Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Патшалық жылнамаларда патша жаман есте қалған, олар оны басқыншылардан қашқан қорқақ патша деп атағаннан бөлек, "ашкөз", "жалпақ жүзді" және "қатты ашуға, мақтанға және қызғанышқа берілген, тым ашкөз және жоғары талпынысты" деп сипаттайды. Ғалымдардың пікірінше, ол әрине тиімді емес билеуші болған, бірақ империяның құлдырауы үшін хроникалар оны теріс жағдайда көрсеткен, себебі империяның құлдырауы оның билігінен бұрын басталған, тіпті ол "ұзаққа созылған және қиын" болған.
The king is unkindly remembered in the royal chronicles, which in addition to calling a cowardly king who fled from the invaders, also call him "an ogre" and "glutton" who was "great in wrath, haughtiness and envy, exceeding covetous and ambitious." According to scholarship, he was certainly an ineffective ruler but unfairly scapegoated by the chronicles for the fall of the empire, whose decline predated his reign, and in fact had been "more prolonged and agonized".
Ерте өмір
Болашақ патша 1238 жылдың 23 сәуірінде Митхадан келген мұрагер ханзада Узана мен қарапайым кәнизақтың ұлы ретінде дүниеге келді. Сарайда оны ерте жылдары Мин Кхве Чи (сөздік мағынасы "Иттің нәжісі" принці) деп, зиянсыз ханзада ретінде таныды. Әкесі 1251 жылы патша болған кезде де Кхве Чи таққа мұрагер болған жоқ; бұл құқық бас патшайым Тонлуланың үлкен ұлы, жарты ағасы Тхиатуға тиесілі еді.
The future king was born to Crown Prince Uzana and a commoner concubine from Myittha on 23 April 1238. For much of his early years, he was known at the palace as Min Khwe Chi (lit. "Prince Dog's Dung") as a harmless royal. Even when his father became king in 1251, Khwe Chi was not in line for the throne; the position belonged to his half brother Thihathu, the eldest son of the chief queen Thonlula.
Билікке көтерілу
Бірақ тағдыр өздігінен келді. 1256 жылдың мамыр айының басында Узана аң аулау барысында қаза тапты, ал Тихату таққа талапкер болды. Бірақ, қуатты бас министр Язатингян бастаған сарай Тихатудың ерсілігіне келіспеді және олар бақылай алатындай санаған Кве Чиді 1256 жылдың 6 мамырында таққа отырғызды. Тихату тұтқындалып, жазаланды. Наратхихапат 1256 жылдың қараша айында тәж кигізу рәсімін өткізді.
But fate came calling. In early May 1256, Uzana died from a hunting accident, and Thihathu claimed the throne. The court led by the powerful chief minister Yazathingyan did not accept a head strong Thihathu, and placed their preferred candidate, Khwe Chi, whom they believed they could control, on the throne on 6 May 1256. Thihathu was arrested and executed. Narathihapate held the coronation ceremony in November 1256.
Басқару стилі
Жас патшаның шаршысы тез ашуланып, мақтаншыл және қатыгез болып шықты. Таққа отырғаннан кейін, оның орнына отырғызған Язатингянды шет елге қуды. Бірақ көп ұзамай Мартабан (Моттама) (1258–1259) және Аракан (1258–1260) аймандарындағы көтерілістерді басу үшін Язатингянды қайта шақыруға мәжбүр болды. Язатингян көтерілістерді басып тастады, бірақ жолға қайтып келе жатқанда қайтыс болды. Ескі министрдің өлімімен, қатыгез, тәжірибесіз патшаны тежеп тұратын жалғыз адам да жойылды. Наратхипате ішкі және сыртқы саясатта да тиімсіз болды. Әкесі мен атасы сияқты, ол да азайып бара жатқан патшалық қазынаны қалпына келтіре алмады, себебі салықтан босатылған діни жерлердің үнемі өсуіне байланысты ол жылдар бойы құлдырап келді. Бірақ атасы Кьясвадан айырмашылығы, ол мәжбүрлі еңбекке жүгінудің орнына шағын ғибадатхана салар еді, ал Наратхипате мәжбүрлі еңбекпен Мингалазеди пагодасын, әсем ғибадатхананы салған. Оның үстемдігіне бағынбаған халық арасында: "Пагода біткен соң патша өледі" деген сыбыс жүрді.
