Кіріспе
Араб ақыны және ғалымы (1181–1234)
Ибн әл-Фарид немесе Ибн Фарид; (عمر بن علي بن الفارض, `Умар ибн `Али ибн әл-Фарид) (22 наурыз 1181–1234) – араб ақыны. Оның есімі араб тілінде "міндетті орындаушының ұлы" (мұраны мұрагерлер арасында бөліп беруші) дегенді білдіреді, себебі оның әкесі құқық саласындағы еңбегімен жоғары бағаланған. Ол қазіргі Сириядағы Хама қаласынан келген ата-анасының отбасында Каирде дүниеге келді, біраз уақыт Меккеде тұрды және Каирде қайтыс болды. Оның поэзиясы толығымен суфилік сипатта және ол арабтардың ең ұлы мистикалық ақыны ретінде есептеледі. Кейбір өлеңдерінің шабыт күйінде жазылғаны айтылады. Шейх Умар ибн әл-Фаридтің поэзиясы көптеген адамдар тарапынан араб мистикалық өлеңдерінің шыңы деп саналады, бірақ таңқаларлықтай, ол Батыста кеңінен танымал емес. (Руми, Батыстағы ең танымал суфи ақыны, араб тілінде емес, парсы тілінде жазған.) Ибн әл-Фаридтің екі шедеврі – "Шарап жырлары", құдайлық ләззаттың "шарабы" туралы әдемі толғаныс, және "Суфи жолының поэмасы", суфи жолымен рухани тәжірибеге терең үңілу және араб тілінде жазылған ең ұзақ мистикалық поэма. Екі жыр да ғасырлар бойына терең рухани түсіндірмелерге себепкер болды және олар әлі күнге дейін суфилер мен басқа да берілген мұсылмандар тарапынан құрметпен жатталды.
Өмірбаян
Ибн әл-Фаридтің әкесі туған қаласы Сириядағы Хамадан Умардың туған жері Каирге көшіп келді. Кейбір дереккөздерде оның әкесі құрметке ие болған фарид (әйелдер мүддесін қорғаушы) болған, ал басқалары оның кәсібі мұрагерлік істерде үлестерді (фуруд) бөлу болған дейді. Алайда, оның есімін мұрагерлік істерде әйелдердің өкілі ретінде түсіндіру арқылы бұл екеуін татуластыруға болады. Қандай болған күнде де, Ибн әл-Фаридтің әкесі білімді ғалым болған және ұлына әдебиеттің жақсы негізін берді. Жас кезінде Ибн әл-Фарид оазистер арасында, атап айтқанда Каирдің сыртындағы Ажал оазисі (Уади әл-Мустад'афин) аралығында ұзақ уақыт рухани ізденісте болды, бірақ ақырында ол рухани жетістіктерге жетпейтінін сезінді. Ол рухани саяхатын тоқтатып, медресеге оқуға түсті. Бір күні Ибн әл-Фарид бір көкөніс сатушының медресе есігінің алдында мұсылмандық дәрет жасағанын көрді, бірақ ол адам оны дұрыс ретпен орындамады. Ибн әл-Фарид оны түзетуге тырысқанда, көкөніс сатушы оған қарап: "Омар! Мысырда нұр таба алмайсың. Сен тек Хизжде, Меккеде ғана ағартасың" деді. Ибн әл-Фарид бұл сөздерден таң қалды, өйткені ол қарапайым көкөніс сатушы емес еді. Бірақ ол Меккеге бірден бара алмайтынын айтты. Содан кейін ол адам Ибн әл-Фаридке Мекке туралы көрініс көрсетті. Ибн әл-Фарид бұл оқиғадан қатты әсер алып, бірден Меккеге жол тартты. Оның сөздері бойынша, "Оған кірген соң, маған нұр толқындармен келді және ешқашан тастап кетпеді". Шейх Умар ибн әл-Фарид Меккеде он бес жыл тұрды, бірақ ақырында Каирге оралды, өйткені ол сол көкөніс сатушының өзінің жаназасына шақырып алғанын естіді. Ол қайтып келгенде, көкөніс сатушы өлім төсегінде жатқан еді, және олар бір-бірімен қоштасты. Ибн әл-Фарид Каирге оралғаннан кейін, оны қасиетті кісі ретінде құрметтеді. Ол билер, уәзірлер және басқа да қала басшыларымен сабақтар өткізді. Көшеде жүргенде адамдар оған келіп, оны қоршап, рухани бата (барака) іздеп, оның қолын сүйгісі келді (ол олардың қолын беріп жауап қайыратын). Ибн