Тотонакапан: Мексиканың Веракрус және Пуэбла аймақтарындағы тотонак халқының тарихи өлкесі. Ацтектерге қарсы испандармен одақтасқан, бірақ кейіннен азайтқан аумақ.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тотонакапан – Мексиканың тотонак халқы тарихи түрде билік еткен аумақты, сондай-ақ қазіргі Веракрус және Пуэбла штаттарындағы аймақты білдіреді. Тарихи аумақ қазіргі аталатын аймақтан әлдеқайда кеңейген, солтүстікте Казонес өзенінен басталып, оңтүстікте Папалоапан өзеніне дейін, ал батысында Мексика шығанағынан қазіргі Сьерра-Норте-де-Пуэбла аймағына және Идальгоның бір бөлігіне дейін созылған. Испандықтар келген кезде, тотонактар осы үлкен аймақты бақылап тұрған, бірақ олардың үстінен ацтектер империясы билік жүргізген. Сондықтан олар Теночтитланға қарсы Эрнан Кортеспен одақтасты. Дегенмен, отарлық кезеңде тотонак халқы мен аумағы тарылып, әсіресе 1750 жылдан кейін метистер Тотонакапанға еніп, саяси және экономикалық билікті қолға алған кезде күрт қысқарды. Бұл 19 және 20 ғасырларда да жалғасып, тарихи Тотонакапанның көп бөлігі Пуэбла және Веракрус штаттары арасында бөлісті. Бүгінде бұл термин Веракрус штатының солтүстігіндегі тотонак мәдениетінің маңыздылығын сақтап қалған аймаққа ғана қатысты. Осы аймақта Эль-Тахин және Кемпоала археологиялық ескерткіштерімен қатар, Danza de los Voladores биімен танымал Папантла қаласы да орналасқан.
Totonacapan refers to the historical extension where the Totonac people of Mexico dominated, as well as to a region in the modern states of Veracruz and Puebla. The historical territory was much larger than the currently named region, extending from the Cazones River in the north to the Papaloapan River in the south and then west from the Gulf of Mexico into what is now the Sierra Norte de Puebla region and into parts of Hidalgo. When the Spanish arrived, the Totonac ethnicity dominated this large region, although they themselves were dominated by the Aztec Empire. For this reason, they allied with Hernán Cortés against Tenochtitlán. However, over the colonial period, the Totonac population and territory shrank, especially after 1750 when mestizos began infiltrating Totonacapan, taking political and economic power. This continued into the 19th and 20th centuries, prompting the division of most of historical Totonacpan between the states of Puebla and Veracruz. Today, the term refers only to a region in the north of Veracruz where Totonac culture is still important. This region is home to the El Tajín and Cempoala archeological sites as well as Papantla, which is noted for its performance of the Danza de los Voladores.
Тарих
Бұл аймақтағы ең алғашқы адам қоныстары шамамен б.з.д. 2000 жылға дейін жетеді, ал ауыл шаруашылығы осы қауымдардың арасында ерте пайда болды, жағалаудағы тұрғындардың диетасында теңіз өнімдері, әсіресе моллюскалар басым болды. Ауыл шаруашылығының мол өнімі арқасында аймақ көптеген шағын ауылдар мен салтанатты орталықтармен гүлденді. Шамамен б.з.д. 300 жылы Классикалық кезеңнің басталуы аймаққа үлкен өзгерістер әкелді, себебі ол Теотиуакан мен майя арасындағы маңызды сауда жолының бір бөлігіне айналды. Теотиуаканның дін мен сәулетке әсер еткендігі айқын көрінеді. "Totonacapan" атауы тотонак халқынан ("орна" дегенді білдіретін "пан" қосымшасымен) алынған, олар бұл аймаққа шамамен 8-9 ғасырларда келген. Бұрын осы жерде басқа да мәдениеттер тұрған, бірақ олар кейін жоғалып кеткен. Олардың негізгі археологиялық орындарына Эль-Тажин, Цемпоала және Йоуалихан (Пуэбла штатының Солтүстік таулы аймағында) жатады. Эль-Тажин тотонактардың ұлттық ерекшелігін анықтау үшін маңызды саналады. Аумақ бастапқыда оңтүстіктегі Папалоапан өзенінен солтүстіктегі Казонес өзеніне дейін, шығыста Мексика шығанағына дейін және батыста қазіргі Сьерра-Мадре-Ориентал