Кіріспе

Патшалық жылнамаларда патша жаман есте қалған, олар оны басқыншылардан қашқан қорқақ патша деп атағаннан бөлек, "ашкөз", "жалпақ жүзді" және "қатты ашуға, мақтанға және қызғанышқа берілген, тым ашкөз және жоғары талпынысты" деп сипаттайды. Ғалымдардың пікірінше, ол әрине тиімді емес билеуші болған, бірақ империяның құлдырауы үшін хроникалар оны теріс жағдайда көрсеткен, себебі империяның құлдырауы оның билігінен бұрын басталған, тіпті ол "ұзаққа созылған және қиын" болған.

Ерте өмір

Болашақ патша 1238 жылдың 23 сәуірінде Митхадан келген мұрагер ханзада Узана мен қарапайым кәнизақтың ұлы ретінде дүниеге келді. Сарайда оны ерте жылдары Мин Кхве Чи (сөздік мағынасы "Иттің нәжісі" принці) деп, зиянсыз ханзада ретінде таныды. Әкесі 1251 жылы патша болған кезде де Кхве Чи таққа мұрагер болған жоқ; бұл құқық бас патшайым Тонлуланың үлкен ұлы, жарты ағасы Тхиатуға тиесілі еді.

Билікке көтерілу

Бірақ тағдыр өздігінен келді. 1256 жылдың мамыр айының басында Узана аң аулау барысында қаза тапты, ал Тихату таққа талапкер болды. Бірақ, қуатты бас министр Язатингян бастаған сарай Тихатудың ерсілігіне келіспеді және олар бақылай алатындай санаған Кве Чиді 1256 жылдың 6 мамырында таққа отырғызды. Тихату тұтқындалып, жазаланды. Наратхихапат 1256 жылдың қараша айында тәж кигізу рәсімін өткізді.

Басқару стилі

Жас патшаның шаршысы тез ашуланып, мақтаншыл және қатыгез болып шықты. Таққа отырғаннан кейін, оның орнына отырғызған Язатингянды шет елге қуды. Бірақ көп ұзамай Мартабан (Моттама) (1258–1259) және Аракан (1258–1260) аймандарындағы көтерілістерді басу үшін Язатингянды қайта шақыруға мәжбүр болды. Язатингян көтерілістерді басып тастады, бірақ жолға қайтып келе жатқанда қайтыс болды. Ескі министрдің өлімімен, қатыгез, тәжірибесіз патшаны тежеп тұратын жалғыз адам да жойылды. Наратхипате ішкі және сыртқы саясатта да тиімсіз болды. Әкесі мен атасы сияқты, ол да азайып бара жатқан патшалық қазынаны қалпына келтіре алмады, себебі салықтан босатылған діни жерлердің үнемі өсуіне байланысты ол жылдар бойы құлдырап келді. Бірақ атасы Кьясвадан айырмашылығы, ол мәжбүрлі еңбекке жүгінудің орнына шағын ғибадатхана салар еді, ал Наратхипате мәжбүрлі еңбекпен Мингалазеди пагодасын, әсем ғибадатхананы салған. Оның үстемдігіне бағынбаған халық арасында: "Пагода біткен соң патша өледі" деген сыбыс жүрді.

Ішқын (128385)

Наратхипатедің қиындықтары әлі біткен жоқ. 1281 жылы моңғол императоры тағы да салық талап етті. Патша бас тартқан соң, император Солтүстік Бирманы басып алуға бұйрық берді. 1283 жылдың қыркүйегінде моңғол әскерлері тағы да Нгасаунгян қаласындағы бірмалық бекініске шабуыл жасады, ол 1283 жылдың 3 желтоқсанында түсті. Алты күннен кейін Каунсин құлады, ал моңғолдар Тагаунгты 1284 жылдың 5 ақпанында басып алды. Бірақ моңғолдар ыстыққа шыдамай, Тагаунгтан шегінді. Бірма әскерлері Тагаунгты 1284 жылдың 10 мамырында қайта басып алды. Моңғолдар келесі құрғақ маусымда (1284–85) оңтүстікке қарай шабуылын жалғастырды және 1285 жылдың ақпан айына дейін Ханлинге дейін жетті. Моңғолдарға Паганға шабуыл жасауға рұхсат берілмегенімен, патша дегенмен оңтүстікке, Төменгі Бирмаға қашты.

