Кіріспе

Рим провинциясы б.з.д. 27 жылдан б.з. 69/79 жылға дейін

Иллирик /ɪ/'/l//ɪ//r//ᵻ//k//ə//m/ – б.з.д. 27 жылдан Веспасианның билігі кезеңінде (69–79 ж.ж.) белгілі бір уақытқа дейін болған Рим провинциясы. Провинцияның құрамына оңтүстіктегі Иллирия/Далматия және солтүстіктегі Паннония кірді. Иллирия Адриатика теңізінің шығыс жағалауын және оның ішкі тауларын қамтыды, кейіннен Далматия деп аталды. Паннония қазіргі Сербия, Хорватия және Венгрияның бөлігін құрайтын солтүстік жазықтарды қамтыды. Бұл аймақ шамамен бүгінгі Албания, Косово, Черногория, Сербия, Босния және Герцеговина, Хорватия және Словения аумақтарының толық немесе бір бөлігімен сәйкес келеді.

Атауы мен этимологиясы

Іллирийлер термині Милеттік Геккатей б.з.д. VI ғасырының соңында осы аймақтың тұрғындарын сипаттау үшін қолданған.

География

Иллирия/Далматия Дрин өзенінен (қазіргі Солтүстік Албанияда) Истрияға (Хорватия) және солтүстіктегі Сава өзеніне дейін созылған. Бұл аймақ шамамен қазіргі Солтүстік Албания, Косово, Сербия, Словения, Черногория, Босния және Герцеговина, сондай-ақ жағалау Хорватиясымен (Далматия) сәйкес келеді. Паннония – Иллирия/Далматия тауларынан басталып, Дунай өзенінің батысқа қарай иілісіне дейінгі жазық. Оған қазіргі Воеводина (Солтүстік Сербияда), Солтүстік Хорватия және Батыс Венгрия кірді. Провинция дамыған сайын Салона (қазіргі Сплит қаласының жанында, Хорватия) оның астанасы болды. Иллирия Дрилон (Дрин) өзенінен (қазіргі Солтүстік Албанияда) және солтүстіктегі Дунайға дейін созылды. Ол жағалау жазығын, Адриатика теңізінің шығыс жағалауы бойында 645 километрге (401 миль) созылған, ені шамамен 150 километр болатын Динарлық Альпі тауларын, сондай-ақ солтүстік-батыста Истрия түбегін қамтыды. Жағалауда көптеген аралдар болды, бірақ оларда ішуге жарамды су болмады. Таулар жағалауға қарай өңделген, бірақ көбінесе шөлейт болды. Судың жетіспеуі және кедей немесе құрғақ топырақ Иллирияның көп бөлігін ауыл шаруашылығы үшін кедей аймаққа айналдырды, бұл пираттыққа себеп болды. Иллирикумның оңтүстік бөлігінің (Орталық және Оңтүстік Албания) ішкі аймағы құнарлырақ болды. Иллирияда ондаған тәуелсіз тайпалар мен тайпалық топтар тұрды. Көбінесе олар иллирийлер деп аталды. Солтүстікте кельт тайпалары да болды. Солтүстіктегі Панон (немесе Карпат) жазығы құнарлырақ болды. Оның тайпалары панондықтар деп аталды. Археологиялық жағдайлар мен топонимдер панондықтардың мәдени тұрғыдан Иллириялықтардан және қазіргі Австрияда тұрған шығыс кельттерінен ерекшеленетінін көрсетеді. Олар кейіннен б.з.д. 4 ғасырының басында аймақтың солтүстік бөлігіне кельттердің басып кіруінен кейін келттендірілді. Аймақтағы кейбір тайпалар (Eravisci, Scordisci Cotini, Boii және Anartii) кельттер болды. Панондықтар да Иллириялықтармен мәдени ұқсастықтарға ие болды. Римдіктерге дейінгі дәуірде темір кенін өндіру және өңдеу олардың экономикасының маңызды бөлігі болды.

