Кіріспе
Динозаврлар туысы Пелозавр (/p//ə/,/l//ɒr//oʊ/'/s//ɔːr//ə//s/ pəLORRohSORəs; "үлкен кесіртке" деген мағынаны білдіреді) – титанозавр тәрізді сауропод динозаврының туысы. Пелозаврға жатқызылатын қалдықтар ерте креда кезеңінен, шамамен 140-125 миллион жыл бұрын, Англия мен Португалияда табылған. Томас Холц оның ұзындығын 24 метр (79 фут) деп бағалаған. Пелозавр деген ат сауроподтарға берілген ең алғашқы аттардың бірі болды. Көптеген түрлер тарихи тұрғыдан осы туысқа жатқызылған, бірақ қазіргі уақытта олардың көпшілігі басқа туыстарға жатады деп есептеледі. Қиын жағдайдың салдары ретінде, Пелозаврдың алғашқы аталған түрі, P. conybeari, Cetiosaurus brevis-тің кіші синонимі болып табылады.
Pelorosaurus (/p//ə/,/l//ɒr//oʊ/'/s//ɔːr//ə//s/ pəLORRohSORəs; meaning "monstrous lizard") is a genus of titanosauriform sauropod dinosaur. Remains referred to Pelorosaurus date from the Early Cretaceous period, about 140 125 million years ago, and have been found in England and Portugal. Thomas Holtz estimated its length at 24 meters (79 feet). The name Pelorosaurus was one of the first to be given to any sauropod. Many species have been assigned to the genus historically, but most are currently considered to belong to other genera. Problematically, the first named species of Pelorosaurus, P. conybeari, is a junior synonym of Cetiosaurus brevis.
Тарих
Пелорозавр – сауроподтардың бірі, динозавр ретінде алғашқылардың бірі ретінде анықталған, бірақ ол ең алғашқысы табылған жоқ. Ричард Оуэн 1841 жылы Цетиозаврды тапты, бірақ оны теңізде жүзетін алып, бауырымен қозғалатын крокодил сияқты рептилия деп қате жіктеді. Мантелл Пелорозаврды құрлықта өмір сүрген динозавр деп сипаттады. Майкл П. Тейлор мен Даррен Найш сияқты зерттеушілер атап өткендей, Пелорозавр мен Цетиозаврдың таксономиялық тарихы өте күрделі. 1842 жылы Ричард Оуэн Цетиозаврдың бірнеше түрін атады. Олардың арасында Кредит кезеңінің басындағы бірнеше үлгіге негізделген Cetiosaurus brevis болды. Олардың кейбіреуі, төрт құйрық омыртқасы, BMNH R2544–2547, және үш шеврон сүйек, BMNH R2548–2550, 1825 жылы Джон Кингдонның Кукфилд маңындағы Тунбридж-Уэллс құмды формациясында табылған. Дегенмен, басқалары, соның ішінде Уайт аралының Сандаун шығанағынан табылған BMNH R10390 және Гастингс маңынан табылған BMNH R2133 және R2115, шын мәнінде кейбір игуанодонттарға жатады. Оуэннің игуанодонт сүйектерін Цетиозавр деп қате жіктегенін байқаған салыстырмалы анатомист Александр Мелвилл 1849 жылы сауропод сүйектерін Cetiosaurus conybeari деп атады. 1850 жылы Гидеон Мантелл C. conybeari Cetiosaurus-тан настолько ерекшеленетінін, оған жаңа туыс қажет екенін анықтады, сондықтан ол оны жаңа Pelorosaurus conybeari атауымен қайта жіктеді. Мантелл 1849 жылдың қараша айында «Colossosaurus» атауын қолдануды жоспарлаған, бірақ kolossos грек тілінде «бегеу» емес, «мүсін» дегенді білдіретінін білгеннен кейін ойын өзгертті. Туыс атауы грекше pelor, «шайтан» деген сөзден алынған. Ол сондай-ақ түрлік атауды (Уильям Конибеардің құрметіне) conybearei деп өзгертті, бірақ қазіргі ICZN ережелері бойынша, қазір үлкен әріпсіз жазылатын бастапқы conybeari басымдыққа ие. Мантелл C. brevis-тің сауропод материалдарын Pelorosaurus conybeari түрі ретінде ғана емес, сонымен қатар сол жердегі диірменші Питер Фуллер тапқан BMNH 28626 үлкен иық сүйегін де қолданды, ол оны сол жеке тұлғаға тиесілі деп санайды, өйткені ол омыртқадан бірнеше метр қашықтықта ғана табылған. Мантелл сүйекті 8 фунт стерлингке сатып алды. Иық сүйегі, дененің салмағын тік ұстауға қалыптасқан және ми қуысы бар деп болжанған, Пелорозаврдың құрлықтағы жануар екенін көрсетті. Бұл жеке туысқа атау берудің басты себебі болды; бірақ көп ұзамай, Cetiosaurus-тың сакральды омыртқаларын зерттеу арқылы Мантелл оның да құрлықта өмір сүргенін анықтады. Оуэн Мелвилл мен Мантеллдің оның Cetiosaurus brevis-ін «жасыру» әрекетіне қатты ашуланды. 