Уақыттан тыс әлем

Кіріспе

Ларри Нивеннің 1976 жылғы романы.

"Уақытсыз әлем" – Ларри Нивеннің 1976 жылы жарық көрген ғылыми-фантастикалық романы. Ол Нивеннің көптеген әңгімелеріндегі Белгілі Ғарыш әлемінен тысқары орналасқан, бірақ оның 1970-ші жылдардағы қатаң ғылыми фантастика романдарының тиянақты үлгісі болып табылады. Романның басты бөлігі алғашқыда "Галакси" журналында "Мемлекет балалары" деген атпен жарияланған; ал тағы бір бөлігі "Раммер" деген қысқа әңгіме ретінде жарық көрген. "Уақытсыз әлем" 1977 жылғы Locus Poll сауалнамасында бесінші орынға ие болды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Жером Бранч Корбеллдің емделмейтін қатерлі ісігі бар және ол 1970 жылы болашақта емделу үмітімен криогендік түрде тоңазытылған. 2190 жылы оны "Мемлекет" деп аталатын тоталитарлық әлемдік үкімет қайта тірілтеді. Оның тұлғасы мен естеліктері алынады (бұл процесте оның денесі жойылады) және миы жойылған қылмыскердің денесіне көшіріледі. Оянғаннан кейін оны үнемі "тексеруші" Пирса бағалайды, ол оны ұстауға тұрарлық па екеніне шешім қабылдауы керек. Өзінің ақыл-ойының жойылуы қаупімен, Корбелл әртүрлі сынақтардан өту үшін көп жұмыс істейді. Пирса Корбеллдің жалғызбасты және туылған турист екенін шешеді, бұл оны бір адамнан тұратын Буссард ұшағын ұшыру үшін идеалды кандидат етеді, оларды тераформациялаудың алғашқы қадамы ретінде қолайлы планеталарды тауып, себу. Бұл сапардың бір бағытта екенін білген Корбелл мемлекет тарапынан өзіне жұмсалатын тауар ретінде қаралғанына ренжіді, ол кемені ұрлап, галактиканың орталығына алып кетеді. (Бұл жерде алғашқы әңгіме аяқталды.) Пирса оны бұл туралы сөйлетуге мәжбүрлей алмайды. Пирса мен Мемлекет айла-шарғыға жүгінеді; Жермен байланысты пайдалана отырып, Пирсаның тұлғасына негізделген жасанды интеллект бағдарламасы кеме компьютеріне жасырын түрде көшіріледі. Пирса ИИ бұрылыс жасауға қарсы болса да, Корбеллдің тікелей бұйрығына бағынбайды. Ұзақ сапардан кейін (соның ішінде галактикалық осьтегі супер массивті қара тесікке жақын қатынас), тек борттағы аспалы анимациялық құрылғыларға байланысты мүмкін, Корбелл Күн жүйесіне қайта оралады. Кемеде 150 жылдай уақыт өткенімен, Жерде 3 миллион жыл өтті, себебі уақыт салыстырмалы түрде кеңейіп кетті. Алғашында ол шатасып, бастапқыда олар дұрыс емес жүйеге келген болуы мүмкін деп санайды, өйткені ол айтарлықтай өзгерді; Күн, әрине, қызыл алыпқа айналды және Жер болуы мүмкін супер ыстық Юпитер айналасында айналады. Адамдардан келген хабарды анық тыңдағаннан кейін (басқа адам қоныстанған жұлдыздық жүйелерге бармауға ескерту), және басқа жерге бару үшін тым қарт болғандықтан, Корбелл кемені Жердің айналасына орбитаға шығарады. Жердің климаты өзгерді, әсіресе оның бетіндегі температура; полюстер қазір орташа, ал бұрынғы орташа аймақтар 50 градустан астам температураға жетеді. Жердің осьтік еңісі әлі де 23,5 градус, сондықтан полюстерде алты жыл түн және алты күн болады. Барлығы да Антарктидада өмір сүруге бейімделген. Басқа жерлерде тіршілік жоқ, бірақ Гималай тауларында биологиялық белсенділіктің кейбір дәлелдері бар. Корбелл жерге түскенде (модификацияланған биологиялық зондпен), оны Мирелли Лира тұтқындап алады, ол сонымен қатар өткеннен - бірақ Корбеллдің (және Пирсаның) болашағынан - оралған жұлдызды кеме ұшқышы және босқын. Ол адамзаттың бөлшектенгенін түсіндіреді; оған өлімсіз, тұрақты түрде жасөспірімге дейінгі еркектер (Жігіттер) нәсілі үстемдік етеді, олар медициналық техниканың озық түрлерін пайда етеді. Өткен уақытта олар бірдей өлмейтін (бірақ қазір жойылған) қыздарды жеңіп, жыныстардың соңғы соғысында жеңіске жетті. Ұлдар дикталарды, өзгертілмеген адамдарды (бірақ олар біршама дамыған) құл етті, олар өздерінің қатарын толықтыру үшін ұлдарды алады. Мирелли Лира бастапқыда қыздардың тұтқындықтағы ойыншығы болған. Олардың құлдырауынан кейін ол жоғалған ересектер өлмеушілігіне арналған емді бекер іздеді, басқа бір жұлдызды кеме қайтып келгенін және мүмкін болатын көмекті күтіп, өз дәрілерін және нөлдік уақыт стазисінің бір түрін қолдана отырып, өмірін мүмкіндігінше ұзартты. Ол қартаю процесін толығымен тоқтата алмағандықтан, Корбеллді тапқан кезде ол қарт қарт. Ол одан қашып құтыла алады, бірақ оны Дикта қонысына алып баратын жігіттер ұстап алады. Корбелл Күн жүйесінің қыздар арқылы Жерді кеңейтілген Күннен (колониялармен соғыстан) өмір сүруге қолайлы қашықтыққа жылжыту үшін жаңа конфигурацияға енгізілгенін және орбиталық қате Юпитердің қызып кетуіне себеп болып, қыздарды өлтірген соғысты бастағанын біледі. Диктаның басшысы Гордингпен бірге Корбелл тағы да қашып кетеді. Ақырында Корбелл ересектерде өлімсіздікті емдеуді кездейсоқ табады, бірақ ол оны өзі емделгеннен кейін ғана түсінеді. Ол оны Мирелли Лираның көмегін алуға пайдаланады, бұл өз кезегінде оған кеме технологиясын толық бақылауға береді. (Қорыштық Пирса әйелдің мемлекеттің соңғы тірі қалған адамы екеніне және тек оған ғана мойынсұнатынына шешім қабылдады.) Уран планетасы Жердің жанынан өтіп, орбитасын Пирсамен реттеген. Корбел Жердің супер ыстық Юпитерден алыстауын Пирсаға тапсырады, бұл Жердің температурасын төмендетіп, экстремалды жағдайларға бейімделген өсімдіктер мен жануарларды жойламайды. Роман аяқталғанда, ол диктаны босатуға және оларға өздерінің тағдырын өз қолына алуға мүмкіндік беруді жоспарлап отыр.