Ильриан соғыстары

Римдіктер б.з.д. 229 және б.з.д. 168 жылдар аралығында үш Іллірия соғысын жүргізді. Бірінші Іллірия соғысы (б.з.д. 229–228) Римнің Италиядағы одақтастарының кемелеріне Іллірия қарақшыларының шабуылдары мен Ардиаи тайпасының (қазіргі Черногория мен Солтүстік Албаниядағы Іллірия тайпасы) күшінің артуына байланысты басталды. Ардиаилер күшті флоттарымен грек қалалары Эпидамносқа (қазіргі Дуррес, Албания), Фаросқа (Стари Град, Хорватия), Корфу аралына шабуыл жасап, Пелопоннестегі Элис пен Месенияға, сондай-ақ Эпирдегі Финикиге, Рим саудасының маңызды орталығына шабуыл жасады. Итальяндық кемелерге жасалған көптеген шабуылдар Римді араласуға мәжбүр етті. Римдіктер грек қалаларын босатып, Ардиаи тайпасына шабуыл жасады. Бейбітшілік шарты жасалды. Б.з.д. 220 жылы Ардиаилер грек жағалауына батыс, оңтүстік және оңтүстік-шығыс бағытында шабуылдар жасады. Одан кейін Оңтүстік Ілліриядағы Римнің одақтастарына шабуыл жасады. Бұл Римнің жеңіске жеткен Екінші Іллірия соғысына (б.з.д. 219–218) әкелді. Б.з.д. 168 жылы Рим мен Македония патшалығы арасындағы Үшінші Македония соғысы (б.з.д. 171–168) кезінде Ардиаилер римдіктерге қарсы күреске қосылды, бірақ олар тез жеңілді (Үшінші Іллірия соғысы, б.з.д. 168). Римдіктер олармен одақтасқан қалалар мен тайпаларды есепке алмағанда, құлатылған патшаға төленген салықтың жартысына тең салық салуды талап етті.

Илирия соғыстарынан Рим азаматтық соғыстарына дейін

Б.з.д. 156 жылы далматилер Римнің иллириялық тәуелділеріне шабуыл жасады (Апианның бұл дерегі күмәнді саналады) және рим елшілерін қабылдаудан бас тартты. Консул Гай Марций Фигул оларға қарсы жорық ұйымдастырды. Ол лагерін дайындап жатқанда, далматилер оның күзетшілерін жеңіп, лагерден қуды. Ол жазық дала арқылы Наро өзеніне дейін қашты. Ол далматилердің қысқа қайтып бара жатқанда күтпеген шабуыл жасап ұстамақшы болды, бірақ олар оның келгенін естіп, жиналған еді. Дегенмен, ол оларды Делминиум қаласына тігіп қойды. Ол осы мықты бекітілген қалаға шабуыл жасай алмады. Сондықтан ол далматилер күштерін Делминиумға шоғырландырғандықтан, ішінара тастап кетілген басқа қалаларға шабуыл жасады. Сосын ол Делминиумға қайтып оралып, отты снарядтарды лақтырып, қаланың маңызды бөліктерін зақымдап, өртеп жіберді. Ливийдің "Периохеялары" Гай Марций Фигулдың жорығын тіркеді және келесі жылы, б.з.д. 155 жылы, консул Сципион Насика Коркул далматилерді бағындырғанын атап өтті. Б.з.д. 135 жылы екі иллирия тайпасы – ардиаейлер мен паларийлер, римдіктер Испаниядағы Нумантин соғысымен және Сицилиядағы бірінші құл соғысымен айналысқанда, римдік Иллирияға шабуыл жасады. Рим елшілерді жіберді, бірақ олар келіссөздерге келіспеді. Рим 10 000 жәйау және 600 атты әскер жинады. Иллириялықтар кешірім сұрап, елшілерді жіберді. Рим шабуыл жасағандар үшін өтемақы талап етті. Иллириялықтар жауап беруге асықпағандықтан, консул Сервий Фулвий Флакк оларға қарсы жорық жасады. Апианның сөзінше, бұл шағын экспедиция болған. Апианның «римдік Иллириясы» дегенімен, көптеген римдік тұрғындары бар төрт жағалау қалаларын меңзеген болуы мүмкін. Б.з.д. 129 жылы консул Гай Семпроний Тудитан және Тиберий Пандуса Альп тауларында (Иллирияның солтүстігінде) тұратын япидтермен соғыс бастады және оларды бағындырды деп есептеді. Тудитан жеңіске жетті. Ол өзен құдайы Тимавусқа, Аквилеядағы жеңісін мәңгі есте қалдырып, сатурн ырғағындағы жеңіс жазуымен арнады, оның екі фрагменті 1906 жылы табылған. Апиан бір жерде б.з.д. 119 жылы консул Луций Цецилий Метелл Далматик далматилерге қарсы соғыс ашты, бірақ олар ешқандай зұлымдық жасаған жоқ болса да, ол жеңіске жеткісі келді. Олар оны дос ретінде қабылдап, Салона қаласында қыстады. Ол Римге оралып, жеңіспен марапатталды. Б.з.д. 113 жылы консул Гней Папирий Карбо Іллирияға кірген, содан кейін Норикке өткен кимврлердің (герман тайпасы) шапқыншылығына қарсы жіберілді. Ол Норикумдағы Норея шайқасында жеңілді. Б.з.д. 78–76 жылдары Гай Косконий Іллирияға проконсул ретінде жіберілді. Ол екі жыл бойы соғысып, Далмацияның көп бөлігін бағындырып, Далмацияның маңызды қалаларының бірі Салонаны (қазіргі Солиннің жанында, Сплит, Хорватия) жаулап алды. Кейіннен Римнің Мартия Юлия Салона колониясы құрылды, бұл, әдетте, римдік азаматтық соғыстардан кейін болды.

