Кіріспе

Тотонакапан – Мексиканың тотонак халқы тарихи түрде билік еткен аумақты, сондай-ақ қазіргі Веракрус және Пуэбла штаттарындағы аймақты білдіреді. Тарихи аумақ қазіргі аталатын аймақтан әлдеқайда кеңейген, солтүстікте Казонес өзенінен басталып, оңтүстікте Папалоапан өзеніне дейін, ал батысында Мексика шығанағынан қазіргі Сьерра-Норте-де-Пуэбла аймағына және Идальгоның бір бөлігіне дейін созылған. Испандықтар келген кезде, тотонактар осы үлкен аймақты бақылап тұрған, бірақ олардың үстінен ацтектер империясы билік жүргізген. Сондықтан олар Теночтитланға қарсы Эрнан Кортеспен одақтасты. Дегенмен, отарлық кезеңде тотонак халқы мен аумағы тарылып, әсіресе 1750 жылдан кейін метистер Тотонакапанға еніп, саяси және экономикалық билікті қолға алған кезде күрт қысқарды. Бұл 19 және 20 ғасырларда да жалғасып, тарихи Тотонакапанның көп бөлігі Пуэбла және Веракрус штаттары арасында бөлісті. Бүгінде бұл термин Веракрус штатының солтүстігіндегі тотонак мәдениетінің маңыздылығын сақтап қалған аймаққа ғана қатысты. Осы аймақта Эль-Тахин және Кемпоала археологиялық ескерткіштерімен қатар, Danza de los Voladores биімен танымал Папантла қаласы да орналасқан.

Тарих

Бұл аймақтағы ең алғашқы адам қоныстары шамамен б.з.д. 2000 жылға дейін жетеді, ал ауыл шаруашылығы осы қауымдардың арасында ерте пайда болды, жағалаудағы тұрғындардың диетасында теңіз өнімдері, әсіресе моллюскалар басым болды. Ауыл шаруашылығының мол өнімі арқасында аймақ көптеген шағын ауылдар мен салтанатты орталықтармен гүлденді. Шамамен б.з.д. 300 жылы Классикалық кезеңнің басталуы аймаққа үлкен өзгерістер әкелді, себебі ол Теотиуакан мен майя арасындағы маңызды сауда жолының бір бөлігіне айналды. Теотиуаканның дін мен сәулетке әсер еткендігі айқын көрінеді. "Totonacapan" атауы тотонак халқынан ("орна" дегенді білдіретін "пан" қосымшасымен) алынған, олар бұл аймаққа шамамен 8-9 ғасырларда келген. Бұрын осы жерде басқа да мәдениеттер тұрған, бірақ олар кейін жоғалып кеткен. Олардың негізгі археологиялық орындарына Эль-Тажин, Цемпоала және Йоуалихан (Пуэбла штатының Солтүстік таулы аймағында) жатады. Эль-Тажин тотонактардың ұлттық ерекшелігін анықтау үшін маңызды саналады. Аумақ бастапқыда оңтүстіктегі Папалоапан өзенінен солтүстіктегі Казонес өзеніне дейін, шығыста Мексика шығанағына дейін және батыста қазіргі Сьерра-Мадре-Ориентал тауларына дейін, қазіргі Пуэбла штатының Солтүстік таулы аймағына дейін, тіпті Тулансингоға дейін созылған. Дегенмен, испандықтар келгенге дейін бұл батыс аймақтарда нахуа және отоми тайпаларының келуінен этникалық құрамы араласқан. Оларға ольмектердің де зор ықпалы болды. Местисдер жергілікті биліктің билігін әлсірету үшін жерді жекешелендіріп, діни мүлікті тартып алып, дінге қатысты іс-шараларды тыйым салған. Тотонактар Мексика революциясы кезінде жағдайды өзгертуге қол жеткізді, бірақ бұл жетістіктер 1930 жылдары жоғалды. Тотонакапанды түрлі шағын саяси және экономикалық бірліктерге бөлу процесі 20 ғасыр бойы жалғасты. Осының бірі – Мехико-Тукспан тас жолының салынуы және Поза-Рика аймағында мұнай өндірісінің дамуы. Тезиутлан-Тлатлаукитепек тас жолы Тенампулькоға дейін Веракрус және Пуэбла облыстарының шекарасын нығайтты. Тотонак халқының саны екі штатта да азайып келеді, әсіресе 1980 жылдардан бері аймақтың нашар экономикалық жағдайына байланысты көптеген адамдар көшіп кетті. Тарих тотонак тіліне қысым көрсетіп келеді, тілшілер испан тіліне, ал кейде науатль тіліне ауысып жатыр, бірақ тілін ауыстырғандар өздерін тотонактар деп есептейді. Эль-Тажин 1992 жылы мәдени маңызы, әсіресе тотонак халқы үшін және оның сәулеті үшін ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Бұл сәулетке Мезоамериканың басқа аймақтарында кездеспейтін формадағы сәндік нишалар мен цементтің қолданылуы кіреді. Оның ең танымал ескерткіші – Нишалар пирамидасы, бірақ басқа маңызды ескерткіштерге Арройо тобы, Солтүстік және Оңтүстік доп алаңдары және Тажин Чико сарайлары жатады. 1970 жылдардан бері Эль-Тажин Веракрус штатындағы туристер үшін ең маңызды археологиялық орын болып табылады, жыл сайын 650 000-нан астам келушіні қабылдайды. Келесі маңызды орын – Цемпоала, тотонактардың гүлденген кезеңінде бұл ең маңызды қала болған. Испандықтар келген кезде де маңыздылығын сақтап тұрған, бірақ кейіннен көбінесе тасталған. Дегенмен, олардың таралу аймағы шамамен жеті муниципалитетке ғана шектелген. Жабайы жануарлардың ішінде - тілбірлер, қояндар, армадиллолар, опоссумдар, тұщы және тұзды судағы креветкалар, форель және түрлі құстар кездеседі. Жолдар мен тұрғын үйлер сияқты инфрақұрылым, әсіресе таулы аймақтарда нашар күйде. Көпірлердің салынуы аймақтың дамуы үшін маңызды, әсіресе жағалауды Мексиканың ішкі қалаларымен байланыстыру үшін. Басты экономикалық қызметтер – ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы және кейбір аймақтарда балық аулау. Жағалау аймақтарында көбінесе жылына екі рет жүгері, бұршақ, қызыл бұрыш, апельсин, лимон, грейпфрут, мандарин, қант құмырасы, банан, ваниль, кунжут және басқа да өнімдер өсіріледі. Таулы аймақтарда көбінесе кофе, қара бұрыш, сапота және қызыл мамей өсіріледі. Цитрустық жемістердің көп бөлігі экспортқа шығарылады. Малдан басқа, шошқа, қой, жылқы, үй құсы және ара шаруашылығы дамыған. Бұршақ испандықтар келгенге дейін жоғары бағаланған, оны діни рәсімдерде, хош иіссулар мен емдік құралдар жасауда, сондай-ақ дәмдеуіш ретінде пайдаланған. Ацтектер Тотонакапанды жаулап алған кезде, сыйлықтың бір бөлігі ваниль бұршақтарынан тұрды, олар көбінесе Теночтитлан қаласында шоколад сусындарына дәм беру үшін қолданылды. Жақында ваниль аймақтағы маңызды сауда тауары болды, 20 ғасырдың бірінші жартысында ванильдің бірнеше "барондары" аралық делдалдар ретінде байлық жинады. Бірақ оны басқа жерлерде арзанырақ өндіруге басталды және синтетикалық ванильдің пайда болуы мексикалық ванильдің нарығын құлдыратты. Өсімдіктің өсуіне қолайлы жағдайларға қарамастан, Мексика әлемдегі ванильдің тек он бес пайызын ғана өндіреді. Дегенмен, бірқатар кәсіпкерлер өнімділікті арттыру және Тотонакапан өндірген ванильдің сапасын жаңғырту үшін жұмыс істеп жатыр. Ең жақсы ваниль әлі де осы жерден келеді.

