Кіріспе
Солтүстік Аргентинаның гуайкуру этносы. Тоба халқы, сондай-ақ Қом халқы деп те аталады, Аргентинаның ең ірі жергілікті топтарының бірі, олар тарихи түрде бүгінгі күні Орталық Чаконың Пампасы деп аталатын аймақты мекендеген. 16 ғасырда Қом халқы қазіргі Аргентинаның солтүстігіндегі аймақтың көп бөлігін мекендеген. Бұл аймақ қазіргі Сальта, Чако, Сантьяго-дель-Эстеро, Формоза провинцияларында және Боливияның Тариха департаментінің оңтүстік-шығысындағы Гран-Чако провинциясында орналасқан (Қом халқы 20 ғасырдан бері осы аймақты мекендейді). Қазіргі уақытта көптеген тобалар, ауылдық ата-бабаларының өңірлеріндегі қуғын-сүргінге байланысты, Сан-Рамон-де-ла-Ньюэва-Оран, Салта, Тартагал, Резистенсия, Чарата, Формоза, Росарио және Санта-Фе қалаларының маңындағы және Буэнос-Айрес агломерациясында тұрады. Қазіргі уақытта 130 000-ға жуық адам өздерін Тоба немесе Қом деп атайды. Аргентинада 120 000-нан астам Қом халқы тұрады, бұл Қом қауымы елдегі ең ірі жергілікті қауымдардың бірі. Оңтүстік Америкадағы көптеген жергілікті топтар сияқты, Қом халқының да испандықтардың келуінен кейін ұзақ уақыт бойы қақтығыстар мен күрес тарихы бар. Қом халқы еуропалық қоғамның кейбір аспектілерін өздерінің мәдениетіне енгізгенімен, мысалы, атпен жүру, зорлық-зомбылық қақтығыстары жиі болды. Тоба халқы, әсіресе, христиандық идеяларға және иезуиттердің миссияларындағы мәжбүрлі еңбек жүйелеріне қарсы болды. Кейбір жағдайларда Тоба халқын испан қоғамына сіңіру әрекеттері күшпен жүзеге асырылды және жергілікті топтың қарсылығына тап болған кезде, Напальпи қырғыны сияқты қырғындарға әкелді. Соңғы уақытта Қом халқы кедейлік, тамақтанудың нашарлауы, кемсітушілік және туберкулез сияқты проблемалармен күресіп келеді, себебі олар қоғамның қолдауының жетіспеуіне және олар төзімділік танытқан теңсіздіктерге ұшырады. 2010 жылы Формоза провинциясында жер құқығы үшін тарихи наразылық акциясы өтті, онда үкімет Қом халқының дәстүрлі жерлеріне университет салуды мәлімдеді. Тоба халқының 86-шы ұлттық тас жолындағы жол тосқауылдары аргентиналық полиция тарапынан зорлық-зомбылықпен тоқтатылып, бір Тоба адамы мен бір полиция қызметкерінің өліміне әкелді, наразылық ұлттық дау-дамай мен назар аударуды туғызды. Басшы Феликс Диас бастаған Қом қауымы, басқа да жергілікті топтармен бірігіп, Qopiwini ұйымын құрды және наразылықтарын жалғастыру және одан әрі танылу үшін Буэнос-Айрес қаласының ортасында лагерь құрды. Бұл наразылықтарға Густаво Кордера сияқты танымал суретшілер, сондай-ақ Amnesty International және Адам құқықтары жөніндегі Америкааралық комиссия сияқты халықаралық ұйымдар қолдау көрсетіп отырса да, Қом халқының жер құқығы мен Формоза ісі үшін күресі әлі де жалғасуда.
The Toba people, also known as the Qom people, are one of the largest indigenous groups in Argentina who historically inhabited the region known today as the Pampas of the Central Chaco. During the 16th century, the Qom inhabited a large part of what is today northern Argentina, in the current provinces of Salta, Chaco, Santiago del Estero, Formosa and the province of Gran Chaco in the southeast of the Department of Tarija in Bolivia (which the Qom have inhabited since the 20th century). Currently, many Toba, due to persecution in their rural ancestral regions, live in the suburbs of San Ramón de la Nueva Orán, Salta, Tartagal, Resistencia, Charata, Formosa, Rosario and Santa Fe and in Greater Buenos Aires. Nearly 130,000 people currently identify themselves as Toba or Qom. With more than 120,000 Qom living in Argentina, the Qom community is one of the largest indigenous communities in the country. Like most indigenous groups in South America, the Qom have a long history of conflict and struggle following the arrival of the Spanish. While the Qom incorporated some aspects of European society into their culture, such as horseback riding, violent conflicts were fairly common. The Toba people, in particular, opposed the ideas of Christianity and the systems of forced labor that were imposed upon the Qom during the lives at Jesuit reductions. In some cases, attempts to assimilate the Toba people to Spanish society were accomplished with force and, when met with resistance from the indigenous group, resulted in massacres such as the Massacre of Napalpí. In more recent history, the Qom have struggled with problems such as poverty, malnutrition, discrimination and tuberculosis due to a lack of support from the community and the inequalities they have endured. In 2010, a historic protest for land rights developed in the province of Formosa when the government announced it would build a university on lands traditionally claimed by the Qom. After the Tobas' roadblock of National Route 86 was met with violence on behalf of the Argentine police, resulting in the death of one Toba man and one police officer, the protest sparked national controversy and attention. Led by chief Félix Díaz, the Qom community, joined by other indigenous groups, began the Qopiwini organization and built an encampment in the middle of the city of Buenos Aires in order to continue protests and gain further recognition. While the protests have gained support from famous artists such as Gustavo Cordera, as well as international organizations such as Amnesty International and the Inter American Commission on Human Rights, the Qom's struggle for land rights and the Formosa case is still developing.