Цезарьдың губернаторлық қызметі

59 жылы Lex Vatinia консул Юлий Цезарьге Галлия Цисальпина (солтүстік Италияда) және Иллирияның проконсулдық лауазымын, сондай-ақ Аквилеяда орналасқан үш легионның басшылығын бес жылға берді. Галлия Нарбоненцис проконсулы қайтыс болғанда, сенат Цезарьге сол провинцияның проконсулдығын және бес жылға сол жердегі легионға қолбасшылықты тапсырды. Цезарь б.з.д. 58 жылы проконсулдыққа кірісті. Тек Галлия Нарбоненцис ресми әкімшілік бірлік ретінде провинция болды. Ал қалған екеуі – көтеріліс немесе шабуыл қаупі болған аймақтардағы жоғары әскери қолбасшыларға бекітілген әскери басқару аймақтары еді. Бұрын Лигурия (жиі көтеріліс тудыратын), Бруттий (қазіргі Калабрия, онда тәртіпсіздіктер болуы мүмкін) және Галлия Цисальпина (көтеріліс немесе шабуыл болған жағдайда) осы мағынада провинциялар ретінде тағайындалған. Аквилея – Солтүстік Италиядағы римдік қала, ол б.з.д. 180/181 жылдары Солтүстік Италияны шығыстан келген жауынгер және қатігез халықтардан қорғау үшін құрылған: карндар (Норикум тауларында тұратын галдар), таурискілер (қазіргі Карниола, Солтүстік Словенияда тұратын галл тайпаларының одағы), хистрлер (Истрия түбегінде тұратын, иллирийлермен байланысы бар венетиялық тайпа) және япидтер (Истрия түбегінің шығысында және Либурниядан ішкі аймақта қоныстанған; соңғылары Истрия түбегінің оңтүстігіндегі және Арсия (Раша) мен Титий (Крка) өзендері арасындағы Адриатика жағалауында тұрған). Карндар шамамен б.з.д. 186 жылы осы аймаққа қоныстанды, Солтүстік-Шығыс Италияның жазығын басып алды және Акилеяның бекінілген қаласын салды. Римдіктер карндарды тауларға кері шегіндірді, олардың қонысын қиратты және Акилеяны сол жерге жақын салды, оның аты Акилеядан шыққан. Бұл қала б.з.д. 183 жылы 12 000 таурискінің қоныстануға тырысқан жерінен шамамен 6 км қашықтықта орналасқан. Аквилеяның негізі қаланғанда 3000 отбасы қоныстанды. 169 жылы тағы 1500 отбасы қоныстанды. Бұл елді мекен үлкен қалаға айналды және Солтүстік Италияны қорғаудағы стратегиялық маңызынан үш легион онда орналастырылды. Цезарьдің бастапқыда Галлия мен Иллирияны басқарғандығы, оның Иллирияда саяси беделін арттыру үшін әскери даңққа ұмтылғанын көрсетеді. Буребиста дактарды қазіргі Румыниядан бастап Дунай өзенінің батысындағы және Иллирия мен Италияға жақын Венгрия жазығын жаулап алуға бастап келді. Алайда, Буребиста тоқтап, Трансильванияға оралды және назарын шығысқа бұрды. Цезарь Галлиядағы қиындықтарға назар аударды, содан кейін Галлия соғыстарын бастады (б.з.д. 58–50). Б.з.д. 57 жылы Солтүстік Галлиядағы белгиялықтарды жеңгеннен кейін Цезарь Галлияда бейбітшілік орнады деп ойлады және елді аралап көру үшін Иллирияға барды. Бірақ Галлияда қайтадан соғыс басталды, ол сол жаққа қайта оралды. Б.з.д. 54 жылы Галлия Цисальпинаға қыстауға барғанда, ол Пируста тайпасының иллириялықтары жақын маңдағы аумақтарға шабуыл жасағанын естіді. Ол Иллирияға барып, ондағы халықтардан әскер жинады. Пируста тайпасы шабуылдардың ешқайсысы мемлекеттік шешімдерге байланысты емес екенін мәлімдеді және өтемақы ұсынды. Цезарь кепілдерді сұрады және оларды ұстап бермесе, соғыс бастайтынын айтты. Пируста тайпасы келісті, ал Цезарь басқа халықтарға келтірілген зиянды бағалау және жазаны белгілеу үшін төрешілерді тағайындады. Ол Италияға қайтып, содан кейін Галлияға аттанды.