The young king turned out be quick tempered, arrogant, and ruthless. Soon after his accession, he sent Yazathingyan, the man who put him on the throne, into exile. But he soon had to recall Yazathingyan to quell the rebellions in Martaban (Mottama) (1258–1259) and Arakan (1258–1260). Yazathingyan put down the rebellions but died on the return journey. With the old minister's death removed the only person that could have controlled the ruthless, inexperienced king. Narathihapate was incompetent in both domestic and foreign affairs. Like his father and grandfather before him, he too failed to fix the depleted royal treasury, which had been deteriorating for years because the continued growth of tax free religious landholdings. But unlike his grandfather Kyaswa, who would rather build a small temple than to resort to forced labor, Narathihapate built a lavish temple, the Mingalazedi Pagoda with forced labor. The people, sinking under his rule, whispered: "When the pagoda is finished, the king shall die".
Ішқын (128385)
Наратхипатедің қиындықтары әлі біткен жоқ. 1281 жылы моңғол императоры тағы да салық талап етті. Патша бас тартқан соң, император Солтүстік Бирманы басып алуға бұйрық берді. 1283 жылдың қыркүйегінде моңғол әскерлері тағы да Нгасаунгян қаласындағы бірмалық бекініске шабуыл жасады, ол 1283 жылдың 3 желтоқсанында түсті. Алты күннен кейін Каунсин құлады, ал моңғолдар Тагаунгты 1284 жылдың 5 ақпанында басып алды. Бірақ моңғолдар ыстыққа шыдамай, Тагаунгтан шегінді. Бірма әскерлері Тагаунгты 1284 жылдың 10 мамырында қайта басып алды. Моңғолдар келесі құрғақ маусымда (1284–85) оңтүстікке қарай шабуылын жалғастырды және 1285 жылдың ақпан айына дейін Ханлинге дейін жетті. Моңғолдарға Паганға шабуыл жасауға рұхсат берілмегенімен, патша дегенмен оңтүстікке, Төменгі Бирмаға қашты.
Narathihapate's troubles were not over. In 1281, the Mongol emperor again demanded tribute. When the king refused, the emperor ordered an invasion of northern Burma. In September 1283, the Mongol forces again attacked the Burmese fort at Ngasaunggyan, which fell on 3 December 1283. Kaungsin fell six days later, and the Mongols took Tagaung on 5 February 1284. But the Mongols found the heat excessive and retreated from Tagaung. The Burmese forces retook Tagaung on 10 May 1284. The Mongol resumed their drive southward in the following dry season (1284–85), and reached as far south as Hanlin by February 1285. Although the Mongols did not have the order to attack Pagan, the king nonetheless fled south to Lower Burma.
Төменгі Бирмадағы жер аударылу (1285 87)
Төменгі Бирмада Наратхихапат өзін оқшауланған сезінді. Оның үш ұлы үш маңызды портыны (Бассейн (Патейн), Дала және Пром (Пайя)) басқарғанымен, олардың қолдауын ала алмады. Қайсыбіріне де ол сенімсіздікпен қарады және Промның батысындағы Хлегияға, Орталық және Төменгі Бирманың шекарасына орналасты. Патша мен оның шағын әскерінің болуы ешкімге де әсер етпеді. Пегу (Баго) көп ұзамай көтеріліс көтеріп, патшаның кішкентай әскерін екі рет кері шегіндірді. Мартабан (Моттама) да көтеріліс ұйымдастырғандықтан, Пегудің бөлінуі төменгі Бирманың шығыс жартысының толығымен көтеріліске шыққанын көрсетті. Оның үш ұлы төменгі Бирманың батыс жартысын бақылауда ұстады, бірақ олардың қолдауына сүйене алмады. Хлегияда патша төменгі Бирманың шеткеріне орналасқан еді.