Ерте тарих
Испандықтардың 16 ғасырда келген кезінде құмдықтар негізінен қазіргі Салта және Тариха деп аталатын аймақтарда қоныстанды. Олардан құмдықтардың қауымдастықтары Бермехо және Пилкомайо өзендеріне дейін кеңістікке таралып, басқа жергілікті халықтармен араласты. Вичи халқының демографиялық өсімі құмдықтарға қысым көрсетіп, оларды бүгінде негізінен қоныстанған аумақтарға, яғни шығысқа қарай көшуге мәжбүр етті. Дәстүр бойынша, құмдықтар мен мокови халқы бір-біріне одақтас болса, абипон халқы құмдықтарға көбінесе жау ретінде қараған. Басқа гвайкуру халықтары сияқты, құмдықтар да 60-қа дейін отбасыдан тұратын топтарға бірігіп, басқа топтармен байланыс орнататын. Тоба халқының негізгі топтары – солтүстік немесе аймағын мекендегендер, батыс немесе аймағын мекендегендер, оңтүстік-шығыс немесе аймағын мекендегендер, шығыс немесе аймағын мекендегендер және ең оңтүстік аймақты мекендегендер.
Еуропалықтармен байланыс
Испандықтардың құмдықтармен қарым-қатынасы туралы алғашқы жазба 1700-ші жылдардың басында пайда болды, бірақ испан францискан миссионері Хосе Карду батыс аймақта кем дегенде 4000 Тоба тұрғанын болжағанға дейін құмдықтар туралы еңбек жүргізілген жоқ. Құм халқымен алғашқы байланыс жасаған миссионерлер оларды егіншілікпен айналысуға бірден үйретпеді. Керісінше, шектеулі ресурстар мен Чако ландшафтының қиындықтары миссионерлерді құмдықтардың аңшы-жинаушы өмір салтын жалғыз тұрақты нұсқа ретінде қабылдауға мәжбүр етті. Испандықтардың келуі құмдықтар үшін үлкен өзгеріс болды, себебі құмдықтар жаңа және күшті жаумен кездесті, сондай-ақ испандықтар олардың мәдениетіне үлкен үлес қосты: 17 ғасырда құмдықтар жылқыны пайдалана бастады және көп ұзамай Гран-Чако аймағының орталық және оңтүстік бөлігінде күшті атты кешенді дамытты, ол Чако Гуаламба деп аталды. Құмдықтар өздерінің аумағының көп бөлігі орманды аймақтармен жабылғанына қарамастан, шебер аттыларға айналды. Ағаштардың арасынан атпен жүргенде құмдықтар бастарына теріден жасалған бөліктер байлап қоятын, бұл ағаштардың тікенектерінен жарақат алудан және ягуарлар мен пумалардың шабуылынан сақтады. Парагвай мемлекетінің жауы ретінде, толық ай түндері құмдықтар және басқа көршілес гуайкуру тайпалары шабуылдар жасау үшін Парагвай өзенінен атпен өтетін. Жылқыға отыруды қабылдағаннан кейін құмдықтар шабуылдарын кеңейтіп, Орталық Чаконың үстем тайпасына айналды. Сонымен қатар, жылқыны басқару оларға батысқа қарай жылжуға және тіпті бүгінгі Пампас аймағында шабуылдар жасауға мүмкіндік берді. Қас-қарықпен қаруланған құмдықтар тек жергілікті жануарларды ғана емес, Еуропадан әкелінген малдарды да аулап, жылқыларымен ұстап жүрді. Жылқы құмдықтардың саяхаттау, аң аулау және шабуылдарға қатысу тәсілін өзгертуде революциялық рөл атқарса да, кейбір тарихшылар құмдықтардың кейбір топтары дәстүрлі аң аулау әдістерін сақтады деп санайды. Олар жылқыны нысанаға жақындату үшін пайдаланған, бірақ байқалмау үшін аттан түсіп, аяқпен олжаны қуатын. Гран-Чаконың жергілікті халқы, жалпы алғанда, 19 ғасырдың соңына дейін өз тәуелсіздігін сақтады. Гран-Чаконы жаулап алу кезінде аумақты басып алу және олардың халқын бағындыру халықты азайтты. 20 ғасырдың екінші жартысында құмдықтар егіншілікте жұмыс істеуін тоқтатқаннан кейін, осы аймақтан жергілікті халықты жаппай қуу болды. Аумақты басып алудың алғашқы кезеңі 1884 жылы басталды және Гран-Чаконы жаулап алу ретінде есте қалды. Содан кейін құмдықтар ең кедей аймақтарда шеттетіліп, аумақтарының көлемі азайғандықтан тіршілік ету одан да қиындады. 1924 жылы Марсело Торкуато де Альвеар басқаратын үкімет шетелдіктерге және креолдарға жер беру арқылы егіншілік аумақтарын ұлғайтуды көздеді, ал құмдықтарды резервацияларда шоғырландырды. Сондықтан құмдықтар Чако провинциясындағы Напальпидегі жергілікті колонияда соңғы әскери қарсылығын көрсетті. Бұл шайқаста 200 құмдық қаза тапты, бұл оқиға Напальпи қырғыны деп танылды. Көптеген құмдықтар мақта шаруашылықтарында немесе өндіріс орындарында жұмыс істеуге мәжбүр болды. 1924 жылдың 19 шілдесінде, Марсело Т. де Альвеар президенттігі кезінде, Ком және Мокови қауымдастықтарының 200 адамы Чако полициясы мен эстансия иелерінің қолынан қаза тапты. 700-ден астам адам, соның ішінде әйелдер, балалар және қарттар жарақат алды. Полицияның оқтарынан өлмегендердің тамақтарын Альвеар жіберген Ұлттық полиция әскерлері балтамен шауып өлтірді. 2022 жылы Аргентина Напальпи қырғыны туралы "ақиқатты анықтау" процесін бастарды, бұл елдегі жергілікті халықтарды қудалауды зерттеген алғашқы сот болды.