Цезарьдің Азамат соғысы кезінде Ильрикия

Апиан Цезарь Галлияда болған кезде далматиндер Либурниядан Промонаны тартып алғанын, ал либурниялықтар Цезарьге шағым жасағанын жазған. Далматиялықтар оның қаладан кету туралы өтінішіне қарсылық білдірді, ал ол мықты жасақ жіберді. Алайда, ол жеңіліске ұшырады. Ол өзінің азаматтық соғысына қатысып, мәселені одан әрі қозғаған жоқ. Бұл оқиға біздің заманымыздан бұрынғы 50 жылдардың аяғында, осы соғыс басталар алдында орын алған дегенге меңзейді. 49 жылы қаңтарда Цезарь Помпей бастаған сенаттың күштеріне қарсы азаматтық соғыс бастады. Помпей Грекияға қашып барып, соғыс үшін күш жинады. Ол Рим флотын басқаратын. Алайда, 48 жылы Цезарь әскерлерін Адриатика теңізі арқылы алып өтіп, Паластеге (Паласе, оңтүстік Албания) қоныс аударды. Помпейдің адмиралдары Маркус Октавиус өзінің флотымен Салонаға (Солинь, Сплит қаласына жақын, Хорватия) барды. Ол Иса аралының (Вис, Хорватия) тұрғындарын өзіне қосылуға көндірді. Ол Салондағы римдіктерді көндіре алмады және оны қоршауға алу үшін бес лагерьмен қоршады. Қаладағы астық тапшылығынан Рим патшасына көмек сұрауға елшілерін жіберді. Қоршау жалғасқанда, тұрғындар жақын маңдағы лагерьге шабуыл жасады. Олар төрт лагерьді де ұстап алып, жаудың көпшілігін өлтірді. Октавиус өзінің кемелеріне қайтуға мәжбүр болды және қыстың жақындауымен ол Помпейге қайта қосылу үшін Дирахиумға (Дуррес, Албания) қайтып барды. 48 жылы жаз айында Цезарь Квинт Корнифицийді Иллирияға квестор ретінде жіберді. Бұл аймақ тыныш болды. Алайда жергілікті қалалардағы римдіктер Цезарьді, ал жергілікті тұрғындар Помпейді қолдады. Цезарь бұл аймақтың кедей екенін және әскерді қамтамасыз ете алмайтынын жазды. Оның үстіне, ол аймақтың оңтүстігінде (48 ж. шілдеде) Цезарь мен Помпей арасындағы Дирахиум шайқасында болған шайқастардан және көтерілістерден шаршады. Корнифиций Иллирияны қорғап, оны Цезарь үшін қайтарып алды. Ол шабуылдар үшін пайдаланылған бірнеше тау бекіністерін шабуылға алды. Маркус Октавиус Фарсалус шайқасынан кейін (Грекияда, Рим императоры Помпейді 48 ж. жеңген) Иллирия жағалауына бас сауғалаған кезде, Корнифиций Цезарьге адал болған Ядера (Задар (Хорватия) халқының көмегімен өзінің кемелерін шашыратып, олжасын Иллирия одақтастарының кемелеріне қосты, осылайша шағын флотты жинады. Көптеген Помпеи сарбаздары айтылған шайқастан кейін Иллирикоға бас сауғалағандықтан, Цезарь Аулус Габиниске өз күштерімен Иллирикоға барып, Корнифицийге қосылып, аймақтағы кез келген жау операциясын қайтаруға бұйрық берді. Егер бұл үшін үлкен әскер қажет болса, ол Грекияға барады, өйткені ол жерде қарсылық күтілетін. Габиний қыста жүріп кетті. Ол әскеріне қажетті азық-түлікті жергілікті тұрғындардың жауыздықпен қарсылық көрсеткені және Адриатика теңізіндегі дауылдар азық-түлік кемелерін тоқтатқандықтан, ала алмады. Габиний қалалар мен бекіністерге қарсы шабуыл жасады, бірақ сәтсіздікке ұшырады. Ол жағалаудағы Салонага қашып кетуге мәжбүр болды. Жолшыбай оған шабуыл жасалып, жеңіліске ұшырады, 2000 сарбаз жоғалды. Ол өз күшінің қалдықтарымен Салонага барды. Ол ауырып, бірнеше айдан соң қайтыс болды. Апиан Аулус Габинийдің он бес когортаны (шамамен 7800 сарбаз) және 3000 атты әскерді басқарғанын, ал Цезарь азамат соғысына қатысып, мәселені одан әрі қозғамағанын жазды. 