At Lower Burma, Narathihapate found himself isolated. Although his three sons controlled three key ports (Bassein (Pathein), Dala and Prome (Pyay)) there, he could not gain their support. He did not trust them in any case, and settled at Hlegya, west of Prome, at the border between Central Burma and Lower Burma. The presence of the king and his small army impressed no one. Pegu (Bago) revolted soon after, and drove back the king's small army twice. With Martaban (Mottama) also in rebellion, the breakaway of Pegu meant the entire eastern half of Lower Burma was now in revolt. His three sons remained in control of the western half of Lower Burma but he could not count on them for their support. At Hlegya, the king was literally at the periphery of Lower Burma.
Моңғол вассалы (1287 ж.)
Ол монғолдармен татуласу үшін, тіпті сол елдің орталық бөлігіне қайтуға шешім қабылдады. 1285 жылы желтоқсанда ол бас министр және генерал Ананда Писи мен генерал Маха Боны атысты тоқтату туралы келіссөздер жүргізуге жіберді. Ханлиндегі монғол командирлері, солтүстік Бирманы Чжэнмиан деп аталатын протекторат ретінде ұйымдастырған, атысты тоқтатуға келісті, бірақ толық мойынсұнуды талап етті. Олар 1281 жылы бірма патшасының императорға ресми делегация жіберуін қайтадан талап етті. Ұзақ ойланудан кейін, 1286 жылы маусымда бірма патшасы шарттарға келісуге шешім қабылдады және император сарайына бас имам Шин Дита Памаук бастаған елшілікті жіберді. Бірақ патша у ішуге мәжбүр болды. Бас тарту жазалаушы қылыштан өлтіруге тең еді, сондықтан ол өзінің болашақ өмірлерінде "ешқашан ұл бала тумасын" деп дұға ете отырып, уды жұтып, көз жұмды.
He decided to return to central Burma even if it meant making peace with the Mongols. In December 1285, he sent the chief minister and general Ananda Pyissi and Gen. Maha Bo to negotiate a ceasefire. The Mongol commanders at Hanlin, who had organized northern Burma as a protectorate named Zhengmian agreed to a ceasefire but insisted on a full submission. They repeated their 1281 demand that the Burmese king send a formal delegation to the emperor. After a long deliberation, in June 1286, the Burmese king decided to agree to the terms, and sent an embassy led by Shin Ditha Pamauk, the chief primate, to the emperor's court. the king was forced to take poison. To refuse would have meant death by the sword, and with a prayer on his lips that in all his future existences "may no male child be ever born to him again", the king swallowed the poison and died.
Салдары
Наратхипате қайтыс болғаннан кейін патшалық бірден ыдырады. Иравади алқабы мен оның шет жақтарындағы 250 жылға жуық Пэганның үстемдігі аяқталды. Төменгі Бирмада 1287 жылы мон халқының Хантавади патшалығы құрылды. Батыста Аракан де-юре тәуелсіздік алды. Солтүстікте моңғолдармен бірге келген шан тайпалары Качин және Шан төбелерін бағындырып, Соңғы және Орталық материктік Оңтүстік-Шығыс Азияның көп бөлігін биледі. Моңғолдар шартты бұзылған деп сап, оңтүстікке қарай шапқындады. Бірақ басқыншылар ауыр шығынға ұшырап, Тагаунгқа қайта шегінді. 1289 жылдың 30 мамырына дейін, шамамен екі жыл өткен соң, оның ұлдарының бірі – Кяусва Паганның патшасы болып жарияланды.