Жақында болған тарих
2006 жылы құмдықтардың негізгі топтары Формоза провинциясының батыс бөлігінде, Чако провинциясының орталық және шығыс бөліктерінде және Санта-Фе провинциясының солтүстік бөлігінде, сондай-ақ Парагвайдағы Чако Бореалінде орналасқан. Аргентинада 69 462 құм тілді адам тіркелген, олардың 59 800-і рудың ана тілінде сөйлейді. Парагвайда шамамен 700 құм тұрады. Формоза провинциясының батыс аймағында құмдықтар пилага қауымымен араласып, тоба-пилага деп аталады. Қазіргі уақытта құмдықтардың Гран-Росариоға қарқынды ішкі көшіп-қонуы байқалуда. Бұл жерде олар Тоба ауданында және Сантьяго-дель-Эстеро провинциясының солтүстік-шығыс бөлігінде ең көп шоғырланған. Тағы бір қоныс Буэнос-Айрес провинциясындағы Ла-Плата аймағында орналасқан. 2004–2005 жылдарғы Жергілікті Халықтар Қоғамдастықтарын Зерттеуі (Encuesta Complementaria de Pueblos Indígenas), Аргентинаның 2001 жылғы ұлттық санағына толықтыру ретінде, Аргентинада 69 452 адамды құм немесе бірінші буын құм ұрпағы деп таныды. Олардың 47 591-і Чако, Формоса және Санта-Фе провинцияларында, 14 466-ы Буэнос-Айрес қаласында, 24-і Буэнос-Айрес провинциясында және 7 395-і елдің қалған бөлігінде тұрады. 2010 жылғы Аргентинаның ұлттық санағы бойынша, елде 126 967 адам өздерін құмдықтар деп атады. Сауалнама нәтижелерінің талдауы Гран-Буэнос-Айресте 35 544, Чако провинциясында 30 766, Буэнос-Айрес провинциясында 13 475, Формосада 12 246, Кордобада 4 117, Буэнос-Айрес қаласында 3 845, Салта провинциясында 3 427, Энтре-Риос провинциясында 1 630, Сантьяго-дель-Эстерода 947, Мендосада 928, Тукуманда 927, Корриентесте 905, Чубутта 681, Катамаркада 419, Тьерра-дель-Фуэгода 221, Ла-Риода 210, Нойкенде 209, Ла-Пампада 189 және Санта-Крус провинциясында 157 адам тұратынын көрсетті. Құмдықтардың көпшілігінің экономикалық жағдайы қиын. Көптеген құмдықтар кедейлікпен байланысты аймақтарда немесе Аргентинаның «вилла мизерияс» деп аталатын шалапқы аймақтарында тұрады. Ата-бабаларының жерлерін сақтап қалған құм қауымының мүшелері көршілес комиссиялар, қауымдастықтар немесе дәстүрлі басшылар (кейде касиктер деп аталады) басқаратын ауылдық қоғамдастықтарда тұрады. 1000 гектар жер құмдықтарға берілгені сияқты бірнеше оң көрсеткіштер бар. Бұл жер үйлер салуға, ауыз сумен қамтамасыз етуге және балаларға ата-бабаларының тарихын оқытуға және тамақ дайындау дәстүрлерін үйретуге арналған жаңа екі тілді мектептер құруға пайдаланылды. Бүгінде құмдықтар жеткілікті медициналық көмексіз қалған, 2015 жылдың қаңтар айында көптеген құмдықтар тамақтанудың нашарлауы мен туберкулезден қайтыс болды. Рой Никиш губернатор болған кезде, Чако провинциясындағы құмдықтардың жағдайы сенатор Роза Чикичано тарапынан «нағыз гуманитарлық төтенше жағдай» деп жарияланды және ондаған құмдықтар тамақтанудың жетіспеушілігінен қайтыс болғаннан кейін гуманитарлық жағдайды растау үшін заң қабылданды. Шаконың астанасы Резистенсияның епископы губернатордың атынан араласуды сұрауға келді, онда он жергілікті тұрғын дұрыс тамақтанудың жоқтығынан қайтыс болды. Үкімет Формоза провинциясындағы құм қауымдастықтарында екі жаңа аурухана – Лагуна Бланка және Эль-Эспинильо ауруханасын салды. Лагуна Бланка Аргентинаның Парагваймен шекарасынан 15 шақырым және Формозаның астанасынан 2000 шақырым қашықтықта орналасқан. Формоза қаласындағы 11-ші ұлттық жолда орналасқан Кум бастапқы медициналық-санитарлық көмегі орталығы Нам құм халқына жақсы медициналық көмек көрсету мақсатында құрылды.