Jerome Branch Corbell has incurable cancer and is cryogenically frozen in 1970 in the faint hope of a future cure. He is revived in 2190 by a totalitarian global government called "The State". His personality and memories are extracted (destroying his body in the process) and transferred into the body of a mindwiped criminal. After awakening, he is continually evaluated by Peerssa, a "checker", who has to decide whether he is worth keeping. With the threat of his own mindwiping looming, Corbell works hard to pass the various tests. Peerssa decides that Corbell is a loner and born tourist, making him an ideal candidate to pilot a one man Bussard ramjet, finding and seeding suitable planets as the first step to terraforming them. Discovering it is a one way trip and disgusted with the State's treatment of him as an expendable commodity, Corbell hijacks the ship and takes it to the center of the galaxy. (It was at this point that the original short story ended.) Peerssa fails to talk him out of it. Peerssa and The State resort to subterfuge; an artificial intelligence program based on Peerssa's personality is secretly transferred into the ship's computer using the link with Earth. Though the Peerssa AI opposes the detour, it cannot disobey Corbell's direct orders. After a lengthy journey (including a close approach to the super massive black hole at the galactic axis), possible only due to the suspended animation devices on board, Corbell returns to the solar system. Although only about 150 years have passed on the ship, three million years have elapsed on Earth, due to relativistic time dilation. At first, he is confused and initially believes they might have come to the wrong system because it has changed considerably; the Sun has apparently evolved into a red giant and what might be Earth is in orbit around a super hot Jupiter. Having followed a message clearly from humans (warning not to visit other human occupied star systems), and being too old to survive going anywhere else, Corbell puts the ship into orbit around what is surely the Earth. The Earth's climate has changed, especially its surface temperature; the poles are now temperate, while the former temperate zones reach temperatures of over 50 degrees Celsius (120+ degrees Fahrenheit). The Earth's axial tilt is still 23.5 degrees so the poles experience six years of night and six of day. Almost all remaining life has adapted to live in Antarctica. Elsewhere life is extinct except for some evidence of biological activity in the Himalayan mountains. When Corbell lands (in a modified biological probe), he is captured by Mirelly Lyra, who is also a returned star ship pilot and refugee from the past—though from Corbell's (and Peerssa's) future. She explains that the human species has fragmented; it is dominated by a race of immortal, permanently pre adolescent males (the Boys), who are created by advanced medical techniques. Some time in the past, they had defeated the equally immortal (though now extinct) Girls, in the ultimate war of the sexes. The Boys have enslaved the dikta, unmodified humans (though they have evolved somewhat), from whom they take boys to replenish their ranks. Mirelly Lyra had initially been a captive toy of the Girls. After their downfall, she obsessively searched in vain for the lost adult immortality treatment, extending her life as much as possible using her own drugs and a form of zero time stasis while waiting for another returning star ship and potential help. Because she could not stop the aging process entirely, she is an old crone by the time she finds Corbell. He manages to escape from her, only to be caught by the Boys, who take him to a dikta settlement. Corbell finds out that the solar system was engineered into its new configuration by the Girls to move the Earth to a habitable distance from the enlarged Sun (caused by war with colonies), and that an orbital error caused Jupiter to overheat and triggered the war that killed the Girls. With Gording, the dikta leader, Corbell escapes once more. Eventually, Corbell discovers the adult immortality treatment by accident, only realizing it after he himself has been treated. He uses it to enlist Mirelly Lyra's help, which in turn finally gives him full control of his ship's technology. (The hostile Peerssa has decided that the woman is the last survivor of the State and will obey only her.) The planet Uranus has been discovered to have been maneuvered to pass by the Earth and adjust its orbit by Peerssa. Corbell arranges for the Earth's distance from the super heated Jupiter to be adjusted by Peersa to lower the Earth's temperature without destroying the plants and animals that have adapted to the extreme conditions. As the novel closes, he is plotting to liberate the dikta and enable them to regain control of their own destiny.