тауларына дейін, қазіргі Пуэбла штатының Солтүстік таулы аймағына дейін, тіпті Тулансингоға дейін созылған. Дегенмен, испандықтар келгенге дейін бұл батыс аймақтарда нахуа және отоми тайпаларының келуінен этникалық құрамы араласқан. Оларға ольмектердің де зор ықпалы болды. Местисдер жергілікті биліктің билігін әлсірету үшін жерді жекешелендіріп, діни мүлікті тартып алып, дінге қатысты іс-шараларды тыйым салған. Тотонактар Мексика революциясы кезінде жағдайды өзгертуге қол жеткізді, бірақ бұл жетістіктер 1930 жылдары жоғалды. Тотонакапанды түрлі шағын саяси және экономикалық бірліктерге бөлу процесі 20 ғасыр бойы жалғасты. Осының бірі – Мехико-Тукспан тас жолының салынуы және Поза-Рика аймағында мұнай өндірісінің дамуы. Тезиутлан-Тлатлаукитепек тас жолы Тенампулькоға дейін Веракрус және Пуэбла облыстарының шекарасын нығайтты. Тотонак халқының саны екі штатта да азайып келеді, әсіресе 1980 жылдардан бері аймақтың нашар экономикалық жағдайына байланысты көптеген адамдар көшіп кетті. Тарих тотонак тіліне қысым көрсетіп келеді, тілшілер испан тіліне, ал кейде науатль тіліне ауысып жатыр, бірақ тілін ауыстырғандар өздерін тотонактар деп есептейді. Эль-Тажин 1992 жылы мәдени маңызы, әсіресе тотонак халқы үшін және оның сәулеті үшін ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Бұл сәулетке Мезоамериканың басқа аймақтарында кездеспейтін формадағы сәндік нишалар мен цементтің қолданылуы кіреді. Оның ең танымал ескерткіші – Нишалар пирамидасы, бірақ басқа маңызды ескерткіштерге Арройо тобы, Солтүстік және Оңтүстік доп алаңдары және Тажин Чико сарайлары жатады. 1970 жылдардан бері Эль-Тажин Веракрус штатындағы туристер үшін ең маңызды археологиялық орын болып табылады, жыл сайын 650 000-нан астам келушіні қабылдайды. Келесі маңызды орын – Цемпоала, тотонактардың гүлденген кезеңінде бұл ең маңызды қала болған. Испандықтар келген кезде де маңыздылығын сақтап тұрған, бірақ кейіннен көбінесе тасталған. Дегенмен, олардың таралу аймағы шамамен жеті муниципалитетке ғана шектелген. Жабайы жануарлардың ішінде - тілбірлер, қояндар, армадиллолар, опоссумдар, тұщы және тұзды судағы креветкалар, форель және түрлі құстар кездеседі. Жолдар мен тұрғын үйлер сияқты инфрақұрылым, әсіресе таулы аймақтарда нашар күйде. Көпірлердің салынуы аймақтың дамуы үшін маңызды, әсіресе жағалауды Мексиканың ішкі қалаларымен байланыстыру үшін. Басты экономикалық қызметтер – ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы және кейбір аймақтарда балық аулау. Жағалау аймақтарында көбінесе жылына екі рет жүгері, бұршақ, қызыл бұрыш, апельсин, лимон, грейпфрут, мандарин, қант құмырасы, банан, ваниль, кунжут және басқа да өнімдер өсіріледі. Таулы аймақтарда көбінесе кофе, қара бұрыш, сапота және қызыл мамей өсіріледі. Цитрустық жемістердің көп бөлігі экспортқа шығарылады. Малдан басқа, шошқа, қой, жылқы, үй құсы және ара шаруашылығы дамыған. Бұршақ испандықтар келгенге дейін жоғары бағаланған, оны діни рәсімдерде, хош иіссулар мен емдік құралдар жасауда, сондай-ақ дәмдеуіш ретінде пайдаланған. Ацтектер Тотонакапанды жаулап алған кезде, сыйлықтың бір бөлігі ваниль бұршақтарынан тұрды, олар көбінесе Теночтитлан қаласында шоколад сусындарына дәм беру үшін қолданылды. Жақында ваниль аймақтағы маңызды сауда тауары болды, 20 ғасырдың бірінші жартысында ванильдің бірнеше "барондары" аралық делдалдар ретінде байлық жинады. Бірақ оны басқа жерлерде арзанырақ өндіруге басталды және синтетикалық ванильдің пайда болуы мексикалық ванильдің нарығын құлдыратты. Өсімдіктің өсуіне қолайлы жағдайларға қарамастан, Мексика әлемдегі ванильдің тек он бес пайызын ғана өндіреді. Дегенмен, бірқатар кәсіпкерлер өнімділікті арттыру және Тотонакапан өндірген ванильдің сапасын жаңғырту үшін жұмыс істеп жатыр. Ең жақсы ваниль әлі де осы жерден келеді.
