Кіріспе
Апель мен Хабермас бастамасымен ойлау және келісім туралы философиялық тұжырымдама. Коммуникативтік рационалдық немесе коммуникативтік ойлау (kommunikative Rationalität) – адам рационалдылығын табысты коммуникацияның қажетті салдары ретінде сипаттайтын теориялар жиынтығы. Бұл теория ерекше түрде неміс философтары Карл Отто Апель мен Юрген Хабермас философиясымен, олардың әмбебап прагматика бағдарламасымен, сондай-ақ дискурстық этика және рационалды реконструкция сияқты байланысты теориялармен байланысты. Ақыл-ойдың осы көзқарасы келісімге жетудің нормалары мен процедураларын анықтауға бағытталған, сондықтан ол ақыл-ойды қоғамдық негіздеудің бір түрі ретінде қарастырылады. Коммуникативтік рационалдық теориясына сәйкес, белгілі бір себептерге қабілеттілік коммуникацияның өзінде жатыр. Осыған сүйене отырып, Хабермас бұл мүмкіндікті нақты түрде формализациялауға тырысты. Хабермас пікірінше, теориямен түсіндірілуі керек құбылыстар – сөйлеу және әрекет етуге қабілетті субъектілерге тән "түсінісуге жету және аргументация жүргізу үшін интуитивті меңгерілген ережелер". Мақсат – бұл жасырын "қалай істеуге болады" білімін ашық "не білуге болады" біліміне айналдыру, яғни "моральдық практикалық" ойлау саласында өзімізді қалай ұстайтынымыз туралы білім. Теорияның нәтижесі – Хабермас үшін ХХ ғасыр философиясының ең маңызды тенденцияларына лайықты келетін, постмодернизмге тән салыстырмалылықтан қашатын және сындық бағалау үшін қажетті стандарттарды ұсынатын ақыл-ой тұжырымдамасы.
Communicative rationality or communicative reason (kommunikative Rationalität) is a theory or set of theories which describes human rationality as a necessary outcome of successful communication. This theory is in particular tied to the philosophy of German philosophers Karl Otto Apel and Jürgen Habermas, and their program of universal pragmatics, along with its related theories such as those on discourse ethics and rational reconstruction. This view of reason is concerned with clarifying the norms and procedures by which agreement can be reached, and is therefore a view of reason as a form of public justification. According to the theory of communicative rationality, the potential for certain kinds of reason is inherent in communication itself. Building from this, Habermas has tried to formalize that potential in explicit terms. According to Habermas, the phenomena that need to be accounted for by the theory are the "intuitively mastered rules for reaching an understanding and conducting argumentation", possessed by subjects who are capable of speech and action. The goal is to transform this implicit "know how" into explicit "know that", i. e. knowledge, about how we conduct ourselves in the realm of "moral practical" reasoning. The result of the theory is a conception of reason that Habermas sees as doing justice to the most important trends in twentieth century philosophy, while escaping the relativism which characterizes postmodernism, and also providing necessary standards for critical evaluation.
