Шор тілі – Сібір түрік тілдерінің құрамындағы, жоғалу қаупі төніп тұрған тіл. 2800-ға жуық адам қолданады. Жаңғыру үрдісі жүріп жатыр, университеттерде оқытылады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сібір түркі тілі
Siberian Turkic language
Шор (өзіндік атауы: шор тили, тадар тили) – өте сиресіп бара жатқан түркі тілі. Бұл тілде Оңтүстік-Батыс Сібірдегі Кемерово облысындағы Таулы Шор аймағында шамамен 2800 адам сөйлейді, бірақ осы аймақтағы шор халқының саны 12000-нан астам. Қазіргі уақытта барлық шор этностары шор тілінде сөйлей бермейді және тіл 1930 жылдардың соңынан 1980 жылдардың басына дейін құлдырап кетті. Осы кезеңде шор тілі мектептерде оқытылмады және жазылмады. Алайда, 1980-1990 жылдардан бастап шор тілінің қайта жаңғыруы байқалды. Қазір бұл тіл Кемерово мемлекеттік университетінің Новокузнецк филиалында оқытылады. Басқа Сібір түркі тілдері сияқты, шор тілі де моңғол тілінен көптеген түбірлерді, сондай-ақ орыс тілінен сөздерді қабылдаған. Екі негізгі диалектісі бар: Мрассу және Кондома, олар сол өзендердің атымен аталады. Түркі тілдерін классификациялау тұрғысынан алғанда, бұл диалектілер түркі тілінің әртүрлі тармақтарына жатады. Қазіргі тілдердегі прототүркі (ПТ) дауыстылар арасындағы *d дыбысының өзгеруіне сәйкес (мысалы, ПТ *adak, қазіргі түркі тілдерінде 'аяқ' немесе 'қадам' мағынасында), Мрассу диалектісінде *z дыбысы: azaq, ал Кондома диалектісінде *y дыбысы: ayaq болып айтылады. Бұл ерекшелік түркі тілдерінің әртүрлі тармақтарын ажыратады, яғни шор тілі әртүрлі түркі тілдерінің ықпалымен қалыптасқан. Әр шор диалектісінің өзіндік субдиалектілік түрлері бар. Жоғарғы Мрассу және Жоғарғы Кондома диалектілері Кондома және Мрассу өзендерінің жоғарғы ағысында тұратын адамдардың тығыз байланысы нәтижесінде көптеген ортақ ерекшеліктерге ие болды. Мрассу диалектісі 1930 жылдары және 1980 жылдары, шор тілінің жазу тарихындағы үзілістен кейін (шамамен 50 жылдық үзілістен соң) әдеби шор тілінің негізі болды. Дегенмен, Кондома диалектісінің нормалары да кеңінен қабылданады. 1941 жылы жарық көрген шор тілінің академиялық грамматикасы Мрассу диалектісінің негізінде Диренкова еңбегімен жазылған. Шор тілі алғаш рет 19 ғасырдың ортасында христиан миссионерлері енгізген кириллица әрпімен жазылды. Бірнеше өзгерістерден кейін, қазіргі шор алфавиті басқа бір өзгертілген кириллица әрпімен жазылады. 2005 жылы тілдің жойылып бара жатқан мәртебесін көрсету үшін Геннадий Косточаков «Мен соңғы шор ақынымын» атты шор тілінде өлеңдер жинағын жариялады. 2017 жылы Любовь Арбачакованың «Алисаның ғажайып елдегі оқиғалары» атты кітабының шор тіліне аудармасы жарық көрді.
Shor (endonym: шор тили, тадар тили) is a critically endangered Turkic language spoken by about 2,800 people in a region called Mountain Shoriya, in the Kemerovo Province in Southwest Siberia, although the entire Shor population in this area is over 12000 people. Presently, not all ethnic Shors speak Shor and the language suffered a decline from the late 1930s to the early 1980s. During this period the Shor language was neither written nor taught in schools. However, since the 1980s and 1990s there has been a Shor language revival. The language is now taught at the Novokuznetsk branch of the Kemerovo State University. Like other Siberian Turkic languages, Shor has borrowed many roots from Mongolian, as well as words from Russian. The two main dialects are Mrassu and Kondoma, named after the rivers in whose valleys they are spoken. From the point of view of classification of Turkic languages, these dialects belong to different branches of Turkic: According to the reflexes of the Proto Turkic (PT) intervocalic d in modern languages (compare PT *adak, in modern Turkic languages meaning 'foot' or 'leg'), the Mrassu dialect is a z variety: azaq, the Kondoma dialect is a y variety: ayaq. This feature normally distinguishes different branches of Turkic which means that the Shor language has formed from different Turkic sources. Each Shor dialect has subdialectal varieties. The Upper Mrassu and the Upper Kondoma varieties have developed numerous close features in the course of close contacts between their speakers in the upper reaches of the Kondoma and Mrassu rivers. The Mrassu dialect served as a basis for literary Shor language both in the 1930s and in the 1980s when the written form of the Shor language was revitalized after a break (of almost 50 years) in its written history. However, the Kondoma dialect norms are also largely accepted. The Academy grammar of Shor, published in 1941, was written on the basis of the Mrass dialect by Dyrenkova. Shor was first written with a Cyrillic alphabet introduced by Christian missionaries in the middle of the 19th century. After a number of changes, the modern Shor alphabet is written in another modified Cyrillic alphabet. In 2005, to highlight the endangered status of the language, Gennady Kostochakov published a book of poems in Shor, entitled "I am the Last Shor Poet". In 2017, a Shor translation of Alice's Adventures in Wonderland by Liubovʹ Arbaçakova was published.