45 жылы Цезарь Парфияға қарсы соғыс жүргізуді жоспарлап отырды. Иллирийлер тағы да жазадан қорқып (бұл жолы Аулус Габинийді жойғаны үшін), өйткені Цезарь Парфияға жету үшін олардың жерінің оңтүстігін кесіп өтуге ниеттенген. Олар Римге елшілерін жіберіп, Цезарьге одақ құруды өтінді. Ол: "Егер сіздер маған сыйлық төлеп, тұтқындарды ұстап берсеңіздер, мен оларды кешіремін", - деп жауап берді. Олар келісіп, Публий Ватинийді жеңілдетілген алым-салық салуға және тұтқындарды үш легионмен және үлкен ат әскерімен қабылдауға жіберді. 44 жылы Цезарь өлтірілгеннен кейін Римдегі тұрақсыздықтан кейін иллирийлер Рим билігінен қорықпады. Олар Ватинийді елемеді, ол күш қолдануды қалап, оның лейтенанттарының бірі Бабийдің басшылығымен бес когортаны жойған, ол да қаза тапты. Ватиний Диррахиумға (Дуррес, Албания) қашып кетеді. Осы жолы да ол бұл істі одан әрі жалғастырмады. Апианның пікірінше, Цезарь он төрт жыл бойы Галлия соғыстары, азаматтық соғысы және Парфиямен жоспарланған соғысы салдарынан, он жыл бойы Галлия мен Галлияның үстінен қолбасшылық бергеніне қарамастан, он төрт жыл бойы Иллириямен күресті кейінге қалдырды. Бұл тіпті иллириялықтардың Солтүстік-Шығыс Италияны тоналағанына қарамастан болды. Юлий Цезарьдің 44 жылы қаңтардағы қазасы оның өлімін ұйымдастырушылар, Маркус Юний Брут және Гай Кассий Лонгин, және Цезарьшілдердің арасында қақтығысқа әкелді, олар Римді басқарды. Бұл 43-42 жылдардағы Либераторлардың азаматтық соғысына әкелді. Осы азаматтық соғыстан бұрын Брут пен Кассий шығысқа қашып кетті. Цезарь оларға Македония (Грекия) және Сирия провинцияларын тапсырған. Алайда, Цезарьшілдер екі провинцияны Гай Антонийге (Марк Антонийдің інісі) және Публий Корнелий Долабеллаға қайта тапсырды. Олар Цезарьшілдер болды. Брут пен Кассийге орнына Крета мен Кириенаика берілді. Олар осы шағын провинция берілгеніне наразы болып, Македония мен Сирияны басып алуға дайындалды. Алайда, сенат екі провинцияны оларға қайтаруға дауыс берді. Брутқа сондай-ақ Иллирия да тапсырылды. Ол Гай Антоний сол жерге келіп, сенат жасаған өзгерістен бұрын берілген өкілеттігін қабылдаған кезде Македонияға келді. Оның ізашары Квинт Гортенций Брутке қосылды. Ватиний Диррахиумға жорық жасап, Брут келмес бұрын оны басып алды. Алайда, оның үш легионының (жоғалған когорталардан басқа) әскерлері оны ұнатпады және Брутке көшті, ол содан кейін Гай Антонийге қарсы күреске шықты, ол Аполлонияда (Албанияның Фиер қаласына жақын) болды. Ол Антонийдің әскерін де (оның жеті когортасы мен легионын, оның лейтенанты Луций Писо басқарды) жеңіп алды. Көптеген Помпей сарбаздары айтылған шайқастан кейін Иллирияға бас сауғалағандықтан, Цезарь Аулус Габиниске өз күштерімен Иллирияға барып, Корнифицийге қосылып, аймақтағы кез келген жау операциясын қайтаруға бұйрық берді. Егер бұл үшін үлкен әскер қажет болса, ол Грекияға барады, өйткені ол жерде қарсылық күтілетін. Габиний қыста жүріп кетті. Ол әскеріне қажетті азық-түлікті жергілікті тұрғындардың