Кіріспе

Лаодика III (грекше: Λαοδίκη, Laodikē) - Понт ханшайымы және Селевкид патшасының ханымы. Ол өзінің тұңғыш ұлы Антиохтың регенті болды. Бұл оқиға оның күйеуі Ұлы Антиох III Анабасқа жасаған экспедиция кезінде 212 және 206 жылдар аралығында болды. Антиох III б.з.д. 193 жылы оған арналған патшалық культ құрды. 192 жылы күйеуінің қайтадан үйленуі салдарынан саяси өмірден шығарылды. Оның соңғы белгілі қызметі б.з.д. 177-176 жылдары құжатталған және оның ұлы Селевк IV сотына қатысты.

Өмірбаян

Ол Понт патшасы Митридат II мен оның әйелі Лаодикидің қызы болатын. Оның әпкесі Понт патшасы Лаодикия, ал інісі Понт патшасы Митридат III болды. Лаодика зевмадағы рәсімде 221 жылы б.з.д. шамасында Антиох III-ге үйленді және Антиохияда патшайым атанды. Полибий оның Антиох III-ге "қыз боп келіншек болып" уәде етілгенін және патшаның әйелі ретінде атанғанын айтады. Ата-анасының Селевкидтер дәстүрінде оны Лаодика деп атағаны ата-анасының осы некеге тұруға ниеттенгенін және оған сәйкес есімін қойғандығын көрсетеді. Сеңелдері сияқты, оның некесі Селевкидтер мен Понт арасындағы қарым-қатынасты нығайту үшін дипломатиялық стратегияның бір бөлігі болды. Лаодика өзінің тұңғыш баласы Антиохты дүниеге әкелді, ал оның күйеуі Антиох III Молонға қарсы жорыққа аттанды. Кейбіреулер Лаудикидің бала-шағасымен Антиохтың империяны аралап жүрген кездері бірге жүргенін айтады. Лаодикия III Антиох III-ге сегіз бала туып берді: Антиох, Селевки IV Филопатор, Ардис, Бактрияның Димитри I-ге үйленген аты аталмаған қызы, Лаодикия IV, Клеопатра I Сира, Антиох және Антиох IV Эпифан (туған аты Митридат). Көптеген жазуларда Лаодика Антиох III-нің "қарындасы" немесе "қарындасы" ретінде аталады, ал Лаодика Антиохты "қарындасы" деп атайды, бірақ екеуі тек аналық туысқандар болған. Бұл ресми атақ емес, бірақ бірнеше себептерге байланысты қолданылды; бұл ерлі-зайыптылардың адалдық пен адалдыққа деген көзқарасын білдірді, сондай-ақ Лаодиканың династия мүшесі ретінде және күйеуіне тең мәртебеде екенін растады. Қалалар Лаодикияны адал серігі ретінде одан әрі мақтау үшін "қарындас патшайым" терминін қолдана алады. Сонымен қатар, Лаодикидің Антиохтың "апасы" ретінде орнынан өткен Хеккатомнидтер әулетінің дәстүрлерін еліктеп, IV ғасырда Карияны билеп, Селевкидтерді сол аумақтың дәстүрлеріне біріктірді. Лаодикия мен Антиох б. з. б. 195 жылы екі баласының, Антиох пен Лаодикияның, некелерін ұйымдастырып, бауырлас билеушілердің дәстүрін жалғастырды. Антиох Лаодикияны жаңа әйеліне алмастырған деген болжам бар, бірақ бұған ешқандай дәлел жоқ. Антиохтың екінші әйелі Лаудикияның саяси ықпалына ие болмағанымен, Лаудикия Антиох өлгеннен кейін ғана жұртшылықтың назарынан тыс қалады.

Регенттік

210 жылы б.з.д. патшаның үлкен ұлы Антиох 10 немесе 11 жасында әкесімен бірге билік құрды. Антиох III шығысқа жорыққа аттанған кезде тақты қауіпсіз ұстау үшін. Осы уақыт аралығында Лаодикия бәлкім, регент ретінде қызмет еткен. Алдыңғы бетке ұлы Антиох, ал артқы бетке Лаудика қойылған, бұл оның регенттік билігі кезінде билік құрғандығын көрсетеді. Б.з.д. 195 жылы Антиох III бастаған патшалық табыну Антиохтың Лаодикияны оның жоқ кезінде патшалықты жақсы басқаруы үшін мойындауының жолы болуы мүмкін.

Қайырымдылық жасаушы

Лаодикия өзінің саяси билігін игілік жасаушы немесе қайырымдылық жасаушы ретінде қолдап, билігін нығайта берді. Филантропиялық іс-әрекет эллиндік патшайымдарға, әсіресе діни салада, өздерінің билігін арттыру және өздерінің позициясын нығайту жолы ретінде тән болды, бірақ Лаодикия ерекше белсенді болды және оның қайырымдылықтары саяси проблемаларды шешті және азық-түлік пен некеге назар аударту арқылы халықтың азаюы мен кедейлікті мақсат етті. Лаодикидің қайырымдылықтары оның құрмет белгілері мен қалаларға жазған хаттарында дәлелденген. Сардиде Антиох 5% салық салды, гарнизонды қоныстандырды және Сардидің азаматтары оған қарсылық көрсеткеннен кейін гимназияны тәркіледі. Алайда, біздің заманымыздан бұрын 213 жылы бұл жазалар 3 жылға салықтан босату, патша орманындағы ағаштарды тарту, гимназияны қалпына келтіру және гимназиядағы жастарға 8000 литр май тарту арқылы айтарлықтай жеңілдетілді. 203 жылы Теоста Лаодикеге күйеуінің қасында қалаға көмектескені үшін алғыс білдірілді. Лаодикияға Теос пен Ясос қалаларында берілген құрметтердің ұқсастығы оның осыған ұқсас әдіспен игілік жасағандығын көрсетеді. Ясоста қала өзінің дәстүрлі заңдарын, бостандығын, халық санының азаюын, кедейлікті, сондай-ақ жер сілкінісінен зардап шекті. 196 жылы Лаодикия 10000 медимнус бидай сыйлады, оның пайдасы әр әйелдің үш жүз Антиохиялық драхмадан тұратын қалыңдықты алуына жұмсалды. Бұл үшін қаржы Лаодикияға тиесілі жерлерден келді, бірақ оның патша әкімшісі Струтионды қолдануы оның жеке орган ретінде емес, патша әкімшілігінің бір бөлігі ретінде әрекет еткенін көрсетеді.