(Ресми) себептердің үш түрі
Хабермас бойынша, бұрынғы заманғы көзқарастарға тән, (яғни формальды және мағыналық тұрғыдан біріккен) "мазмұнды" ұтымдылық, қазіргі заманнан бастап мазмұнынан айырылып, үш таза "формальды" салаға бөлінді: (1) танымдық құралдық ақыл; (2) моральдық практикалық ақыл; және (3) эстетикалық көркемдік ақыл. Бірінші түрі ғылымға қатысты, онда тәжірибелер мен теориялар нәтижелерді болжау және бақылау қажеттілігіне бағытталған. Екінші түрі біздің моральдық және саяси ой-пікірлерімізде қолданылады (жалпы алғанда, "Мен қалай өмір сүруім керек?" деген сұраққа жауап беру), ал үшінші түрі көбінесе өнер мен әдебиет саласында кездеседі. Хабермасты осы екінші тип алаңдатады. Хабермас пікірінше, дін мен бұрын осы рөлді атқарған басқа дәстүрлердің маңыздылығын жоғалтуы салдарынан, біз енді "Мен қалай өмір сүруім керек?" деген сұраққа мазмұнды жауап бере алмаймыз. Сонымен қатар, "метафизикадан кейінгі" теорияның еңсеруі керек қатаң шектері бар – атап айтқанда, біздің қоғамдық пікір алмасуымызға қажетті процедуралар мен нормаларды анықтау. Біздің моральдық және саяси ой-пікірлерімізде қолданатын негіздеу әдістері және басқалардың қандай талаптарының дұрыс екенін анықтау жолдары ең маңызды, және біздің "ұтымды" екенімізді олар анықтайды. Сондықтан Хабермас коммуникативтік ақылдың рөлін біздің моральдық және саяси дискурсымызды жүргізуге қажетті әдістерді жасау деп санайды. Бұл таза формальды "еңбек бөлінісін" Николас Компридис сынға алды, ол оны практикалық және эстетикалық ойлаудың арасындағы тым күшті айырмашылық, "дұрыс" пен "жақсы" арасындағы негізсіз қатаң шекара және мағынадан гөрі жарамдылыққа артық басымдық деп есептейді.
Түсіндірме
Хабермас коммуникативті рационалдылық тұжырымы осы заманағы философиялық ағымдармен бірге дамиды. 1) туралы былай деуге болады: Коммуникативті рационалдылық білімді пайдалануда, тіл мен іс-қимыл арқылы, білімнің өзіндік қасиеті емес, оның қолданылуында көрінеді. Бұл, ең алдымен, жарамдылық талаптарымен қарым-қатынас жасау тәсіліне қатысты, және жалпы алғанда, осы талаптардың өзіне тән қасиет емес. Бұдан әрі, бұл көзқарас өмірдің мүмкін формаларының формалды сипаттамаларын ғана ұсынады, бірақ гендер, нәсіл, этникалық топ және сексуалдық бағдарламалар мәселелерін ескермейтіндігінен, сондай-ақ қоғамдық сфераның тарихи құрылымындағы қақтығыс, бәсеке және шеттетудің рөлін назарға алмайтындықтан, нақты өмір формасына соқырлық танытады. Соңғы уақытта Николас Компридис Хабермас рационалдылық тұжырымын тұтас емес және жеткіліксіз күрделі деп сынап, Хабермас теориясының тар процедуралық шеңберінен асып түсетін «мүмкіндіктерді ашу» рөлін ұсынды. Хабермас теориясы утопиялық қоғамға негізделген, бірақ шындықта мұндай қоғам жоқ. Авторлар Хабермас ұсынған осы коммуникация түрі іс жүзінде іске асырыла алмайды, себебі адамдардың қажетті ресурстарға қол жеткізу мүмкіндігі шектеулі деп мәлімдейді. Бұл тек Батыс емес, Батыстан тыс қоғамдарда да орынды. Еуропа елдері білім мен технологияның жетіспеушілігіне тап болып, қоғамдық қатысуға дайындық деңгейі төмен. Байрон Ренстра мен Дерек Хук «Хабермас әлсіреуі: Коммуникативті рационалдылықтың құлауы» атты мақаласында Хабермас өзі сөйлесіп отырған адамдардан тым көп күткенін талқылайды. Хабермас коммуникативті рационалдылыққа қатысушы адамдар қолданылып жатқан тақырып бойынша кең білімге ие болуы керек деп есептеген. Бірақ авторлардың пікірінше, бұл талап тым жоғары. Осы адамдардың коммуникативті рационалдылыққа қатысу үшін жеткілікті білімі болмағандықтан, олар өз ойларын немесе қоғамдағы орнын қорғауға себеп таппайды. Олар тіпті Хабермас ұсынған алғышарттардың көпшілік үшін өте қиын және ауыр екенін айтады. Хабермас сондай-ақ адамдардың коммуникативті рационалдылыққа қатысу үшін білімді жинақтауын тоқтатуына себеп болатын кедергілерді ескермеді. Мысалы, Джейн Браатанның «Коммуникативті рационалдылықтан коммуникативті ойлауға дейін: феминистік теория мен практиканың негізі» еңбегінде әйелдердің мектептегі кемсітушілік тарихына байланысты коммуникативті