Кіріспе

Меттерних стеласы – Нью-Йорк қаласындағы Метрополитен өнер мұражайының египет коллекциясындағы қолтырауандар бейнеленген, сиқырлы-дәрілік Хорус бейнесі бар стела. Ол шамамен б.з.д. 380-342 жылдар аралығында, Нектанебо II билік еткен кездегі Египеттің отызыншы династиясына жатады. Стелланың тегі белгісіз.

Тарих

Стела "Хордың циппилері" немесе "крокодилдердегі Хордың стелалары" деп аталатын стелалар тобына жатады. Мұндай стелалар ежелгі египет халқын крокодилдер мен жыландар сияқты қауіпті жануарлардан қорғау үшін қолданылған. Сиқырлы стела – осы типтегі ең ірі және толық стелалардың бірі. Нектанебо II билік еткен кезде Есатум есімді дін қызметкері Хелиополистегі Мневис бұқаларының зираттарына барған деген болжам бар. Ол онда қызығушылық тудырған жазуларды байқап, оларды үлкен тасқа көшіруге бұйрық берді. Осылайша стела жасалып, көп жылдар бойы тұрды, содан кейін Александр Македонский Египеттегі парсыларды жеңіп, оны Александрияға әкелді. Екі мың жылдан астам уақыт бойы стеланың орны белгісіз болды, бірақ ол францискандық монастырдағы қазба жұмыстары кезінде табылған қабырғада кездесті. 1828 жылы Египеттің билеушісі Мұхаммед Әли Паша осы стеланы австриялық мемлекет қайраткері, принц Меттернихке сыйға берді. Меттерних оны Богемиядағы Кинжварт сарайында сақтап, 1950 жылға дейін онда ұстады. Содан кейін стела Метрополитен өнер мұражайына сатылды (онда ол көп жылдар бойы Меттерних стеласы деп белгілі болды).

Құрылыс

Стелла – төменгі жағында орналасқан үлкен блок (плинт), оған жұқа, иісті жоғарғы бөлігі қосылған. Оның өлшемдері – биіктігі 35 12/16 дюйм, ені – 13 ¼ дюйм. Бұл туынды құмтас тастан жасалған, дөңгелек дәнды, қатты, сұр жасыл түсті. Стелла жақсы сақталған, тек бірнеше ұсақ сынықтар көрінеді. Ол өте дәл және сақтықпен жасалғандықтан, Метрополитен өнер мұражайының ең қызықты және құнды қосымшасы болып табылады. Стелланың жоғарғы бөлігінде ежелгі египеттік діннің күн құдайы Раны бейнелейтін күн дискісі бейнеленген. Раның екі жағында төрт бабуин тұр. Бабуиндардың сол жағында хабаршы құдай Тот, ал оң жағында Раға бас иіп тұрған Нектанебо II перғауын бейнеленген. Рельефтің негізгі бөлігі жоғарғы бөлігінен бес қатар иероглифтермен бөлінген. Стелланың ортасында крокодилдердің үстінде тұрған бала Горус бейнеленген. Оның басының үстінде жаңа туған нәресте мен босандырудың қамқоршысы Бес құдайының беті орналасқан. Горус екі қолында жылан мен шаянды, ал екінші екі қолында арыстан мен ориксті ұстап тұр. Горустың сол жағында Хоракти Ра құдайы бейнеленген, ол аспан құдайлары Горус пен Раның бірігуі, жыланның үстінде тұр, ал екеуін де екі құдай символы қоршап тұр. Сол жақта жыланның үстінде тұрған Горустың анасы Изида, ал оның сол жағында оңтүстіктің қамқоршысы – құс құдайы Нехбеттің туы орналасқан. Оң жақта тағы да жыланның үстінде тұрған Тот құдайы бейнеленген, ал оның оң жағында солтүстіктің қамқоршысы – жылан құдайы Ваджеттің туы орналасқан. Құдайлардың үстінде Горус көзі, Күн мен Ай бейнеленген. Стелланың қалған бөлігі жоғарыдан төменге дейін және екі жағынан да иероглифтермен жабылған. Бұл иероглифтерде құдайлар туралы және олардың улы жануарлармен болған оқиғалары баяндалған. Сондай-ақ, осы жануарлардың салдарынан туындаған әртүрлі ауруларға қарсы көптеген қарғыстар мен сиқырлар да бар. Төртінші қатардың сол жағында патшалық биліктің символы – қанатты орикстің сүйретін күймесі, "Ахекх" деп аталады. Стелланың тағы бір қызықты тұсы – артқы жағының жоғарғы бөлігіндегі бейне. Бұл жерде күн құдайы Харметині бейнелейтін қанатты адам бар. Ол өзінің жауларының үстінде тұр, олар – олардың қашып кетуіне жол бермеу үшін шеңберге қоршалған зұлым жануарлар.