Азаматтық құрмет

Лаодикияның көмегі үшін бірнеше құрметке ие болды, олар көбінесе оны ана ретінде символикалық құрметтеуге бағытталған. Бұл құрметтер оның қалаға жасаған игілігіне дейін немесе кейін берілгені әрқашан анық емес. Қалалар оларды кейін патшайымды құрметтеу және алғыс айту үшін (бәлкім, Сардисте) немесе патшайымды қалаға жомарттықпен әрекет етуге шақыру үшін (бәлкім, Теоста) бұрын берген болуы мүмкін. Құрмет көрсету дипломатиялық алмасудың бастауы болды, онда патшайым алмасу заңдары бойынша құрметтерді қабылдауға және қалаға қамқоршы ретінде әрекет етуге міндетті болды. Сардиде Лаодикияға арнап құрбандық үстелі жасалып, жыл сайынғы мейрамда патшайым, патша және балалар үшін құрбандық жасалатын. Бұл мерекелер Зевске байланысты болды. Шетелдіктер де өз құрбандықтарын өз үйлерінде шалуға тиіс еді. Суды алу үшін адам ақ киім киіп, таққа киюі керек. Бұл құрмет "басқа уақытқа дейін" берілуі тиіс еді, бірақ 189 жылы Антиох римдіктерден жеңілгенде, Апамея келісімінің негізінде тоқтатылды. Кейіннен бұл құрметтер әйелдердің білім алуына арналған, Лаодикияны біліммен және әйел азаматтарды қоғамдық өмірге енгізумен байланыстыратын қорларды қамтиды. Бұл құрмет 10 жыл бойы жалғасты, бірақ 189 жылы тоқтады. Бұрынғы құрметтер патшалық құлшылықтың дамуына көмектескенімен, олар патшалық әкімшілік мерекелерінің сән-салтанатымен бәсекелесе алмады. Патшалық құлшылық құдайларға құрбандық шалу, гүл шоқтарын киіп, ең жақсы киімдерін киген азаматтардың шеруі, содан кейін жарыстармен үлгіленді. Лаудікия мәзһабына жататын бір діни қызметкер әйел әр қалада кездесті. Нехавендте Антиох III мен Лаодики III қызы Лаодики III-ге табынушылықтың діни қызметкері деп аталды. Бұл оны өзінің қоғамдық рөліне енгізуге және олардың ұлы Антиохпен бірге күйеу және басқарушы ретінде өзінің позициясын алға жылжытуға көмектесті. Карияда Тельмесс әулетінің Береникасы Селевкидтер мен жергілікті әулеттер арасындағы қарым-қатынасты одан әрі нығайту және патшалықты біріктіру үшін бас діни қызметкер атанды. Басқа діни қызметкерлер де негізінен жергілікті династиялар мен патшалық отбасынан шыққан, дегенмен кейбір тарихшылар жергілікті династияларды қолданудың себебі, Селевкид әйелдерінің көпшілігі бас діни қызметкер бола алмады, өйткені олар көршілес патшаларға мемлекеттік некеге тұрды. Бұл құлшылық Лаодикидің регенттікінен сәл кейінірек пайда болғанмен, Антиох Лаодикидің ізгілігі мен оның құдайшылдығын дәріптеу үшін құлшылықты бастағанын мәлімдеді. Бұл тарихшыларды культті Лаодикияның патша болмаған кезде патшалықты басқаруы үшін мойындау тәсілі ретінде түсіндіруге итермеледі. Ал, басқа бір пікір бойынша, бұл құлшылық Селевкидтер империясының әлсіз кезеңінде басталған және империяның бірлігін нығайтуда пайдалы болды. Антиох III культпен айналысуды заң актілеріне енгізудің орнына немесе жергілікті әкімдерге (сатраптарға) культпен айналысуды тарату үшін хат жазудың орнына, Фригиядағы Анаксимброт пен шығыстағы Менедмос сияқты сатраптарға тікелей хат жазды. Кейбір тарихшылар мұны Антиох III-нің көңіл бөлмегендігі деп түсіндіреді. Селевки IV Лаодикеге қатысты одан әрі құрметтерді оны Никефорос Афродита құдайымен шамамен б.з.д. 177 жылы байланыстырып, Афродитаның патшайымдармен қарым-қатынасына және Лаодике қайтыс болған кезде құдайды бейнелейтін қолалардың пайда болуына байланысты жалғастырған болуы мүмкін. Патшаның балалары Антиохтың екінші некесі Лаудикияның қасиеттілігін және оның патшайымдық дәрежесін нығайтуға итермелеген болуы мүмкін.