Жерге қарсы наразылық
2008 жылдан қазірге дейін қо́м халқы Формоза провинциясында да, Буэнос-Айрес қаласында да бірнеше наразылық акцияларына қатысып, оларға қатысты жасалған кемсітушілік туралы хабардар ету және Аргентина Конституциясымен кепілденген дәстүрлі жерлеріне құқықтарын талап етуде.
86-жолдың бөгеттелген жолы
2008 жылдан бері көптеген жергілікті халық "Movimiento Nacional Campesino Indígena" (Тұрғылық шаруалардың ұлттық қозғалысы) ұйымына қосылып, өздерінің жерлеріне заңды құқықтарды алу және агробизнеске қарсы күресіп келеді. 2010 жылы Формоза губернаторы Гилдо Инсфран Пилкомайо ұлттық орманының жанында Формоза Ұлттық университетінің құрамында Формоза университетінің институтын салуды бастағанда бұл қозғалыс ерекше күш алды. Бірақ La Primavera Qom қауымдастығы олардың жерге құқығы бар екенін мәлімдеді, бұл институт құрылысы басталғанда аумақтық шиеленістерге себеп болды. Qom көшбасшысы Феликс Диас және басқа Qom өкілдері Аргентинаның 86-шы ұлттық тас жолын жауып, университет институтының құрылысына қарсылық білдірді. Qom халқы Аргентина Конституциясы жергілікті қауымдардың атамекендік жерлеріне құқығын бекітетінін, ал Біріккен Ұлттар Ұйымының Түпкілікті халықтардың құқықтары туралы декларациясы осы қауымдар мен олардың жерлері арасындағы байланысты мойындайтынын айтады. Осы кезеңде атыс оқиғалары болды және Qom халқы мен полицияға қарсы агрессия жасалғаны туралы айыптаулар таралды. 23 қарашада жағдай нашарлап, полиция наразылықты күшпен таратуға кірісті. Полиция жол бойындағы уақытша тұрақтарды өртеп жіберді, одан кейін зорлық-зомбылық оқиғалары орын алып, нәтижесінде 30-ға жуық адам, соның ішінде балалар да қамауға алынды. Сол күні Селия отбасы да жерді өздеріне тиесілі деп талап ету үшін келді, олармен бірге полиция да болды. Түннің соңында екі адам – полиция қызметкері және Роберто Лопес есімді Qom адамы қаза тапты, ал бірнеше адам жарақат алып ауруханаға түсті. Диас және басқа Qom наразылары полиция мен Селия отбасының жақтастары тарапынан атысқа ұшырады. 23 қарашадағы зорлық-зомбылық оқиғаларынан кейін Диас және Qom қауымының тағы 23 мүшесі заңсыз жер басып алу және иелену қылмыстары бойынша айыпталды, оларға қарсы қылмыстық іс қозғалды. Жоғарғы сот 2012 жылдың 7 наурызында барлық тараптар өз пікірлерін білдіре алатын ашық форум өткізуді жоспарлады. Облыстық үкімет өкілдері, Түпкілікті халықтар істері институты, CELS (Құқықтық және әлеуметтік зерттеулер орталығы) және Qom қауымының өкілі Феликс Диас шақырылды. Формоза провинциясының прокуроры Стелла Марис Забала де Копес Формоза губернаторының орнына форумға қатысты. Форумда жер құқығына қатысты дау және жергілікті халықтарға қарсы зорлық-зомбылықтың күшеюі талқыланды. 2012 жылдың тамызында Диас мотоциклімен келе жатқанда жүк көлігінің соқтығысынан зардап шеккен кезде жергілікті халықтарға қарсы зорлық-зомбылық туралы алаңдаушылық арта түсті. Куәгерлердің сөзінше, Диасқа соққан көлік Формозада жерді иеленген Селия отбасына тиесілі болған. Диас пен CELS қорғаушыларының адвокаттары округтік прокурордың кеңсесі Диас ұсынған дәлелдерді қарастырмай, полиция ұсынған куәліктерге ғана назар аударғанын мәлімдеді. 2012 жылдың сәуірінде Диас пен басқа 23 Qom мүшелеріне қарсы айыптаулар дәлелдердің жетіспеуіне байланысты тоқтатылды. Қараша айында Қарсылық апелляциялық палатасы Диас пен Аманда Асикаққа қарсы айыптауды алып тастады. Сотталушылар 86-шы ұлттық тас жолды жабу жергілікті топтың институт құрылысына наразылық білдірудің жалғыз құралы болғанын айтты. Алайда, қылмыстық кеңес 23 қарашадағы Диасқа қатысты зорлық-зомбылық әрекеттерін тергеуді жалғастыруды бұйырды. 23 қарашадағы оқиғаларды тергеуді жалғастыру туралы бұйрыққа қарамастан, сот Диас пен оның қауымына жасалған шабуылдарды тергемеді. Адам құқықтары жөніндегі Америкааралық комиссия Аргентина билігінен Феликс Диас пен оның отбасының қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін шаралар қабылдауды сұрады. Сол айда Имер Ильберсио Флорес, жас Qom баласы, Чако провинциясындағы Вилла Рио Бермейтода болған жол апатынан қаза тапты. Бір ай бұрын осындай оқиға болған, көлік Селестина Джара есімді Qom әйелінің мотоцикліне соқтығысып, оның және оның немересі Лила Койипедің қазасына себеп болған.
