Кіріспе

1943 жылғы 19 сәуірде Бельгия қарсылық қозғалысының мүшелері Холокост пойзын тоқтатып, Бельгиядағы Мехелен транзиттік лагерінен Аушвиц концлагеріне жіберіліп жатқан бірнеше еврейді, лагерден шыққан жиырмасыншы конвойда босатылды. Шабуылдан кейін тағы да бірнеше адам пойздан секіріп құтыла алды. Барлығы 233 адам қашып құтылуға қол жеткізді, олардың 118-і аман қалды. Ал қалғандары қашу кезінде қаза болды немесе жақын арада қайта ұсталды. Бұл шабуыл қарсылық күштерінің еврейлерді босатуға жасаған тың әрекеті болды және Холокост пойзындағы депортацияланғандардың жалғыз жаппай қашуын білдіреді.

Өмірбаян

1940 жылы Бельгияда 70 000-нан 75 000-ға дейін яһудилер тұрды. Олардың көпшілігі бұл елде ұзақ уақыт бойы тұрмаған, ал көбі Германия мен Шығыс Еуропадағы қуғын-сүргіннен қашып, Екі дүниежүзілік соғыс аралығында елге келген. 1940 жылдың мамыр айында Германия Бельгияны басып алғаннан кейін, неміс оккупациялық билігі еврейлерге қарсы бірқатар заңдарды қабылдады. 1942 жылы барлық бельгиялық яһудилерге сары белгі тағу міндетті болды. 1942 жылдың тамызында «Соңғы шешім» аясында бельгиялық яһудилерді Шығыс Еуропадағы концлагерьлерге және жойқын лагерьлерге жабық теміржол вагондарында депортациялау басталды. Олардың 46 пайызы бұрынғы Мехелен транзиттік лагерінен депортацияланды, ал тағы 5034 адам Парижге жақын орналасқан Дранси интернациялық лагері арқылы депортацияланды. Берлиндегі Рейхскауіпсіздік бас басқармасы (RSHA) көлікті ұйымдастыруға жауапты болды, ал Доссин казармасының бастығы (жинақтау лагері) қағаз конвой тізімін үш данадан дайындады. Бір данасы көліктің қауіпсіздігін қамтамасыз ететін полиция офицеріне, екіншісі Мехелендегі жинақтау лагеріне, ал үшіншісі Брюссельде орналасқан BSD бөліміне жіберілді. Доссин казармасындағы барлық даналары сақталғандықтан, тарихшылар бельгиялық яһудилерді концлагерьлерге неміс тасымалдауының барлығын анықтап, картаға түсіре алды. 1942 жылдың жазынан 1944 жылға дейін Бельгиядан 25 257 яһуди мен 351 романы Шығыс Еуропаға жеткізу үшін жиырма сегіз пойыз жөнелді. Олардың бағыты көбінесе Аушвиц-Биркенау болды.

Шабуыл

1943 жылғы 19 сәуірде Мехелендегі транзиттік лагерден 1631 еврей еркек, әйел және балаларды алып 20-шы көлік жолға шықты. Алғаш рет бұрын қолданылып келген үшінші сыныптағы вагондардың орнына, кішкентай терезелерін тікенді сыммен жабатын жүк вагондары пайда болды. Арнайы вагон, Sonderwagen, 19 еврейден (18 ер адам және бір әйел) тұрды. Бұл вагон қарсылық көрсетушілер мен бұрынғы көліктерден "секіргендерден" құралған. Осы "арнайы тізімдегі" тұтқындардың киімдерінің артқы жағына қызыл түспен крест салынып, күзетшілерге Аушвицке келген кезде оларды дереу атқылау керектігін білдірді. Ақырында үш тұтқын қашып кетті, ал төртіншісі атып өлтірді. Үш жас студент және бельгиялық қарсылық қозғалысының мүшелері, оның ішінде еврей дәрігері Юра Ливчиц (fr) және оның еврей емес екі досы Роберт Мастриау және Жан Франклемон (fr), бір тапанша, фонарь және қызыл қағазбен (уақытша қызыл фонарь жасау үшін, қауіп сигналы ретінде пайдалану мақсатында) қаруланған болатын. Олар Мехелен-Левен теміржолында, Боортмеербек және Хаахт муниципалитеттері арасында пойызды тоқтата алды. Жиырмасыншы конвойды Германиядан келген Sicherheitspolizei (SiPo SD) тобынан бір офицер мен он бес сақшы күзетті. Осы қауіпсіздік шараларына қарамастан, Мастриау бір вагонды ашып, 17 адамды босатып алды. Басқа тұтқындар да конвойдан қашып кетті, бірақ олар шабуылға қатысқан жоқ. Пойыз машинисі Альберт Дюмон Тиенен мен Тонгерен арасындағы жолды мүмкіндігінше баяу жүруге тырысты, тоқтауға болатын және ақтауға болатын жағдайларда тоқтап, осылайша көптеген адамдардың жарақатсыз секіріп кетуіне мүмкіндік жасады. Барлығы 233 адам пойыздан қашып құтылуға үлкерді. 89-ы кейін ұсталды және келесі конвойлармен жіберілді. 26 адам атылып немесе құлап қайтыс болды, ал 118 адам қашып құтылды. Ең кішісі Саймон Гроновски 11 жаста болған. Қарсылық қозғалысындағы он сегіз жасар медбике Реджин Крокмал (fr) да пойыздан секіріп құтылды. Ол Хаахт маңында пойыздан секірмес бұрын, нан пышағымен пойыздан ауа кіретін жердегі ағаш тіреулерді кесіп тастады. Екеуі де соғыстан аман қалды.

Кейінгі сапар

1943 жылдың 22 сәуірінде пойыз Аушвицке келді. Іріктеу барысында, тек 521 тұтқынға жеке нөмірлер (276 ер адам және 245 әйел адам) беріліп, олар құл жұмысшы ретінде тіркелді, соғыстан тек 150-і ғана аман қалды. Ал қалған 874 адам іріктеуден өтпегендіктен, бірден Аушвиц II Биркенаудың газ камераларында құрылыққа жіберілді. Қашу оқиғасы салдарынан, конвоймен келген тұтқындардың өте көп бөлігі келген күні-ақ өлтірілді деп саналады. Әйел тұтқындардың 70 пайызы газ камераларында бірден өлтірілді, ал қалғандары медициналық тәжірибелерге пайдаланылды.