Демография және мәдениет

Тотонакапанда тотонактар енді үстемдік ететін халық болмаса да, олардың мәдениеті әлі де олардың атымен аталған Веракрус аймағының маңызды бөлігі болып табылады. Әр түрлі муниципалитеттерде ресми, көбінесе метистер басымдығы бар үкіметтер бар, бірақ көптеген үнді қауымдастықтарында әртүрлі муниципалдық билік органдарымен әртүрлі қарым-қатынаста болатын ақсақалдар кеңесі де бар. Дегенмен, бұл билер де азайып барады және көбінесе шеттетілген қауымдастықтарда ғана сақталып қалды. Өте кедей қауымдастарда билер жойылып барады, себебі адамдардың күрделі костюмдер жасауға немесе оларды күтіп ұстауға уақыты мен қаржысы жетпейді. Ескі ұстаздар қайтыс болғанда, олардың орнын басатын жастар табылмайды. Халықтың көп бөлігі католик дінін ұстанады, бірақ олардың ішінде үнді және католик сенімдерінің дәстүрлі қоспасын сақтайтындар мен дәстүрлі діни амалдардың саяси және әлеуметтік аспектілеріне аз мән беретін реформалық католиктер болып бөлінеді. 1950 жылдары Instituto Lingüístico de Verano осы аймаққа протестантизмді әкелді, қазір олардың құрамында евангелисттер, баптисттер және пентикосталдар бар. Аймақтың салыстырмалы түрде шалғай орналасқандығы және дәстүрлі әйелдердің әлі де ағаш отында тамақ пішіруі, жүгері және басқа да өнімдерді металарда ұнтақтауының арқасында дәстүрлі ас әлі де көп бөлігін сақтап келеді. Тағамдардың ішінде қабақ, тәтті жүгері және бұршақтан жасалған сорпалар бар. Бұршақтарды күріш тұқымымен дәмдейді. Кішкентай тағамдарға бұршақ қосылған тлакойо, күріш тұқымымен чили бұрыштары, тұздалған балық, түйеқұс және басқа да толтырмалармен тамалес, энчиладас зампада кіреді. Көкөніс тағамдарына бұршақпен немесе шөптер мен жұмыртқалармен берілетін квелит, қабақ тұқымы қосылған шайота, мамей және кактуспен (нопал) жасалған энчиладалар жатады. Теңіз өнімдері тағамдарына күріш тұқымымен және тәтті картоппен, сондай-ақ жармаланған балықтан жасалған әртүрлі дайындамалар кіреді. Ет тағамдарына әртүрлі үй құстары, шошқа еті, сиыр еті және көбінесе шегірілген қоян еті жатады. Көптеген ингредиенттер жергілікті, тек күріш және бадам сияқты бірнеше ерекшеліктер бар. Тағы бір танымал тағам – закахуил, ол жүгері пудингінің бір түрі.