Копивини мен Буэнос-Айрес наразылық акциялары
2015 жылдың ақпан айының соңында Кум, Пилага, Вичи және Нивакле қауымдастықтары (Qopiwini ұйымымен біріктірілген) Буэнос-Айрес қаласында 9 шілде және Майо даңғылдарының қиылысында лагерь құрды. Олар мұнда Формоса үкіметінің әрекеттерін айыптауға және жер талаптарын қолдағандардың қолтаңбаларын жинауға үміттенеді. Диас сондай-ақ, үкімет соңғы төрт жылда түрлі қауымдастықтарды қорғауға бағытталған бұрынғы келісімдердің ешқайсысын орындамағанын мәлімдеді. Amnesty International Аргентина үкіметінен қауымдастықтардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуді сұрады. Сәуір айында лагерьге шабуыл жасалды: мотоциклмен келген біреу лагерь шатырына Молотов коктейлін лақтырды. Сол күні, Формоса штатындағы белгісіз біреулер Qom Radio Station, FM 89.3 радиостанциясына еніп, көптеген құрал-жабдықтарды бүлдірді. 2015 жылдың 1 шілдесінде жүзден астам федералды полиция қызметкерлері лагерьді қоршап алды. Диас полиция өкілімен кездесіп, лагерьден шығуға бұйрық алды. Қыркүйек айында Аргентинаның танымал музыканты Густаво Кордера лагерьге барып, Кум мәселесіне қолдау білдірді. Сонымен қатар, Кордера мен Диас Intratables телешоуында, ең маңызды және даулы жаңалықтарды талдайтын бағдарламада пайда болды. 2015 жылдың 3 қарашасында, сол кезде Cambiemos саяси коалициясының президенттікке үміткері болған Маурисио Макри лагерьге барып, Диаспен сұхбаттасты. Макри келісімге қол қойып, егер 22 қарашадағы сайлауда жеңіске жететін болса, жергілікті қауымдастықтардың бірнеше талаптарын орындауға уәде берді. Диасқа сәйкес, Макри дауыс немесе қолдау алмақ түгіл, әріптестікке ұсыныс жасамады. Оның орнына, ол жергілікті халықтың құқықтарын қорғау мақсатымен келісімге қол қойды. Диас президенттікке басқа үміткер Даниэль Сциолиден лагерьге келіп, басшылармен кездесуін сұрады, бірақ бұл сұраныс орындалмады.
Макридің басқаруындағы Қом наразылығы
Маурисио Макри президент болғанын білген соң, құмдықтар мен басқа да Копивини тайпалары адам құқықтары жөніндегі хатшы Клаудио Авружбен сұхбаттасып, жаңа үкіметтің түпкілікті халықтардың талаптарына жауап беретінін растады. 1 желтоқсанда өткен сұхбаттан кейін Копивинилер 6 желтоқсанда лагерьті тазартуға келісті. 17 желтоқсанда, Аргентина президенті ретінде ресми мойындалғаннан кейін бір апта өткен соң, Макри Диас және Рельму Намку сияқты басқа да түпкілікті халықтардың көшбасшыларымен келіссөздер жүргізді. 2016 жылдың ақпан айында Диас Ұлттық түпкілікті халықтар ісі жөніндегі институттың (INAI) президенті болуы мүмкін деген қауесет тарады. Бұл қауесетті Диас пен Макри арасындағы алғашқы келіссөздерде болған Рельму Намку растады. Алайда, институт президенті болып Рауль Эдуардо Рудиас тағайындалды. Сұхбатында Диас Макримен жасалған келісімнің бір тармағында INAI-ға түпкілікті халық өкілінің төрағалық етуі керектігі айтылғанын мәлімдеді. Нақты прогресс байқалмаса да, Диас Макри қол қойған келісім-шартты орындайтынына үміттенді. Бірақ осы жолы түпкілікті халықтар бұрынғы Әскери-механикалық мектепте лагерь құруға шешім қабылдады. Бұл орын Аргентинаның әскери диктатурасы кезінде саяси тұтқындарды жоғалтып, азаптау үшін құпия түрме ретінде пайдаланылған және бұрынғы ESMA деп белгілі болған еді. Құмдықтар және басқа да қауымдастықтар осы тарихи маңызды жерде наразылық білдіру арқылы көбірек назар аударатынына және Адам құқықтары жөніндегі хатшы Клаудио Авружпен кездесетініне үміттенді. Наурыз айының соңында Адам құқықтары департаменті Түпкілікті халықтардың консультативтік және қатысу кеңесін (Consejo Consultivo y Participativo de los Pueblos Indígenas) құруды ұсынды, ол түрлі түпкілікті халықтардың көшбасшылары тарапынан құрылып, қолдау көрсетілді. Адам құқықтары жөніндегі хатшы Клаудио Авруж келісімге келудің түпкілікті халықтар мен ұлттық үкімет арасындағы Жұмыс және диалог кеңесінің кездесулерінің нәтижесі болғанын растады. Авруж сондай-ақ Диас үкімет түпкілікті халықтармен кеңесіп, Макридің бұрын қол қойған келісімін іске асырса, бұрынғы ESMA-дағы лагерьті таратуға уәде бергенін айтты. 2016 жылдың 15 шілдесінде Түпкілікті халықтардың консультативтік және қатысу кеңесі ресми түрде құрылды. Келесі екі күнде 300-ге жуық түпкілікті халықтардың мүшелері мен көшбасшылары бағдарламаның ішкі ережелерін белгілеу және атқарушы комиссиясын құру үшін кездесулер мен пікірталастарға қатысты. Рельму Намку Бас хатшы болып тағайындалды, ал Феликс Диас ұйымның президенті болып сайланды. Осы екі көшбасшыдан басқа, Аргентинаның төрт тарихи аймағын ұсыну үшін төрт вице-президент таңдалды: Орталық Аргентинадағы Фаустино Ленцина, Солтүстік-Шығыс Аргентинадағы Хорхе Паломо, Солтүстік-Батыс Аргентинадағы Маргарита Мамани және Роландо Флорес, Оңтүстік Аргентинадағы Рубен Хуанке.
