұқсас қиындықтарға тап болды. Өте кедей адамдар арасында бизнес жүргізудің жоғары құны әр операциядан жоғары үлеске талап ететіндіктен, компаниялар жоғары маржа мен бағалардың пирамиданың жоғарғы қабатында ғана емес, пирамиданың төменгі қабатында дағы бизнестің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін қажет екенін түсінуі керек". Марк Гунтер былай деді: "Пирамиданың төменгі қабатындағы (БП) нарықтың көшбасшысы, әрине, Unilever. Оның ең танымал БП өнімі – Pureit, Үндістан, Африка және Латын Америкасында сатылатын үстел үстіне қойылатын су тазарту жүйесі. Бұл өмірді сақтап қана қоймай, акционерлерге пайда да әкелмейді". Бірнеше консалтингтік компаниялар экономдық масштабты пайдалану арқылы пирамиданың төменгі қабатына қол жеткізудің тиімділігін модельдеуге тырысты.
Микрокредит
"Пирамиданың төменгі жағына" мысал ретінде Оңтүстік Азиядағы, әсіресе Бангладеште дамитын шағын несие нарығын қарастыруға болады. Технологияның үнемі арзандауы мен қолжетімділігінің артуына байланысты, "мүлігі өте аз адамдарға өте шағын сомада ақша беру" экономикалық тұрғыдан тиімді бола бастады. Үнді банктерінің бір есебінде микроқаржы желісі (Үндістанда "Са Дхан" деп аталады) "кедейлерге көмектеседі" және "банктерге бизнесті кеңейтуге" мүмкіндік береді делінген. Дегенмен, ресми несие берушілер бейресми делдалдықтан сақтануы керек: кейбір кәсіпкер қарыз алушылар микроқаржы жобалары мен одан да кедей микрокәсіпкерлер арасында бейресми делдалдарға айналады. Микроқаржыға оңай қол жеткізетіндер несиелерді одан да кедей қарыз алушыларға бөліп беретін кішігірім несиелерге бөледі. Бейресми делдалдық – спектрдің жақсы жағындағы кездейсоқ делдалдардан бастап, кәсіби және кейде қылмыстық жағындағы "қарыз есірткіштерге" дейін жетеді.
Нарыққа арналған өнімдер
Кедейлердің қажеттіліктерін ескере отырып жасалған көптеген өнімдердің мысалы – суық сумен тиімді жұмыс істейтін және кедейлерге бастапқы құнның жоғары болуын азайту үшін кішкентай қаптамаларда сатылатын шампунь. Мұндай өнімді Hindustan Unilever компаниясы сатады.
Инновациялар
BOP тұтынушылары инновацияны оңай қабылдамайды деген дәстүрлі пікір бар. Алайда, C. K. Prahalad (2005) осы дәстүрлі пікірге қарсы шығып, BOP нарығы инновацияларды қабылдауға өте ынталы екенін айтты. Мысалы, BOP тұтынушылары компьютерлік терминалдарды, ұялы телефондарды, мобильді банкинг және басқа да мүмкіндіктерді пайдаланады. Эверетт Роджерс (2004) ұсынған инновацияның салыстырмалы артықшылығы және күрделілігі сипаттамалары пирамиданың төменгі жағындағы нарықта инновацияны қабылдауға маңызды әсер етеді (Rahman, Hasan, and Floyd, 2013). Сондықтан, осы нарық үшін жасалған инновация осы екі сипаттамаға (салыстырмалы артықшылық пен күрделілік) баса назар бергені жөн.
Кәсіпкерлік капитал
Бастапқыда Прахалад BoP өнімдерін әзірлеуге және BoP нарықтарына енуге корпорацияларға назар аударған болса, көптеген адамдар шағын және орта кәсіпорындар (ШОК) одан да маңызды рөл атқара алады деп санайды. Бұл шектеулі серіктестерге (ШС) жаңа венчурлік капитал нарықтарына қадам басуға мүмкіндік береді. Бірнеше әлеуметтік венчурлық қорлар жұмыс істеп жатқанмен, нағыз венчурлік капитал (ВК) қорлары енді құрылуда.