The earliest human settlements in the area date back to about 2000 BCE with agriculture practiced early with those communities on the coast having seafood prominent in the diet, especially mollusks. The area thrived with many small villages and ceremonial center because of abundant agricultural production. The beginning of the Classic period around 300BCE brought great changes to the region as it became part of an important trade route between Teotihuacan and the Maya. Evidence of Teotihuacan influence become evident including religion and architecture. The name "Totonacapan" is from the Totonac people (+ "pan" meaning "place"), who probably arrived to the area between the 8th and 9th centuries. It was populated by other cultures before this, which have since been lost. Their main archeological sites include El Tajín, Cempoala and Yohualichan (in the Sierra Norte de Puebla). El Tajín is considered crucial to Totonac identity. The territory originally extended from the Papaloapan River in the south to the Cazones River in the north, the Gulf of Mexico on the east and into the Sierra Madre Oriental mountains to the west into what is now the Sierra Norte de Puebla and perhaps even as far as Tulancingo. However, these western areas had become ethnically mixed due to influxes of Nahuas and Otomis long before the Spanish arrived. They were also heavily influenced by the olmec. The mestizos, meanwhile, were privatizing communally held land, confiscating religious property and prohibiting public worship to weaken the power of indigenous authorities. The Totonacs had some luck in turning the tide during the Mexican Revolution but these gains were lost in the 1930s. The process of dividing Totonacapan into various smaller entities politically and economically continued through the 20th century. One development was the construction of the Mexico City Tuxpan highway and the development of petroleum extraction in the Poza Rica area. The Teziutlán Tlatlauquitepec highway to Tenampulco reinforced a Veracruz/Puebla border. The Totonac population continues to decline in both states, especially since the 1980s with many migrating out due to the poor economy of the region. History has put pressure on the Totonac language, with speakers switching over to Spanish and in some cases, to Nahuatl even though those who change language still consider themselves Totonac. El Tajín was named a World Heritage Site in 1992, due to its cultural importance, especially to the Totonac people and its architecture. This architecture includes the use of decorative niches and cement in forms unknown in the rest of Mesoamerica. Its best known monument is the Pyramid of the Niches, but other important monuments include the Arroyo Group, the North and South Ballcourts and the palaces of Tajín Chico. Since the 1970s, El Tajin has been the most important archeological site in Veracruz for tourists, attracting over 650,000 visitors a year. The next most important site is Cempoala which during the height of the Totonacs, was the most important city. It was still important when the Spanish arrived, but it became mostly abandoned afterwards. However, their range is limited to less than in about seven municipalities. Wildlife includes squirrels, rabbits, armadillos, opossums, fresh and saltwater shrimp, trout, and various bird species. Infrastructure such as roadways and housing is in poor condition especially in the mountain areas. The construction of bridges is considered to be important to the regions development, especially to connect the coastline with the interior cities of Mexico. The principal economic activities are agriculture, the raising of cattle and in some areas, fishing. The coastal areas mostly produce corn with two harvests per year along with beans, chili peppers, oranges, limes, grapefruit, mandarin oranges, sugar cane, bananas, vanilla, sesame seed and more. The mountain areas principally grow coffee, black pepper, sapote and red mamey. Much of the citrus fruit is exported. Aside from cattle there is some other livestock such as pigs, sheep, horses and domestic fowl as well as bees. The bean was highly valued long before the arrival of the Spanish, used for religious rituals, perfumes and healing potions as well as a flavoring. When the Aztecs conquered Totonacapan, part of the tribute was in vanilla beans, mostly used to flavor chocolate drinks in Tenochtitlán. In the recent past, vanilla was a major trade in the region, with a number of vanilla “barons” in the first half of the 20th century making fortunes as middlemen and exporters. However, it began to be grown more cheaply elsewhere and the creation of synthetic vanilla collapsed the market for authentic Mexican vanilla. Despite the quality due to ideal growing conditions, Mexico produces only fifteen percent of the world's vanilla. However, a number of entrepreneurs are working to bring the crop back experimenting with production rates and promoting the quality of Totonacapan grown vanilla. The best vanilla still comes from here.