Тіл
Қом тілі қом л’aqtac деп аталады және тіл білімі тұрғысынан, ол көптеген авторлар матакоана тілдерімен бірге матако гуаикуран тілдік отбасын құрайтын гуаикуран тілдер тобына жатады деп санайды. Тоба қом тілінде қомдар бастапқыда өздерін нтокóит деп атаған, бірақ 20-шы ғасырдың соңынан бастап бұл этностың өкілдері өздерін қом деп атауды бастады, бұл жеке есімдік qomi-ден шыққан, яғни «біз» дегенді білдіреді. Бұл атау тар мағынада тек қом халқына қатысты, ал кең мағынада барлық жергілікті халықтарға қатысты болуы мүмкін. Сондай-ақ, сирек болса да, қомдар өздерін қом’лек немесе қом’лик деп атайды. Жергілікті атаулардың жазылуындағы әдеттегідей, жергілікті сөздердің жазылуында көптеген нұсқалар кездеседі. «Тоба» – бастапқыда гуарани тілінен алынған, сөгіс мағынасында қолданылған атау, бірақ ол қомдардың өздері арасында, олардың қауымдастықтарының атауларында және Аргентинаның ұлттық санағында кеңінен қолданылады. Бұл атау «това» (маңдай) сөзінен туындаған, себебі кейбір деректерге сәйкес, қомдар бас шашының алдыңғы бөлігін қырқып тастаған. Басқа деректерде бұл қазір қолданылмайтын, қабауын жою салтымен байланысты делінеді. Осы себептерге байланысты, Асунсьоннан келген испандықтар оларды френтондар (үлкен маңдайлылар) деп атаған, бұл атау сондай-ақ Абипон халқына және Гуаикуруэлерге де берілген, алғашқы кездесу 16 ғасырда болған. «Тоба» атауының таралуы қомдардың арасында 18-шы ғасырдың басына дейін болған жоқ. Парагвайда бұл топ өздерін эмок деп атаған, бұл энлет тілінде «дос немесе отандас» дегенді білдіреді. 2007 жылғы мәліметтер бойынша, Тоба-Қом тілінде ана тілі ретінде сөйлейтін шамамен 40 000 адам болған. 2010 жылы Аргентинаның Чако провинциясы Тоба-Қом тілін испан, вичи және мокойт тілдерімен қатар провинцияның ресми тілі ретінде мойындады.
Дін
Құмдықтардың сенім жүйесі анимистік және шамандық деп жіктеледі. Құмдықтар барлық табиғи жаратылыстарға табынады және жоғарырақ күшке сенеді. Құмдықтар осы діни жүйені ауызша дәстүрлер арқылы және сенімдерін тарату арқылы сақтайды. Дәстүр бойынша, құмдықтар тамна-Гайки (tamnaGaikí) құрған, ол дұға оқуға арналған шатырша болған және құмдық қоғамының барлық мүшелері жиналып, дұға ете алатын. Қалай болғанда да, тіпті бүгінде құм халқының көп бөлігі шаманға немесе пио’охнаққа (pio’oxonak) жүгінеді, олар емшілердің қызметін атқарады. Емшілер мен шамандар қолданатын дәстүрлі медицина жануарларды, әсіресе жануар майын зоотерапия түрінде пайдалануға ерекше мән береді. Зерттеулер көрсеткендей, құм шамандары құстар, жәндіктер, бауырымен жорғалаушылар және моллюскаларды қоса алғанда, шамамен 75 түрлі жануардың 200-ге жуық түрлі емдік қолданысын біледі. Дәрілік мақсаттарда қолданылатын жануарлардың көпшілігі Чако аймағына тән болғанымен, құм шамандары жылқы мен ара сияқты жергілікті емес түрлерді де емдік қолдануға енгізген. Құмдықтардың медицинада жануарларды құрметтеуіне себеп олардың анимистік діни сенімдері болуы мүмкін, онда жануарлар құдайлар және жердің бастапқы жаратушылары деп есептелген. Рухани көшбасшылар және емшілер рөлінен өзге, құм шамандары саяси көшбасшылар және топ басшыларының кеңесшілері ретінде де қызмет етеді. Христиан дінін қабылдамас бұрын құмдықтар арасында нәресте өлтіру жиі кездесетін, бұл құмдықтар тарихи түрде бастан өткерген азық-түлік және басқа да ресурстардың тапшылығының салдары болған. Ал аман қалған балаларға ерекше қамқорлық пен махаббат көрсетілген. Бүгінде құмдықтардың көпшілігі христиан дінін қабылдаған. Құмдықтар христиан дінінің әртүрлі секталарын ұстанса да, англикандық және пентикосталдық (Pentecostal) топтар ерекше тараған, себебі көптеген шамандар протестант пасторларына айналды. Өкінішке орай, діни сенімдерінің нәтижесінде құмдықтар арасында теңсіздіктер бар, әсіресе англикандықтар мен дәстүрлі сенімдерді сақтайтындар арасында. Мұнда көптеген англикандықтар дәстүрлі діни тәжірибелер мен сенімдерге, сондай-ақ ежелгі құм қоғамына тұрғысынан қарап, оны құмдықтардың өркениетсіз немесе дамымаған кезеңі деп санайды.