жауыздықпен қарсылық көрсеткені және Адриатика теңізіндегі дауылдар азық-түлік кемелерін тоқтатқандықтан, ала алмады. Габиний қалалар мен бекіністерге қарсы шабуыл жасады, бірақ сәтсіздікке ұшырады. Ол жағалаудағы Салонага қашып кетуге мәжбүр болды. Жолшыбай оған шабуыл жасалып, жеңіліске ұшырады, 2000 сарбаз жоғалды. Ол өз күшінің қалдықтарымен Салонага барды. Ол ауырып, бірнеше айдан соң қайтыс болды. Апиан Аулус Габинийдің он бес когортаны (шамамен 7800 сарбаз) және 3000 атты әскерді басқарғанын, ал Цезарь азамат соғысына қатысып, мәселені одан әрі қозғамағанын жазды. 45 жылы Цезарь Парфияға қарсы соғыс жүргізуді жоспарлап отырды. Иллирийлер тағы да жазадан қорқып (бұл жолы Аулус Габинийді жойғаны үшін), өйткені Цезарь Парфияға жету үшін олардың жерінің оңтүстігін кесіп өтуге ниеттенген. Олар Римге елшілерін жіберіп, Цезарьге одақ құруды өтінді. Ол: "Егер сіздер маған сыйлық төлеп, тұтқындарды ұстап берсеңіздер, мен оларды кешіремін", - деп жауап берді. Олар келісіп, Публий Ватинийді жеңілдетілген алым-салық салуға және тұтқындарды үш легионмен және үлкен ат әскерімен қабылдауға жіберді. 44 жылы Цезарь өлтірілгеннен кейін Римдегі тұрақсыздықтан кейін иллирийлер Рим билігінен қорықпады. Олар Ватинийді елемеді, ол күш қолдануды қалап, оның лейтенанттарының бірі Бабийдің басшылығымен бес когортаны жойған, ол да қаза тапты. Ватиний Диррахиумға (Дуррес, Албания) қашып кетеді. Осы жолы да ол бұл істі одан әрі жалғастырмады. Апианның пікірінше, Цезарь он төрт жыл бойы Галлия соғыстары, азаматтық соғысы және Парфиямен жоспарланған соғысы салдарынан, он жыл бойы Галлия мен Галлияның үстінен қолбасшылық бергеніне қарамастан, Иллириямен күресті кейінге қалдырды. Бұл тіпті иллириялықтардың Солтүстік-Шығыс Италияны тоналағанына қарамастан болды. Юлий Цезарьдің 44 жылы қаңтардағы қазасы оның өлімін ұйымдастырушылар, Маркус Юний Брут және Гай Кассий Лонгин, және Цезарьшілдердің арасында қақтығысқа әкелді, олар Римді басқарды. Бұл 43-42 жылдардағы Либераторлардың азаматтық соғысына әкелді. Осы азаматтық соғыстан бұрын Брут пен Кассий шығысқа қашып кетті. Цезарь оларға Македония (Грекия) және Сирия провинцияларын тапсырған. Алайда, Цезарьшілдер екі провинцияны Гай Антонийге (Марк Антонийдің інісі) және Публий Корнелий Долабеллаға қайта тапсырды. Олар Цезарьшілдер болды. Брут пен Кассийге орнына Крета мен Кириенаика берілді. Олар осы шағын провинция берілгеніне наразы болып, Македония мен Сирияны басып алуға дайындалды. Алайда, сенат екі провинцияны оларға қайтаруға дауыс берді. Брутке сондай-ақ Иллирия да тапсырылды. Ол Гай Антоний сол жерге келіп, сенат жасаған өзгерістен бұрын берілген өкілеттігін қабылдаған кезде Македонияға келді. Оның ізашары Квинт Гортенций Брутке қосылды. Ватиний Диррахиумға жорық жасап, оны Брут келмес бұрын басып алды. Алайда, оның үш легионының (жоғалған когорталардан басқа) әскерлері оны ұнатпады және Брутке көшті, ол содан кейін Гай Антонийге қарсы күреске шықты, ол Аполлонияда (Албанияның Фиер қаласына жақын) болды. Ол Антонийдің әскерін де (оның жеті когортасы мен легионын, оның лейтенанты Луций Писо басқарды) жеңіп алды.