Тарих
XIX ғасырға дейін шор тілі жазба тіл ретінде қалып келді; 1870 жылдары православие миссионерлері алғаш рет шор алфавитін кириллицаға негіздеуге тырысты. Миссионерлердің барлық күш-жігеріне қарамастан, жергілікті халықтың сауаттылығы өте баяу өсті – XX ғасырдың басында шорлардың тек 1% ғана сауатты болды. Шор жазуының "алтын ғасыры" 1920 жылдары болды. 1927 жылы кириллица негізінде шор алфавитін жасауға екінші рет әрекет жасалды. 1932-1933 жылдары Федор Ципижаков латын алфавитіне негізделген жаңа оқулық жазып, басылымға шығарды. Бұл оқу процесін едәуір қиындатты, сондықтан 1938 жылы ол Георгий Бабускинмен бірлесіп кириллица алфавитіне негізделген оқулықтың жаңа нұсқасын жасады, содан бері оның бірнеше басылымы жарық көрді.
Before the 19th century the Shor language had remained unwritten; in the 1870s Orthodox missionaries made the first effort to create a Cyrillic Shor alphabet. In spite of all the efforts by the missionaries, the percentage of literacy among the native population increased very slowly — by the beginning of the 20th century they constituted only about 1% of the Shors. The Shor written language had its 'golden age' in the 1920s. In 1927, a second attempt was made to create a Shor alphabet based on Cyrillic. In 1932 1933, Fedor Cispijakov wrote and published a new primer based on the Latin alphabet. This however considerably complicated the process of learning; thus in 1938, the same author together with Georgij Babuskin created a new variant of the primer based on the Cyrillic alphabet, of which several editions have been published since then.
Миссионерлік әліпби
Шор тілінде жазылған алғашқы кітап 1885 жылы жарық көрді. Ол өзгертілген орыс әліпбиін қолданды (Ё ё, Ф ф, Щ щ және Ѣ ѣ әріптерін қоспағанда), сондай-ақ қосымша әріптер Ј ј, Ҥ ҥ, Ӧ ӧ және Ӱ ӱ қолданылды. 1927 жылы ресми әліпби қабылданды, ол орыс әліпбиі (Ё ё және ъ әріптерін қоспағанда), сондай-ақ қосымша әріптер Ј ј, Ҥ ҥ, Ӧ ӧ және Ӱ ӱ енгізілді.
The first book written in the Shor language was published in 1885. It used a modified Russian alphabet (excluding Ё ё, Ф ф, Щ щ, and Ѣ ѣ) with additional letters Ј ј, Ҥ ҥ, Ӧ ӧ, and Ӱ ӱ. In 1927 an official alphabet was adopted, being the Russian alphabet (excluding Ё ё and ъ) with additional letters Ј ј, Ҥ ҥ, Ӧ ӧ, and Ӱ ӱ.
Латын әліпбиі
1930 жылы шор тілі үшін латын әліпбиі енгізілді: А а, Б в, С c, Д d, Ә ә, Ф f, Г g, Ƣ ƣ, I i, J j, К k, Q q, М m, N n, Ꞑ ꞑ, O o, Ө ө, P p, R r, S s, T t, U u, V v, Ş ş, Z z, Ƶ ƶ, L l, Ь ь, Y y, Į į. Кейін әріптердің реті басқа совет тілдерінің әліпбилерімен сәйкес өзгертілді, Ә ә әрпі Е е-ге алмастырылды, ал Į į әрпі жойылды.
A Latin alphabet for the Shor language was introduced in 1930: A a, B в, C c, D d, Ə ə, F f, G g, Ƣ ƣ, I i, J j, K k, Q q, M m, N n, Ꞑ ꞑ, O o, Ө ө, P p, R r, S s, T t, U u, V v, Ş ş, Z z, Ƶ ƶ, L l, Ь ь, Y y, Į į. The order of the letters was later changed to correspond with alphabets for other languages in the Soviet Union, the letter Ә ә was replaced with E e, and the letter Į į was dropped.
Қазіргі әліпби
1938 жылы латын әліпбиінің орнына кириллица әліпбиі қолданылды. Ол орыс әліпбиін Ӧ ӧ, Ӱ ӱ және Нъ нъ қосымша әріптерімен пайдаланды. 1980 жылғы реформалардан кейін қазіргі түріне жетті: А а, Б б, В в, Г г, Ғ ғ, Д д, Е е, Ё ё, Ж ж, З з, И и, Й й, К к, Қ қ, Л л, М м, Н н, Ң ң, О о, Ӧ ӧ, П п, Р р, С с, Т т, У у, Ӱ ӱ, Ф ф, Х х, Ц ц, Ч ч, Ш ш, Щ щ, Ъ ъ, Ы ы, Ь ь, Э э, Ю ю, Я я.
In 1938 the Latin alphabet was replaced with a Cyrillic one. It used the Russian alphabet with additional letters Ӧ ӧ, Ӱ ӱ, and Нъ нъ. After reforms in 1980 it reached its present form: А а, Б б, В в, Г г, Ғ ғ, Д д, Е е, Ё ё, Ж ж, З з, И и, Й й, К к, Қ қ, Л л, М м, Н н, Ң ң, О о, Ӧ ӧ, П п, Р р, С с, Т т, У у, Ӱ ӱ, Ф ф, Х х, Ц ц, Ч ч, Ш ш, Щ щ, Ъ ъ, Ы ы, Ь ь, Э э, Ю ю, Я я.