Кіріспе

Апель мен Хабермас бастамасымен ойлау және келісім туралы философиялық тұжырымдама. Коммуникативтік рационалдық немесе коммуникативтік ойлау (kommunikative Rationalität) – адам рационалдылығын табысты коммуникацияның қажетті салдары ретінде сипаттайтын теориялар жиынтығы. Бұл теория ерекше түрде неміс философтары Карл Отто Апель мен Юрген Хабермас философиясымен, олардың әмбебап прагматика бағдарламасымен, сондай-ақ дискурстық этика және рационалды реконструкция сияқты байланысты теориялармен байланысты. Ақыл-ойдың осы көзқарасы келісімге жетудің нормалары мен процедураларын анықтауға бағытталған, сондықтан ол ақыл-ойды қоғамдық негіздеудің бір түрі ретінде қарастырылады. Коммуникативтік рационалдық теориясына сәйкес, белгілі бір себептерге қабілеттілік коммуникацияның өзінде жатыр. Осыған сүйене отырып, Хабермас бұл мүмкіндікті нақты түрде формализациялауға тырысты. Хабермас пікірінше, теориямен түсіндірілуі керек құбылыстар – сөйлеу және әрекет етуге қабілетті субъектілерге тән "түсінісуге жету және аргументация жүргізу үшін интуитивті меңгерілген ережелер". Мақсат – бұл жасырын "қалай істеуге болады" білімін ашық "не білуге болады" біліміне айналдыру, яғни "моральдық практикалық" ойлау саласында өзімізді қалай ұстайтынымыз туралы білім. Теорияның нәтижесі – Хабермас үшін ХХ ғасыр философиясының ең маңызды тенденцияларына лайықты келетін, постмодернизмге тән салыстырмалылықтан қашатын және сындық бағалау үшін қажетті стандарттарды ұсынатын ақыл-ой тұжырымдамасы.

(Ресми) себептердің үш түрі

Хабермас бойынша, бұрынғы заманғы көзқарастарға тән, (яғни формальды және мағыналық тұрғыдан біріккен) "мазмұнды" ұтымдылық, қазіргі заманнан бастап мазмұнынан айырылып, үш таза "формальды" салаға бөлінді: (1) танымдық құралдық ақыл; (2) моральдық практикалық ақыл; және (3) эстетикалық көркемдік ақыл. Бірінші түрі ғылымға қатысты, онда тәжірибелер мен теориялар нәтижелерді болжау және бақылау қажеттілігіне бағытталған. Екінші түрі біздің моральдық және саяси ой-пікірлерімізде қолданылады (жалпы алғанда, "Мен қалай өмір сүруім керек?" деген сұраққа жауап беру), ал үшінші түрі көбінесе өнер мен әдебиет саласында кездеседі. Хабермасты осы екінші тип алаңдатады. Хабермас пікірінше, дін мен бұрын осы рөлді атқарған басқа дәстүрлердің маңыздылығын жоғалтуы салдарынан, біз енді "Мен қалай өмір сүруім керек?" деген сұраққа мазмұнды жауап бере алмаймыз. Сонымен қатар, "метафизикадан кейінгі" теорияның еңсеруі керек қатаң шектері бар – атап айтқанда, біздің қоғамдық пікір алмасуымызға қажетті процедуралар мен нормаларды анықтау. Біздің моральдық және саяси ой-пікірлерімізде қолданатын негіздеу әдістері және басқалардың қандай талаптарының дұрыс екенін анықтау жолдары ең маңызды, және біздің "ұтымды" екенімізді олар анықтайды. Сондықтан Хабермас коммуникативтік ақылдың рөлін біздің моральдық және саяси дискурсымызды жүргізуге қажетті әдістерді жасау деп санайды. Бұл таза формальды "еңбек бөлінісін" Николас Компридис сынға алды, ол оны практикалық және эстетикалық ойлаудың арасындағы тым күшті айырмашылық, "дұрыс" пен "жақсы" арасындағы негізсіз қатаң шекара және мағынадан гөрі жарамдылыққа артық басымдық деп есептейді.