Октавианның Иллириядағы жорықтары (б.з.д.

Цезарьдің азамат соғысы, азат етушілердің азамат соғысы және екінші триумвиратқа қарсы Секст Помпейдің (Ұлы Помпейдің ұлы) Сицилиядан күшті флотпен жүргізген қарсылығы (Сицилия көтерілісі, б.з.д. 44–36 ж.) Илирияда, Солтүстік-Шығыс Италиямен және Адриатика теңізімен шектес аймақтарда тұрақсыздық тудырды. Япидтер Солтүстік-Шығыс Италияға шабуылдар жасады. Пираттық мәселе де болды. Осы қақтығыстар аяқталғаннан кейін Октавиан Иллириядағы науқандар сериясын жүргізді. Велей Патеркул Сицилия көтерілісіне дейін Октавианның әскерін бос қалдырмау және оларды жауынгерлік дағдыларын арттыру үшін «Иллирия мен Далмацияға» жиі экспедициялар жасағанын жазды. Дегенмен, бұл науқандар аймақтың тұрақсыздығымен де байланысты болуы мүмкін. Кассиус Дион б.з.д. 39 жылы Гай Асиний Поллио Партиндердің көтерілісін бірнеше шайқастан кейін басып бергенін айтты. Б.з.д. 35 жылы Октавиан Аквилеяға шабуыл жасаған, Тергестті (Триестті) тонаған және өткен жылы Поланы (Пуланы) қиратқан япидтерге қарсы науқан жүргізді. Ол тік және қиын жолмен жүрді. Япидтер орманға жасырынып, оған шабуыл жасады. Бірақ Октавиан жолдың екі жағындағы биік жерлерді басып алу үшін жасақтарын жіберді. Олар оларға шабуыл жасап, жеңіске жетті. Япидтер Терпонос қаласын тастап, орманға қашты. Октавиан қаланы басып алды, бірақ оны өртеп жібермеді, олардың берілетініне үміттенді, және олар солай істеді. Содан кейін ол Япидтердің басты қаласы болған Метулусқа (Огулинге жақын) бет бұрды. Оны қоршап тұрған 3000 адам римдіктерді жеңіп шықты. Октавиан толық қоршауға алды. Оның қабырғалары құлағанда, метулиандықтар оның ішінде тағы бір қабырға салды. Римдіктер екінші қабырғаға жапсарлас үйінді жасап, оның үстіне төрт көпір салды. Октавиан кейбір әскерлеріне қаланың артына барып, назарды аударуды бұйырды. Жау үш көпірді қиратты. Осы кезде Октавиан екі лейтенанты – Агриппа мен Иеро және жеке күзетшісімен бірге көпірден өтті. Әскерлер де солай істеді. Көпір олардың салмағынан құлады. Октавиан оң аяғы мен екі қолына жарақат алды. Ол көптеген көпірлер салдырды. Бұл шешім метулиандықтарды жігерлендірді, олар берілді. Келесі күні олар елу кепіл беруді ұсынған елшілерді жіберді және гарнизонды қабылдауға, римдіктерге ең биік төбелерді беруге уәде берді, ал олар төменгі төбелерді басып алатын болды. Гарнизон кіргенде, оларға қаруларын тастауға бұйрық берді, олар әйелдері мен балаларын кеңес залына кіргізіп, егер жеңіліп қалса, ғимаратты өртеп жіберуге күзетшілерді орналастырды. Олар төменгі жақтан шабуыл жасады және жеңілді. Күзетшілер кеңес залын өртеп жіберді. Көптеген әйелдер өздері мен балаларын өлтірді, ал басқалары балаларын ұстап отқа секірді. Қала толығымен өртенді. Қалған