Дәстүрлі киімдер
Құм мәдениеті, олардың әдет-ғұрыптары мен дәстүрлеріне қатысты, дизайнында өте тиімді және функционалды. Құмдықтар сабанмен қапталған, диаметрі шамамен екі метрлік бөлмелерде тұратын. Құмдықтар керамикалық бұйымдар жасап, себеттер тоқып, көбінесе тұрмыстық мақсаттар үшін киім тоқыған. Ең жылы айларда құмдықтар тек қарапайым белбеуден басқа киім кимейтін. Салқын айларда олар күрделірек киім киетін, ал салт-дәстүрлік мерекелерде әсем әшекейленетін. Мұнда олар испандықтар келгеннен кейін бразилиялық ваза өсімдігі деп те аталатын Ахмеа дистиханта өсімдігінің талшықтарынан, сондай-ақ былғары мен мақтадан жасалған "потос" деп аталатын көйлек киетін. Жылдың ең суық айларында құмдықтар панчоға оранып, жылынып жүретін. Ересек еркектер басына қауырсын мен ваза өсімдігінен жасалған баулардан құралған "опага" бас киім киетін. Әйелдер мен жас еркектер өздерін "онгуагачик" деп аталатын білезіктермен безендіретін – бұл білезіктер бастапқыда жануарлардың тістері мен тырнақтары, тұқымдары, қауырсындары, қабықшалары және кохлеяларынан жасалған. Құмдықтар осы элементтердің көп бөлігін басқа тайпалармен сауда және айырбас арқылы алған көрінеді. "Онгагахик" сияқты материалдардан жасалған "колақ" деп аталатын мойын алқалар да тағылған. "Наллагачик" деп аталатын тағы бір әсемдік – бұл жарқын түстермен жасалған, қауырсын, гүлдер мен жапырақтармен безендірілген мерекелік аксессуар.
Гендерлік рөлдер
Қом тайпасында еңбек бөлінісі қатаң болғанымен, ерлер мен әйелдер әлеуметтік және саяси жағынан тең дәрежеде маңызды және құрметті саналады. Дәстүр бойынша, тайпадағы ер адамның басты жұмысы – аң аулау, ал әйелдер көбінесе жинаумен айналысып, шағын бақша шаруашылығын жүргізетін. Екі жұмыс та Қом тайпасы үшін бірдей маңызды болды және жыныс бойынша ешқандай кемсітушілік болған жоқ. Қоғамда әйелдерге тең дәрежеде рөл берілмеген жалғыз қызмет – жауынгерлік. Қомда тек ерлер ғана шабуылдар мен шайқастарға жауынгер ретінде қатысуға рұқсат алған, бірақ әйелдер көбінесе соңынан қатысқан. Тіпті шабуылдар алдында әйелдерге батырлық би сияқты рәсімдерге қатысуға рұқсат етілмеді, осылайша жауынгерлердің соғысқа дайын болуын қамтамасыз етуге тырысты. Оқиғадан кейін әйелдер соғыс немесе шабуылдан алынған олжаны бөлісіп, алынған ресурстарды бөліп, тұтқынға алынған шетелдік тайпалардан балаларды өсіретін отбасыларды іздестірді. Жеңіске жеткен соң Қом тайпасы бас сүйек биін билеп, барлығы тойлап, ашытылған алкогольді ішімдіктерге тойды. Дегенмен, әйелдер өз міндеттерінің бір бөлігі ретінде ішімдік ішпеді және кез келген дау-жанжалдың алдын алу және оны басу үшін араласуға тиіс болды. Қом тайпасындағы жыныстық рөлдердегі тағы бір айырмашылық – ерлер мен әйелдердің агрессияны көрсету әдісінде көрінеді. Дәстүр бойынша, ер адамдар бірін-бірі ұру немесе қару қолдану арқылы зорлық-зомбылық жасамай, кімнің күшті екенін анықтау үшін бірнеше сынақтан өту арқылы күрескен. Егер төбелес басталса, басқа ер адамдар араласпайтын. Шын мәнінде, төбелесті тоқтату үшін әйелдің, әсіресе, төбелесшілдердің біреуімен жақын байланыста болған әйелдің араласуы ғана қабілетті болды. Алайда, әйелдер арасындағы төбелес көбінесе ашық болатын және ешқандай араласу болмайтын. Мұндай төбелес көрініс ретінде қарастырылып, топтың мүшелері бірі жеңілгенше немесе жеткілікті жарақат алғанша бақылап тұратын. Сонымен қатар, әйелдер төбелесінде қару қолдануда ерлерден ерекшеленеді. Дәстүр бойынша, Қом әйелдері үшін қолына кигізілетін темір сақиналарды пайдалану жиі кездесетін. Тіпті балалар арасында да қыздар мен ұлдар арасындағы физикалық агрессияның айырмашылығы байқалды, онда кішкентай қыздар көбірек агрессивті болып, ұлдарға қарағанда жиі төбелес шығаратын. Бүгінде Қом тайпасындағы жыныстық рөлдер өзгеріп жатыр. Ауылдық жерлерде әйелдер қой мен ешкі шаруашылығымен, қолөнермен айналысып, күрделі кілемдер мен сөмкелер тоқумен шұғылдануда. Ерлер әлі де аң аулау мен егіншілікпен айналысса да, муниципалитет сияқты мемлекеттік мекемелерде жұмыс орындарының пайда болуы Қом қоғамында үлкен өзгерістерге әкелді. Көбінесе ерлер үй шаруашылығының негізгі табыс көзі ретінде қарастырылады, нәтижесінде Қом тайпасында жыныстық теңсіздік күшейіп келеді. Бұл даму үлкен масштабта бұрын болмаған әлеуметтік иерархияның қалыптасуына әкелді, соның салдарынан кейбір Қом қауымдастықтарында әлеуметтік теңсіздіктер мен наразылықтар туды.