әл-Фарид мұсылман заңдарының ғалымы, хадис (Мұхаммед пайғамбардың сөздері мен өмірін қоршап тұрған дәстүрлер) мұғалімі және поэзия мұғалімі болды. Ибн Сана әл Мүлк, Ибн Унайн, Баха әл Дин Зухайр және Ибн Матрух сияқты көптеген басқа да құрметті ақындардан айырмашылығы, Ибн әл-Фарид бай үкіметтік тұлғалардың демеушілігін қабылдамады, бұл одан үгіт-насихат үшін өлеңдер жазуды талап ететін еді. Ол ұстаздық өмірді артық көрді, бұл оған өз өлеңдерін кедергісіз жазуға мүмкіндік берді. Бірде әл-Малик әл-Камил, сол кездегі Әйубилер сұлтаны, оның кейбір өлеңдерін қатты ұнатып, ақынға көп ақша жіберіп, оған мазар салуды ұсынды. Ибн әл-Фарид ақшадан да, мазар салудан да бас тартты, өзінің қажеттіліктерін Құдайдың қамтамасыз ететініне сенді. Ал-Азхар мешітіндегі мұғалімдік қызметі оған үш баласы бар отбасын асырауға мүмкіндік берді.
Umar Ibn al Farid was stunned by this statement, seeing that this simple greengrocer was no ordinary man. But he argued that he couldn't possibly make the trip to Mecca right away. Then the man gave Ibn al Farid a vision, in that very moment, of Mecca. Ibn al Farid was so transfixed by this experience that he left immediately for Mecca and, in his own words, "Then as I entered it, enlightenment came to me wave after wave and never left". Shaykh Umar Ibn al Farid stayed in Mecca for fifteen years, but eventually returned to Cairo because he heard the same greengrocer calling him back to attend his funeral. Upon his return he found the greengrocer on the point of death, and they wished each other farewell. Upon Ibn al Farid's return to Cairo, he was treated as a saint. He would hold teaching sessions with judges, viziers and other leaders of the city. While walking down the street, people would come up to him and crowd around him, seeking spiritual blessings (barakah) and try to kiss his hand (he would respond by shaking their hand). Ibn al Farid became a scholar of Muslim law, a teacher of the hadith (the traditions surrounding the sayings and life of Muhammad), and a teacher of poetry. Unlike many other respected poets of the day such as Ibn Sana al Mulk, Ibn Unayn, Baha al Din Zuhayr and Ibn Matruh, Ibn al Farid refused the patronage of wealthy governmental figures which would have required him to produce poetry for propaganda, preferring the relatively humble life of a teacher that allowed him to compose his poetry of enlightenment unhampered. One time al Malik al Kamil, who was the Ayyubid sultan at that time, liked some of his odes so much that he sent the poet an exorbitant amount of money and offered to build a shrine for him. Ibn al Farid declined both the money and the offer of the shrine, choosing to trust in God to supply for his needs. His position as a teacher at the Al Azhar Mosque allowed him to provide for his family, which included three children.
Өлім және жерлеу
Ибн әл-Фарид әл-Азхар мешітінде қайтыс болды. Ол Қарафа зиратында, Муққатам тауының етегінде, әл-Арид мешітінің астында жерленді. Қабір толық қазылмағандықтан жерлеу кейінге жылдырылды. Кейбіреулер мұны "махаббатта осындай биік мәртебеге ие болғаны үшін оны жазалау" үшін жасалғанын айтты, ал басқалары "Құдайдың таңдаған құлының төмендегі әлемнің жағдайларынан көретін соңғы кемсітушілік" деді.