Әдеби мәні және қабылдануы

The New York Times сыншысы Джеральд Джонас ғажайыптарға толы романда "Нивен күзгі жапырақтар саяхатындағы гидтің дауыссыз ырғағымен бәрін сипаттайды. Бір уақыттан соң таңғажайыптар бірімен бірі араласып, көз жауын алады, ал оқырман мазмұннан гөрі көркемдік шеберлікке құштар болады". Джерри Л. Парсонс Library Journal журналындағы шолуында "Уақыттан тыс әлем" шығармасы 2001: Ғарыш саяхаты және "Шашыраған денелеріңізге" фильмдерін еске түсіретінін айтты. Ол: "Бұл керемет ойын-сауық әңгімесі, кейіпкерлерді дамыту мен сипаттау аз, бірақ қызығушылық жоғары" деп жазды. Джефф Райман "Уақытсыз әлемді" Нивеннің "ең қиын" туындыларының бірі деп атады, бірақ Нивен сюжеттік өріс ретінде қолданған көптеген идеялардың "кейінгі зерттеулермен жойылғанын" нақтылады. Роберт Сильверберг "Дүние" романын жағымсыз бағалап, оны "жазушысының назары басқа жақта болғанда қолға ұсталған бөлшектерден құралған, шашыраңқы роман" деп сипаттады. Ричард А. Лупофф та осы пікірге қосылып, Нивеннің "Сатурн V сияқты күшпен басталып, аздан соң Вангард сияқты сөніп қалатынын" айтты. "Бұл жақсы басталып, содан соң қатты бұзылатын роман, немесе әдемі туындыдан басталып, қалғандары нашар повестьтерден құралған жинақ".

Басқа Niven құрылыстарына қосылыстар

Бұл оқиға Нивеннің белгілі кеңістігінде болмайды. Ол "Интегралды ағаштар" (1983) және "Тың шамы" (1987) романдарымен, сондай-ақ "Китмен" атты әңгімемен ортақ әлемге ие. Үш романның ішінде де тоталитарлық планетааралық мемлекет, "corpsicle" санасы тазаланған, құқықтары жоқ қылмыскерлерге көшіріледі, полиция функциясын атқаратын "тексерушілер" және басқа жүйелерді адамдардың қоныстануына дайындау үшін өмір себумен айналысатын компьютерлік жасанды интеллект тұлғасы бейнеленген.

Әдебиеттік сілтеме

Басты кейіпкердің есімі автор Джеймс Бранч Кэбеллдің есімімен байланысты ойын, және Нивен оны өзінің басқа да шығармаларында еске алады.