Жасалған
BOP тұтынушылары брендке көңіл бөлмейді деген дәстүрлі пікір бар (Prahalad, 2005). Алайда, C. K. Prahalad (2005) осы дәстүрлі пікірге қарсы шығып, BOP нарығы брендке көңіл бөлгенін айтты. Мысалы, бренд пирамиданың төменгі жағындағы нарықта жаңа өнімді қабылдауға ықпал етеді (Rahman, Hasan, and Floyd, 2013). Рахман және авторлар (2013) инновацияның салыстырмалы артықшылығына оң әсер ететінін және бұл BOP-та инновацияны қабылдауға алып келетінін атап көрсетті. Дәстүрлі пікір бойынша, бұл нарықтағы адамдар бренд туралы түсінікке ие емес еді. Сопан Қумбар (2013)
Кәсіпкерлік және қоғамдық серіктестіктер
Fortune журналының 2006 жылғы 15 қарашадағы басылымында хабарланғандай, 2005 жылдан бері SC Johnson компаниясы Кенияның Найроби қаласындағы Кибера шалапқылық ауданындағы жастар ұйымдарымен әріптестік етіп келеді. SC Johnson және ұйымдар бірлесіп, қоғамдық негіздегі қалдықтарды басқару және тазалау компаниясын құрды, ол аудан тұрғындарына үй тазалау, жәндіктерге қарсы өңдеу және қалдықтарды жою қызметтерін ұсынады. SC Johnson жобасы «Пирамиданың негізі» протоколының алғашқы іске асырылған жобасы болды.
Конференциялар
БП-ға қатысты бірқатар академиялық және кәсіби конференциялар өткізілді. Осы конференциялардың мысалдары төменде келтірілген: Sankalp конференциясы – 2012 жылдың мамыр айында Үндістанның Мумбаи қаласында, Intellecap ұйымдастырған. «Пайда табу арқылы кедейлікті жою» – 2004 жылғы желтоқсанда Сан-Франциско, Калифорнияда, Дүниежүзілік ресурстар институты (WRI) ұйымдастырған. «Пирамиданың төменгі жағындағы бизнес мүмкіндіктері мен инновациялар» – 2005 жылдың тамызында Бразилияның Сан-Паулу қаласында, 2005 жылдың қыркүйегінде Мексиканың Мехико қаласында, WRI, Көпжақты инвестициялық қор және Ashoka бірлесіп өткізген екі бауырлас конференция. «Пирамиданың төменгі жағындағы зерттеулер» – 2006 жылдың мамыр айында Мичиган штатының Энн-Арбор қаласында, Уильям Дэвидсон институты (WDI) және Мичиган университетінің Росс бизнес мектебімен бірлесіп ұйымдастырылған. «Төрт миллиардқа бизнес» – 2007 жылдың қыркүйегінде Энн-Арбор қаласында, Мичиган штатында, WDI және Корнелл университетінің тұрақты жаһандық кәсіпкерлік орталығы ұйымдастырды. «Пирамиданың төменгі жағындағы тұрақты инновациялар» – 2008 жылдың қыркүйегінде Хельсинкиде, Финляндияда, Хельсинки экономика мектебінде өтті. «Пирамиданың төменгі жағындағы тәжірибе» – 2009 жылдың маусымы, Калифорния университеті, Ирвиндегі Ақша, технология және қаржылық қолжетімділік институты ұйымдастырды, Intel Research, UC Discovery бағдарламасы және UC Irvine ақпараттық технологиялар мен ұйымдарды зерттеу орталығы демеушілік етті. «Пирамиданың төменгі жағындағы кәсіпорындардың әсері» – 2009 жылдың қарашасы, Дельфт, Нидерланды, Дельфт технология университеті өткізді. «BoP Summit 2013» – 2013 жылдың қазанында, Энн-Арбор, Мичиган, АҚШ, Уильям Дэвидсон институты (WDI) ұйымдастырған. «BoP Global Network Summit 2015» – 2015 жылдың шілдесі, Берлингтон, Вермонт, АҚШ, BoP Global Network ұйымдастырған.
Sankalp Conference – May 2012 in Mumbai, India – hosted by the Intellecap. Eradicating Poverty through Profit – December 2004 in San Francisco, CA – hosted by the World Resources Institute (WRI). Business Opportunity and Innovation at the Base of the Pyramid – August 2005 in São Paulo, Brazil, September 2005 in Mexico City, Mexico – two sister conferences co hosted by WRI, the Multilateral Investment Fund and Ashoka. Research at the Base of the Pyramid – May 2006 in Ann Arbor, MI – co hosted by the William Davidson Institute (WDI) and the Ross School of Business at the University of Michigan. Business with Four Billion – September 2007 in Ann Arbor, MI – co hosted by WDI and the Center for Sustainable Global Enterprise at Cornell University. Sustainable Innovations at the Base of the Pyramid – September 2008 in Helsinki, Finland – hosted by the Helsinki School of Economics. "The Bottom of the Pyramid in Practice" – June 2009, hosted by the Institute for Money, Technology and Financial Inclusion at the University of California, Irvine, and sponsored by Intel Research, the UC Discovery program, and the Center for Research on Information Technology and Organizations at UC Irvine. "Impact of Base of the Pyramid Ventures" – November 2009 in Delft, the Netherlands – hosted by the Delft University of Technology. "BoP Summit 2013" October 2013, Ann Arbor, Michigan, USA hosted by the William Davidson Institute (WDI). "BoP Global Network Summit 2015" July 2015, Burlington, Vermont, USA hosted by the BoP Global Network.