Демография және мәдениет
Тотонакапанда тотонактар енді үстемдік ететін халық болмаса да, олардың мәдениеті әлі де олардың атымен аталған Веракрус аймағының маңызды бөлігі болып табылады. Әр түрлі муниципалитеттерде ресми, көбінесе метистер басымдығы бар үкіметтер бар, бірақ көптеген үнді қауымдастықтарында әртүрлі муниципалдық билік органдарымен әртүрлі қарым-қатынаста болатын ақсақалдар кеңесі де бар. Дегенмен, бұл билер де азайып барады және көбінесе шеттетілген қауымдастықтарда ғана сақталып қалды. Өте кедей қауымдастарда билер жойылып барады, себебі адамдардың күрделі костюмдер жасауға немесе оларды күтіп ұстауға уақыты мен қаржысы жетпейді. Ескі ұстаздар қайтыс болғанда, олардың орнын басатын жастар табылмайды. Халықтың көп бөлігі католик дінін ұстанады, бірақ олардың ішінде үнді және католик сенімдерінің дәстүрлі қоспасын сақтайтындар мен дәстүрлі діни амалдардың саяси және әлеуметтік аспектілеріне аз мән беретін реформалық католиктер болып бөлінеді. 1950 жылдары Instituto Lingüístico de Verano осы аймаққа протестантизмді әкелді, қазір олардың құрамында евангелисттер, баптисттер және пентикосталдар бар. Аймақтың салыстырмалы түрде шалғай орналасқандығы және дәстүрлі әйелдердің әлі де ағаш отында тамақ пішіруі, жүгері және басқа да өнімдерді металарда ұнтақтауының арқасында дәстүрлі ас әлі де көп бөлігін сақтап келеді. Тағамдардың ішінде қабақ, тәтті жүгері және бұршақтан жасалған сорпалар бар. Бұршақтарды күріш тұқымымен дәмдейді. Кішкентай тағамдарға бұршақ қосылған тлакойо, күріш тұқымымен чили бұрыштары, тұздалған балық, түйеқұс және басқа да толтырмалармен тамалес, энчиладас зампада кіреді. Көкөніс тағамдарына бұршақпен немесе шөптер мен жұмыртқалармен берілетін квелит, қабақ тұқымы қосылған шайота, мамей және кактуспен (нопал) жасалған энчиладалар жатады. Теңіз өнімдері тағамдарына күріш тұқымымен және тәтті картоппен, сондай-ақ жармаланған балықтан жасалған әртүрлі дайындамалар кіреді. Ет тағамдарына әртүрлі үй құстары, шошқа еті, сиыр еті және көбінесе шегірілген қоян еті жатады. Көптеген ингредиенттер жергілікті, тек күріш және бадам сияқты бірнеше ерекшеліктер бар. Тағы бір танымал тағам – закахуил, ол жүгері пудингінің бір түрі.
Although the Totonac people are no longer the dominant population in Totonacapan, their culture remains an important part of the Veracruz region still named for them. The various municipalities have formal, generally mestizo dominated, governments but there are also councils of elders in many indigenous communities which have various relationships with the various municipal authorities. However, these dances are also waning and survive mostly in marginalized communities. In very poor communities, dances are dying out because the people do not have the time or money to make or maintain the elaborate costumes. As older instructors die, there are no younger ones to take their place. Most of the population is Catholic although these are split into those who practice the traditional mix of indigenous and Catholic beliefs and reform Catholics who put less emphasis on the political and social aspects of traditional religious practice. In the 1950s, Protestantism was introduced to the area by the Instituto Lingüístico de Verano which now includes evangelists, Baptists and Pentecostals. Much of traditional cuisine survives because of the area's relative remoteness and traditional women still cook over wood fires, grinding corn and other foods on metates. Dishes include soups made from squash, sweet corn and beans. Beans are flavored with sesame seed. Small dishes include tlacoyos with beans, chili peppers with sesame seed, tamales with salted fish, turkey and other fillings, enchiladas zampadas. Vegetable dishes include a green called quelite with beans or with herbs and eggs, chayote with squash seeds, enchiladas with mamey and nopal cactus with eggs. Seafood dishes include shrimp in various preparations including with sesame seed and sweet potato and grilled fish. Meats include various domestic fowl, pork, beef and rabbit, often smoked. Most ingredients are indigenous with a few exceptions such as sesame seed and almonds. Another common dish is zacahuil, which is a kind of corn pudding.