Мәдениетте болуы
Көптеген аргентиналық авторлар мен композиторлар Қом қауымын өздерінің шығармаларының тақырыбы ретінде бейнелейді. Мұндай шығармалардың бірі – "Antiguo dueño de las flechas" ("Жебенің ежелгі иесі") әні, ол көбінесе алғашқы жолымен танылады: "Indio toba". "Antiguo dueño de las flechas" әнінің сөздерін тарихшы және ақын Феликс Луна жазса, әуенін Санта-Федегі пианист және композитор Ариэль Рамирес жазған. Ән 1974 жылы SADAÍC (Аргентина авторлары мен композиторлары қоғамы) тіркелді, ал әннің ең танымал нұсқасын Мерседес Соса орындады. Tonolec дуэті әнді Қом тілінде орындап, кейін электронды ырғақтармен үйлестіріп қайта жариялады. Қом қауымының басшысы Феликс Диас осы әнді Густаво Кордерамен бірге Қом лагерінде шырқады. Қом қауымының және басқа да Гуаикуру этносының тарихы аргентиналық Флавио Даласттоның "Historia sagrada del pueblo qom en el país chaqueño" (Чако еліндегі Қом қауымының қасиетті тарихы) еңбегінде жазылған. 2008 жылы Хорхе Луис Нуньес және Густаво Джорджитти "Tierras prometidas: El periplo de los aborígenes Tobas" ("Уәде етілген жер: Тоба аборигендерінің саяхаты") атты қысқа деректі фильмін түсірді. Деректі фильм Қом халқы мен испан миссионерлері арасындағы қарым-қатынастардан басталып, Қом қауымының тарихи түрде бастан кешкен түрлі күресін талқылайды. "Tierras prometidas" фильмінің басым бөлігі Буэнос-Айрестегі Dock Sud ауданындағы 19 сәуірдегі Қом қауымдастығына арналған. Буэнос-Айрестегі ірі мұнай-химиялық өндіріс орталықтарының бірі саналатын Dock Sud, Буэнос-Айрестегі ең ластанған аймақтардың бірі болып есептеледі, онда ауыр металдар мен химиялық ластану кең таралған және ластанған өзеннің жанында тұратын адамдардың денсаулығына қауіп төндіреді. Басшы Рубен Сармиенто Қом халқының осы ауданда кедейлік, кемсітушілік, нашар тамақтану, қылмыс, туберкулез және Шагас ауруы сияқты қиындықтармен күресіп жатқанын айтады.
Тулар
Құмдықтар өздерін және мәдениеттерін көрсету үшін үш түрлі туды пайдаланады. Сол жақта бейнеленген туда сары, жасыл және қызыл түсті тік жолақтар қайталап келеді. Мұндағы Құмдықтар туының түстері дәстүрлі түрде Құмдықтар өмір сүретін Чако аймағының маусымдарын көрсетеді: сары көктемдегі гүлдерді, жасыл – жазғы ағаштарды, ал қызыл – күздің піскен жемістерін бейнелейді. Түстердің қайталануы маусымдар айналымын және Құмдықтардың өмір салтының жалғасуын көрсетеді. Екінші Құмдық туының түс символикасы бірінші туға ұқсас. Дегенмен, екі тудың арасында екі маңызды айырмашылық бар: олардың өрнегі және екінші туда көк көлденең жолақтардың болуы. Екі тудың арасындағы өрнектің өзгеруіне ерекше мән берілмейді, бірақ екінші тудың көк көлденең жолақтары суды және оның өмір мен жерге тигізетін әсерін көрсетеді. Құмдықтар қолданатын үшінші ту – Вифала, ол Оңтүстік Америкадағы көптеген жергілікті қауымдар қолданатын ту. Құмдықтар және Аргентинадағы басқа жергілікті топтар тудың Qullasuyu нұсқасын қолданады, онда тудың ең ұзын диагональдық жолағы ақ шаршылардан тұрады. Бұл тудың Құмдықтар арасында қолданылуы, әсіресе, жер дауы мен байланысты соңғы уақыттағы наразылықтар кезінде кеңінен танымал болды, онда әртүрлі жергілікті топтар ата-бабаларының жерлерін қайтарып алу үшін бірлесіп наразылық білдірді.
Парагвай
Парагвайдың 2012 жылғы Үнді тайпаларының ұлттық санағына сәйкес, Парагвайда 2057 қом өкілі тұрады. Осы 2057 адамның 1840-ы Президент Хаяс аймағында, ал 217-сі Сан-Педро аймағында тұрады.
Боливия
Боливияда тобалар Бермехо және Пилкомайо өзендері арасындағы, сондай-ақ Вилла-Монтеске дейінгі орманды мекендейтін көшпелі халық. Қом және испандықтар арасында қақтығыстар жиі болатын. 1840 жылдардың басында комдықтар генерал Мануэль Родригес Магаринос басқарған испан сарбаздарына қарсы бүлік көтерді, себебі олар бекіністер салуға және тобалардың жерін кемітуге тырысты. 1923 жылға қарай тоба халқының көп бөлігі Боливиядан қашып кетіп, қалғандары дерлік күшсіз қалды.