Түсіндірме

Хабермас коммуникативті рационалдылық тұжырымы осы заманағы философиялық ағымдармен бірге дамиды. 1) туралы былай деуге болады: Коммуникативті рационалдылық білімді пайдалануда, тіл мен іс-қимыл арқылы, білімнің өзіндік қасиеті емес, оның қолданылуында көрінеді. Бұл, ең алдымен, жарамдылық талаптарымен қарым-қатынас жасау тәсіліне қатысты, және жалпы алғанда, осы талаптардың өзіне тән қасиет емес. Бұдан әрі, бұл көзқарас өмірдің мүмкін формаларының формалды сипаттамаларын ғана ұсынады, бірақ гендер, нәсіл, этникалық топ және сексуалдық бағдарламалар мәселелерін ескермейтіндігінен, сондай-ақ қоғамдық сфераның тарихи құрылымындағы қақтығыс, бәсеке және шеттетудің рөлін назарға алмайтындықтан, нақты өмір формасына соқырлық танытады. Соңғы уақытта Николас Компридис Хабермас рационалдылық тұжырымын тұтас емес және жеткіліксіз күрделі деп сынап, Хабермас теориясының тар процедуралық шеңберінен асып түсетін «мүмкіндіктерді ашу» рөлін ұсынды. Хабермас теориясы утопиялық қоғамға негізделген, бірақ шындықта мұндай қоғам жоқ. Авторлар Хабермас ұсынған осы коммуникация түрі іс жүзінде іске асырыла алмайды, себебі адамдардың қажетті ресурстарға қол жеткізу мүмкіндігі шектеулі деп мәлімдейді. Бұл тек Батыс емес, Батыстан тыс қоғамдарда да орынды. Еуропа елдері білім мен технологияның жетіспеушілігіне тап болып, қоғамдық қатысуға дайындық деңгейі төмен. Байрон Ренстра мен Дерек Хук «Хабермас әлсіреуі: Коммуникативті рационалдылықтың құлауы» атты мақаласында Хабермас өзі сөйлесіп отырған адамдардан тым көп күткенін талқылайды. Хабермас коммуникативті рационалдылыққа қатысушы адамдар қолданылып жатқан тақырып бойынша кең білімге ие болуы керек деп есептеген. Бірақ авторлардың пікірінше, бұл талап тым жоғары. Осы адамдардың коммуникативті рационалдылыққа қатысу үшін жеткілікті білімі болмағандықтан, олар өз ойларын немесе қоғамдағы орнын қорғауға себеп таппайды. Олар тіпті Хабермас ұсынған алғышарттардың көпшілік үшін өте қиын және ауыр екенін айтады. Хабермас сондай-ақ адамдардың коммуникативті рационалдылыққа қатысу үшін білімді жинақтауын тоқтатуына себеп болатын кедергілерді ескермеді. Мысалы, Джейн Браатанның «Коммуникативті рационалдылықтан коммуникативті ойлауға дейін: феминистік теория мен практиканың негізі» еңбегінде әйелдердің мектептегі кемсітушілік тарихына байланысты коммуникативті рационалдылыққа қатысудағы мүмкіндіктері шектеулі екендігі талқыланады. Әйелдер әрдайым толыққанды білім алуға мүмкіндік алған жоқ, ал Хабермас бойынша олар өз пікірлерін қорғауға құқылы емес. Бұл тақырыпта тағы бір мәселе көтеріледі, егер бұл теория бүгінгі заманда дамыса, ол адамдарды одан да көп бөліп тастауы мүмкін. Төменгі әлеуметтік топтағы адамдарға жасалатын кемсітушілікке байланысты, олар жаңа үрдістермен қадамдаса алмайды, демек, үлесін қоса алмайды. Хабермас «Коммуникативті және стратегиялық рационалдық: Хабермас коммуникативті әрекет және әлеуметтік ми теориясы» еңбегінде коммуникативті рационалдылықты күнделікті тіл ретінде қарастыруды қалайды. Оның пікірінше, әркім білім алуға және кез келген тақырып бойынша өз ұстанымын қорғауға ұмтылуы керек.