Narathihapate's death was promptly followed by the breakup of the kingdom. Nearly 250 years of Pagan's rule over the Irrawaddy basin and its periphery was over. In Lower Burma, the Hanthawaddy Kingdom of the Mons emerged in 1287. In the west, Arakan was now de jure independent. In the north, the Shans who came down with the Mongols came to dominate Kachin hills and Shan hills, and went on dominate much of western and central mainland Southeast Asia. The Mongols deemed the treaty void and invaded south toward Pagan. But the invaders suffered heavy casualties, and retreated back to Tagaung. It would be nearly two years until 30 May 1289 when one of his sons Kyawswa emerged as the king of Pagan.
Мұра
Патшаны Бирма тарихында "Тарук Пяй Мин" ("Таруктан қашқан патша") деп еске алады, себебі ол елді қорғаудың орнына оңтүстікке қашқан. Патшалық шежірелер патшаны "ашкөз, мақтаншы, қызғанышпен толған, өркөкірек және қаһарлы" және "көккөз" деп суреттеп, оның өте қатал екенін көрсетеді. Ғалымдардың пікірінше, ол тиімді емес билеуші болған, бірақ империяның құлауы үшін шежірелер оны теріс жағдайда басты күнәлі деп көрсеткен. Империяның құлдырауы оның билігінен бұрын басталған және тіпті "ұзаққа созылған және қиын" болған. Тарихи мәліметтерге сәйкес, патша Наратхихапат тамақ ішуге отырғанда, үш жүз тағам болғанға дейін қанағаттана алмаған. Осы ерекшелігі үшін ол Паган патшалары арасында жаман атқа ие болған.
The king is unkindly remembered in Burmese history as the "Taruk Pyay Min" ("the King who Fled from the Taruk [Chinese]") for his flight to the south, instead of defending the country. The royal chronicles paint an especially harsh description of the king, portraying him as "an ogre" and "glutton" who was "great in wrath, haughtiness and envy, exceeding covetous and ambitious." According to scholarship, he was certainly an ineffective ruler but unfairly scapegoated by the chronicles for the fall of the empire, whose descent predated his reign and in fact had been "more prolonged and agonized." As per historical records, it is documented that King Narathihapate was about to take a meal, he satisfied only when there were three hundred dishes. This characteristic earned him a reputation as a notorious king among the rulers of Pagan.
Тарихнама
Патшалық жылнамаларында оның өміріне қатысты әртүрлі даталар келтірілген. Көзі Туу – Өлім Жасы Билік ету мерзімі Билік ету ұзақтығы Затадавбон Язавин (Монархтар тізімі бөлімі) шамамен 1239–1287/88 48 (49-шы жыл) 1254/55–1287/88 33 Затадавбон Язавин (Патшалық гороскоптар бөлімі) 3 мамыр 1238–1286/87 1254/55–1286/87 33 [sic] Маха Язавин шамамен 1225–1284/85 59 (60-шы жыл) 1240/41–1284/85 44 Язавин Тит шамамен 1240–1286/87 46 (47-ші жыл) 1255/56–1286/87 31 Хманнан Язавин шамамен 1240–1286 жылғы желтоқсан / 1287 жылғы қаңтар 50 (51-ші жыл) [sic] 1255/56–1286 жылғы желтоқсан / 1287 жылғы қаңтар 35 [sic] Зерттеулер 23 сәуір 1238 – 1 шілде 1287 49 (50-ші жыл) 6 мамыр 1256 – 1 шілде 1287 31
Various royal chronicles report different dates about his life. Source Birth–Death Age Reign Length of reign Zatadawbon Yazawin (List of monarchs section) c. 1239–1287/88 48 (49th year) 1254/55–1287/88 33 Zatadawbon Yazawin (Royal horoscopes section) 3 May 1238–1286/87 1254/55–1286/87 [sic] 33 [sic] Maha Yazawin c. 1225–1284/85 59 (60th year) 1240/41–1284/85 44 Yazawin Thit c. 1240–1286/87 46 (47th year) 1255/56–1286/87 31 Hmannan Yazawin c. 1240–December 1286/January 1287 50 (51st year) [sic] 1255/56–December 1286/January 1287 35 [sic] Scholarship 23 April 1238 – 1 July 1287 49 (50th year) 6 May 1256 – 1 July 1287 31