рационалдылыққа қатысудағы мүмкіндіктері шектеулі екендігі талқыланады. Әйелдер әрдайым толыққанды білім алуға мүмкіндік алған жоқ, ал Хабермас бойынша олар өз пікірлерін қорғауға құқылы емес. Бұл тақырыпта тағы бір мәселе көтеріледі, егер бұл теория бүгінгі заманда дамыса, ол адамдарды одан да көп бөліп тастауы мүмкін. Төменгі әлеуметтік топтағы адамдарға жасалатын кемсітушілікке байланысты, олар жаңа үрдістермен қадамдаса алмайды, демек, үлесін қоса алмайды. Хабермас «Коммуникативті және стратегиялық рационалдық: Хабермас коммуникативті әрекет және әлеуметтік ми теориясы» еңбегінде коммуникативті рационалдылықты күнделікті тіл ретінде қарастыруды қалайды. Оның пікірінше, әркім білім алуға және кез келген тақырып бойынша өз ұстанымын қорғауға ұмтылуы керек.
Blockquote|[Communicative] rationality refers primarily to the use of knowledge in language and action, rather than to a property of knowledge. One might say that it refers primarily to a mode of dealing with validity claims, and that it is in general not a property of these claims themselves. Furthermore this perspective suggests no more than formal specifications of possible forms of life it does not extend to the concrete form of life for being blind to issues of gender, race, ethnicity, and sexuality, and for ignoring the role of conflict, contest, and exclusion in the historical constitution of the public sphere. More recently, Nikolas Kompridis has taken issue with Habermas' conception of rationality as incoherent and insufficiently complex, proposing a "possibility disclosing" role for reason that goes beyond the narrow proceduralism of Habermas' theory. Habermas's theories are based on an utopian society while this just is not the case. The authors argue that this type of communication that Habermas offers could not actually be implemented because people do not have access to the resources they would need. This is not only in societies outside the west. European countries have problems with lack of education and the technology necessary to be prepared in order to participate in this community. In Byron Rienstra and Derek Hook article titled, "Weakening Habermas: The Undoing of Communicative Rationality", they discuss that Habermas expected too much of the people he is talking about. Habermas insinuated that the people are participating in communicative rationality have a broad knowledge on the topic at hand. But according to the authors, this is too much to ask of the people. And since these people do not have the knowledge to participate in communicative rationality, they would have no reason to defend their reasoning or position in society. They even go on to say that the preconditions that Habermas has put forward are extremely demanding and taxing on the public. Habermas also ignored the hindrances that people may face that may cause a person not to stay educated on the topics in order to participate in communicative rationality. For example, in "From Communicative Rationality to Communicative Thinking: A Basis for Feminist Theory and Practice" by Jane Braatan, it is discussed that women have a less advantage to be involved in communicative rationality due to the history of discrimination in schools. Women have not always had complete access to schooling, and according to Habermas they should not be able to defend their opinions. Another issues that is raised on this topic is the idea that if this theory is developed in today's age, it will segregate people even more. Due to the discrimination that people in lower social classes face, people would not be able keep up with new developments and therefore not be able to continue to contribute. Habermas wants communicative rationality to be considered an everyday language according to "Communicative versus Strategic Rationality: Habermas Theory of Communicative Action and the Social Brain". He believes everyone should strive for the ability to be educated and able to defend their position on every topic.