1853 жылы ол өзінің бастапқы қателігін ашық мойындаудан аулақ болып, мәселелерді өзінің көзқарасымен түзетуге тырысты. Біріншіден, ол Мелвиллдің атауды өзгертудің басты себебі – «қысқа» деген эпитет brevis-тің дұрыс еместігі болды, өйткені жануардың жалпы ұзындығы осындай шектеулі қалдықтардан анықталмайды. Оуэн «қысқа» сөзінің жануардың емес, омыртқалардың өзіне қатысты екенін таксономиямен таныс кез келген адам түсінетінін атап өтті. Кейінгі бетте, осы мәселеден бөлек, Оуэн жасырын түрде өзінің 1842 жылғы басылымы жеткілікті сипаттамалық емес екенін, сондықтан ол жай ғана nomen nudum-ға әкелгенін, оған ол қазір сауропод материалдарын тағайындап, Cetiosaurus brevis-ті жарамды атауға айналдырды. Бұл әлі де Мантеллдің оны жаңа туыс деп атауының мәселесін шешпеді. Оуэн оны Pelorosaurus conybeari-дің жалғыз голотипі ретінде иық сүйегін ұсыну арқылы шешті. Бір қызығы, 1859 жылы ол қайтадан қателік жасап, игуанодонтид омыртқаларын, BMNH R1010 және R28635 үлгілерін C. brevis-ке сілтеме етті. Соңғысын 1853 жылы ол басқа игуанодонтид омыртқаларымен бірге Пелорозаврға жатқызған, өйткені Мантелл оларды өз жинағында осылай белгілеген еді; Оуэн Пелорозавр атауының осы табыстардың орнына C. brevis материалымен байланысты болуы қателік болғанын ұсынды. Дегенмен, Pelorosaurus түрінің мәселесі олардың ресми түрде берген және қабылданған өтінішхаттарының бір бөлігі болған жоқ. Кейіннен көптеген түрлер Пелорозаврға жатқызылды, олардың көпшілігі бүгінде басқа динозаврлар деп саналады. Бір ерекше түрі, P. becklesii, иық, радиус және шыбық сүйектерінен, сондай-ақ тері іздерінен белгілі. Бұл үлгі кейіннен жаңа Haestasaurus туысына айналды.
Қате тағайындалған түрлер
P. becklesii Mantell 1852 = Haestasaurus becklesii
P. manseli Hulke in Lydekker 1888 (nomen dubium) = Ischyrosaurus manseli
P. humerocristatus (Hulke 1874) Sauvage 1887 = Duriatitan humerocristatus
P. armatus (Gervais 1852) Lydekker 1889 = Oplosaurus armatus
P. hulkei (Seeley 1870) Lydekker 1889 = Ornithopsis hulkei
P. leedsii (Hulke 1887) Lydekker 1890 (nomen dubium) = Ornithopsis leedsii
P. praecursor (Sauvage 1876) Sauvage 1895 = Neosodon praecursor
P. mackesoni (Owen 1884) Steel 1970 (nomen dubium) = Dinodocus mackesoni
P. megalonyx (Seeley 1869) Huene 1909 (nomen dubium) = Gigantosaurus megalonyx
P. manseli Hulke in Lydekker 1888 (nomen dubium) = Ischyrosaurus manseli
P. humerocristatus (Hulke 1874) Sauvage 1887 = Duriatitan humerocristatus. P. armatus (Gervais 1852) Lydekker 1889 = Oplosaurus armatus
P. hulkei (Seeley 1870) Lydekker 1889 = Ornithopsis hulkei
P. leedsii (Hulke 1887) Lydekker 1890 (nomen dubium) = Ornithopsis leedsii
P. praecursor (Sauvage 1876) Sauvage 1895 = Neosodon praecursor
P. mackesoni (Owen 1884) Steel 1970 (nomen dubium) = Dinodocus mackesoni
P. megalonyx (Seeley 1869) Huene 1909 (nomen dubium) = Gigantosaurus megalonyx
Қарым-қатынастар
Мантелл Пелорозавр мен динозаврлардың арасындағы байланысты алғаш рет ұсынды. 1852 жылы Фридрих Август Квенштедт оны Динозаврлар тізіміне ресми түрде енгізді. Оуэн бастапқыда бұл жіктемені қабылдамады, тіпті 1859 жылы оны крокодилдерге (Crocodilia) жатқызды. 1882 жылы Анри Эмиль Савэж оның сауроподтарға (Sauropoda) жататынын алғаш айтты. Алайда, бұл топ әлі толыққанды зерттелмегендіктен, оның нақты туыстығын анықтау қиын болды. Атлантозавридтер, Кардиодонтидтер, Цетиозавридтер және Морозавридтер сияқты топтар ұсынылды. 1927 жылы фон Хуэне оның Брахиозаврмен (Brachiosaurus) байланысын түсініп, Пелорозаврды Брахиозавридтерге (Brachiosauridae) орналастырды. Бұл жіктеме 21-ші ғасырдың басына дейін басқа авторлар тарапынан да қолданылды. 137 сантиметрлік және өте ұзын болған жамбас сүйегі, брахиозавридтерге тән қасиетті – салыстырмалы түрде ұзын алдыңғы аяқтарын – көрсетеді. Дегенмен, екі үлгінің де бір таксонға жататыны белгісіз болғандықтан, омыртқалардың немесе жамбас сүйегінің ерекшеліктерін талдау керек пе деген мәселе нақты қорытынды жасауға кедергі келтіреді. Соңғы жылдары бұл материалды көбінесе Титанозавриформдар (Titanosauriformes) тобына жатқызады.