Төменгі Бирмадағы жер аударылу (1285 87)

Төменгі Бирмада Наратхихапат өзін оқшауланған сезінді. Оның үш ұлы үш маңызды портыны (Бассейн (Патейн), Дала және Пром (Пайя)) басқарғанымен, олардың қолдауын ала алмады. Қайсыбіріне де ол сенімсіздікпен қарады және Промның батысындағы Хлегияға, Орталық және Төменгі Бирманың шекарасына орналасты. Патша мен оның шағын әскерінің болуы ешкімге де әсер етпеді. Пегу (Баго) көп ұзамай көтеріліс көтеріп, патшаның кішкентай әскерін екі рет кері шегіндірді. Мартабан (Моттама) да көтеріліс ұйымдастырғандықтан, Пегудің бөлінуі төменгі Бирманың шығыс жартысының толығымен көтеріліске шыққанын көрсетті. Оның үш ұлы төменгі Бирманың батыс жартысын бақылауда ұстады, бірақ олардың қолдауына сүйене алмады. Хлегияда патша төменгі Бирманың шеткеріне орналасқан еді.

Моңғол вассалы (1287 ж.)

Ол монғолдармен татуласу үшін, тіпті сол елдің орталық бөлігіне қайтуға шешім қабылдады. 1285 жылы желтоқсанда ол бас министр және генерал Ананда Писи мен генерал Маха Боны атысты тоқтату туралы келіссөздер жүргізуге жіберді. Ханлиндегі монғол командирлері, солтүстік Бирманы Чжэнмиан деп аталатын протекторат ретінде ұйымдастырған, атысты тоқтатуға келісті, бірақ толық мойынсұнуды талап етті. Олар 1281 жылы бірма патшасының императорға ресми делегация жіберуін қайтадан талап етті. Ұзақ ойланудан кейін, 1286 жылы маусымда бірма патшасы шарттарға келісуге шешім қабылдады және император сарайына бас имам Шин Дита Памаук бастаған елшілікті жіберді. Бірақ патша у ішуге мәжбүр болды. Бас тарту жазалаушы қылыштан өлтіруге тең еді, сондықтан ол өзінің болашақ өмірлерінде "ешқашан ұл бала тумасын" деп дұға ете отырып, уды жұтып, көз жұмды.

Салдары

Наратхипате қайтыс болғаннан кейін патшалық бірден ыдырады. Иравади алқабы мен оның шет жақтарындағы 250 жылға жуық Пэганның үстемдігі аяқталды. Төменгі Бирмада 1287 жылы мон халқының Хантавади патшалығы құрылды. Батыста Аракан де-юре тәуелсіздік алды. Солтүстікте моңғолдармен бірге келген шан тайпалары Качин және Шан төбелерін бағындырып, Соңғы және Орталық материктік Оңтүстік-Шығыс Азияның көп бөлігін биледі. Моңғолдар шартты бұзылған деп сап, оңтүстікке қарай шапқындады. Бірақ басқыншылар ауыр шығынға ұшырап, Тагаунгқа қайта шегінді. 1289 жылдың 30 мамырына дейін, шамамен екі жыл өткен соң, оның ұлдарының бірі – Кяусва Паганның патшасы болып жарияланды.

Мұра

Патшаны Бирма тарихында "Тарук Пяй Мин" ("Таруктан қашқан патша") деп еске алады, себебі ол елді қорғаудың орнына оңтүстікке қашқан. Патшалық шежірелер патшаны "ашкөз, мақтаншы, қызғанышпен толған, өркөкірек және қаһарлы" және "көккөз" деп суреттеп, оның өте қатал екенін көрсетеді. Ғалымдардың пікірінше, ол тиімді емес билеуші болған, бірақ империяның құлауы үшін шежірелер оны теріс жағдайда басты күнәлі деп көрсеткен. Империяның құлдырауы оның билігінен бұрын басталған және тіпті "ұзаққа созылған және қиын" болған. Тарихи мәліметтерге сәйкес, патша Наратхихапат тамақ ішуге отырғанда, үш жүз тағам болғанға дейін қанағаттана алмаған. Осы ерекшелігі үшін ол Паган патшалары арасында жаман атқа ие болған.

Тарихнама

Патшалық жылнамаларында оның өміріне қатысты әртүрлі даталар келтірілген. Көзі Туу – Өлім Жасы Билік ету мерзімі Билік ету ұзақтығы Затадавбон Язавин (Монархтар тізімі бөлімі) шамамен 1239–1287/88 48 (49-шы жыл) 1254/55–1287/88 33 Затадавбон Язавин (Патшалық гороскоптар бөлімі) 3 мамыр 1238–1286/87 1254/55–1286/87 33 [sic] Маха Язавин шамамен 1225–1284/85 59 (60-шы жыл) 1240/41–1284/85 44 Язавин Тит шамамен 1240–1286/87 46 (47-ші жыл) 1255/56–1286/87 31 Хманнан Язавин шамамен 1240–1286 жылғы желтоқсан / 1287 жылғы қаңтар 50 (51-ші жыл) [sic] 1255/56–1286 жылғы желтоқсан / 1287 жылғы қаңтар 35 [sic] Зерттеулер 23 сәуір 1238 – 1 шілде 1287 49 (50-ші жыл) 6 мамыр 1256 – 1 шілде 1287 31