Мифология

Меттерних стеласының негізгі қызметі – көбінесе жануарлардың салдарынан туындаған уларды сиқырлы түрде емдеу болды. Стелланың үстіне су құйылып, жиналды. Стелладағы суды уланудан зардап шеккен адам ішкен. Бұл адам бала Хорусқа ұқсас болды, өйткені ол да осындай қайғылы оқиғаларға ұшыраған еді. Бүкіл процестің барысында жергілікті дін қызметкерлері стеладағы діни рәсімдерді оқыды. Стелладағы алғашқы бірнеше сиқырлар бауырымен жүретін жорғалаушылар және басқа да зиянды жаратылыстарға қатысты. Олардың ең танымалдары – Раның жауы, жылан-шайтан Апофис еді. Сиқыр жыланның басын шауып, денесін кесіп, өртеп жіберді. Сиқырдың екінші жартысы жыланды құсуға мәжбүрледі. Діни қызметкер осы сиқырды оқығанда, уланған адам да құсып, денесінен уды шығарды. Келесі сиқыр сөзі мысыққа бағытталған еді. Мысықта құдай немесе әйел құдайдың бір бөлігі болды және ол кез келген уды жоя алатын еді. Сиқыр Радан мысыққа көмек сұрады. Стелланың көп бөлігінде улану және емделу туралы жоғарыда айтылған сияқты әңгімелер жазылған. Ең танымал – Изида мен жеті шаяндар туралы әңгіме. Бұл оқиға стеланың басым бөлігін алып жатыр және улармен байланысты аурулар туралы айтылғанда жиі еске алынады. Изида – Хорустың анасы, ал оның әкесі – тірі әлемнің билеушісі Озирис еді. Озиристі оның күш-қуатына қызғанған ағасы Сет өлтірді. Изида мен Нефти мұны білгенде, Озиристі сиқырмен қайта тірілтті. Сет ашуланып, Озиристі тағы да өлтірді, бірақ бұл жолы оның денесін көптеген бөліктерге бөліп, бүкіл Египетке шашыратып жіберді. Озирис өлгендердің және жер асты әлемінің перғауына айналды, ал тірілердің жерін ешкім басқармады. Сет тірілердің перғауыны боламын деп ойлады, бірақ Изида Озириспен жүкті екенін білмеді. Ол өзінің туған баласы болғандықтан, тірілердің перғауыны болады. Изида Хорусты дүниеге келтіргеннен кейін, ол тірілердің жаңа перғауыны болады деп ойлады, бірақ Сет мұны білгеннен кейін қатты ашуланды. Осы сәтте сиқырлы стелаға арналған сиқыр басталады. Сет баланы көбінесе жылан-шайтан Апофиспен байланысты шаяндардан улады. Изида баласының өліміне қатты қайғырып, ашуланды. Ол Раны шақырып, одан көмек сұрады. Ра Тотты жіберіп, баланы қайта тірілтті. Осы уақыттан бастап Ра Хорустың қорғаушысы болды, дәл сол сияқты оның әкесі Озирис тірі болғанда да солай етер еді. Хорус тірі қалды, бірақ кейіннен кімнің тірілердің перғауыны болатынын білу үшін Сетпен шайқасты. Ұрыс кезінде Сет Хорустың көзін жұлып алып, жеңіске жетті. «Хорустың көзі» символы осы оқиғадан пайда болды. Сет қайтадан тірілердің перғауынына айналды. Изида бұған жол бере алмады, себебі оның ұлы заңды билеуші еді. Ол жер асты әлеміне жасырын кіріп, Сетті іздеді. Ол оған баласына бір зұлым адамның оның иесіне тиесілі нәрсені алып кеткенін айтты. Сет бұл қателікті түзетуге бұйырды, ол кімге қатысты екенін білмеді. Изида Сетке өзін ашты, ол мұны қайтарып алуға тырысты, бірақ Ра оқиғаға куә болып, Хорусты тірілердің перғауыны етті. Стелланың басым бөлігі Хорустың қалай уланғанын және емделгенін көрсетеді. Ежелгі египеттіктер де осы емді өз халқына, уланудан зардап шеккендерге қолданды. Аурулар өздерімен бірге Хорустың рухын алып, Хорус сияқты сауығып кетеді. (Египет өнері) Бұл стелаға жазылған оқиғалар, әсіресе Изида мен Хорусқа қатысты оқиғалар, кез келген ескерткіште табылған ең толық мәліметтерді қамтиды.