Экстазилер
Өмірінің соңғы кезеңінде Ибн әл-Фарид араб тілінде джадхабат деп аталатын рухани шабытқа толы күйге енгені мәлім, бұл суфизмде кең таралған құбылыс. Әдетте, әдемі сырт келбетті болған оның ұлы, мистикалық күйге берілгенде оның бетінің сұлулығы мен жарқырауы артатынын айтқан. Денесінен тер құйылып, аяқтарының астында жиналатын, себебі ол секіріп, билеп жүрген. Ол сондай-ақ, қырық күн бойы тамақтанбай, су ішпей, ұйықтамай ораза ұстаған. Бірде Шейх қаттырақ шабыттанып, базардың ортасында айқайлап, билеген. Базардағы адамдар да оған қосылып биледі, бұл қыжылдасуға, ал кейбіреулері жерге құлап жатқанға себеп болды. Ибн әл-Фарид барлық киімдерін шешіп тастады, осы әрекетті көпшілік те қайталады. Халық Шейхті іш киімімен әл-Азхар мешітіне көтеріп алып барды, онда ол бірнеше күн осы күйде қалды. Ибн әл-Фарид осы дүниеден тыс нәрселерді көріп, сезінгенін айтқан. Ол бір арыстан оның алдына тізе бүгіп, мінуге рұқсат сұрағанын жазды. Сондай-ақ, бір адамның таудан түсіп, аяқтарын қолданбай, ауада қалқып келе жатқанын көргенін айтқан. Көкөніс сатушының жаназасында "үлкен жасыл құс" келіп, "оның денесін жұтып қойғанын" да мәлімдеді. Ол Мұхаммед пайғамбармен түсінде сөйлескенін де жеткізді. Ибн әл-Фаридтің ұлы Камал әд-Дин Мұхаммед оның шабыттанып, немесе транстық күйлерінің кейде он күн қатарынан тамақ ішпей, су ішпей, қимылдамай, сөйлемей, сыртқы дыбыстарды естімей созылатынын сипаттады. Ол кезекпен тұрып, отырып, жанына жатып, тіпті "жанына құлап" жататын. Есіне келгенде, алғашқы сөздері Құдай оған берген аяттарды жатқа айту болған.
Мұра
Әр жұма сайын каирліктер Ибн әл-Фаридтің қабіріне жиналып, оның өлеңдерін тыңдайды. XVI ғасырда Мысырда "әл-Фаридиях" деп аталатын суфилік тәрікат болған. Ол Ибн әл-Фаридтен бастау алған деген болжам бар, бірақ қазір бұл тәрікат жойылды. Өлеңдерінің мазмұны мен өлең жолдарының көркемдігі үшін Ибн әл-Фарид кейіннен "сұлтан әл-ашикин" ("сүйіктілер сұлтаны") деп атала бастады.
Ибн әл-Фаридтің Мүлиді
Ибн әл-Фаридтің мулиді бар. Ол Каирден басталатын процессиямен басталады, ол "Өлілер қаласы" деп аталатын мамлюк зираттары арқылы өтіп, Каирдің шығыс бөлігіндегі құмтас төбелер аймағындағы әл-Мукаттам тауының етегінде орналасқан Ибн әл-Фаридтің қабірінде аяқталады. Мулид тағы екі күн бойы медитация, дұға және бимен жалғасады. Процессия кезінде кейбір ер адамдар өз екі жағынан тесік салады. Ибн әл-Фарид мұндай рәсімдер жасаған жоқ; дәстүрдің бастауы белгісіз. Бірақ, Ибн әл-Фаридтің рухы осылай істегендерді қорғайды делінеді. Би мен процессияның гипнозға ұқсас жағдайы Ибн әл-Фаридтің суфилік тамырымен байланысты. Бұл Каирдегі шағын мулидтердің бірі және Каир тұрғындары арасында кеңінен танымал емес; орташа қатысушылар саны бірнеше жүзге жетеді.