япидтер беріліп, алғаш рет римдіктерге бағынды. Октавиан кетіп, Позенилер көтеріліске шықты. Маркус Хельвий оларға қарсы жіберілді. Ол оларды жеңіп, бүліктің басшыларын өлтіріп, қалғандарын құлдыққа сатты. Октавиан римдіктермен екі рет жеңілген, бірақ кепіл сұрамаған және бүлік шығарған паннониялық тайпа – Сегестандықтарға қарсы аттанды. Ол римдіктердің бақылауында емес, Паннония аймағы арқылы оларға қарсы жорық жасады. Жау орманға шығып, әскердің артта қалғандарына тұзақ қойды. Октавиан ерікті түрде берілуді үміттеніп, далаларды сақтап қалды. Бұл орындалмағандықтан, ол сегіз күн бойы елді қиратқаннан кейін Сава өзенінің жанындағы Сегеста қаласына жетті. Оны өзен мен арық қорғайтын. Октавиан оны Дунай өзенінің арғы жағындағы дактар мен бастарналарға қарсы науқан үшін база ретінде пайдалануды жоспарлады. Бұрын Буребиста оларды Дунай арқылы басып кіргізіп, кейін өз отанына (қазіргі Румыниядағы Дакия) оралып, шығысқа шабуыл жасаған. Октавиан аймақты тұрақсыздандыруға қауқарлы тағы бір шапқыншылық болуы мүмкін деп ойлаған болуы керек. Мүмкін, олар өзен арқылы шабуылдар жасап жатқан шығар. Октавиан Дунайға азық-түлік жеткізу үшін Сава өзенінде флот құрды. Ол қалаға жақындағанда Сегестандық елшілеріне қалада гарнизон және олардың бере алатын мүмкіндігінше көп азық-түлік қалаға қажет екенін айтты. Басшылар келісті. Халық ашуланып, атақты отбасылардан кепілдерді беруге келісті. Олар қақпаларды жауып, қамалдарды күзетті. Август өзеннен көпір салып, қаланы қоршап алды. Ол оларға көмекке келген паннониялықтарға тұзақ қойып, кейбіреулерін өлтіріп, қалғандарын қашып кетуге мәжбүрледі. Қоршау отыз күнге созылды. Август тек айыппұл салды. Ол жиырма бес когортадан (шамамен екі жарым легион) тұратын гарнизон орналастырып, Римге қайтты, көктемде қайта оралуды жоспарлады. Кейін, римдік қала ретінде Сегеста Сиския деп аталды. Қазіргі Хорватиядағы Сисак қаласы осы жерде орналасқан. Кассиус Дион осы қаланың құлағаннан кейін Паннонияның қалған бөлігі де берілгенін жазды. Осыдан кейін Октавиан Фуфий Геминусты кішкентай күшпен қалдырып, Римге қайтты. Ол Британияға жорыққа шығуға аттанды және б.з.д. 34 жылғы қыста Паннония мен Далматияда жаңадан бағындырылған халықтар көтеріліске шықты. Аппиан Сегестадағы гарнизон қырғынға ұшырады деген қауесет болғанын айтты және Август кері қайтты. Қауесет асыра сілтеген. Көтеріліс болған, римдіктер көптеген адамдарды жоғалтқан, бірақ келесі күні олар бүлікті басып тастады. Октавиан Далматиялықтарға қарсы бұрылды. Олар б.з.д. 48 жылы Аул Габиний әскерлерінің жеңілісінен бері қарулы болған. Оларға қарсы жорық жасағанда, олар федерация құрды. Олардың басшысы Версус болған, шамамен 12 000 әскері болған, ол Либурниялықтардан Промонаны (қазіргі Хорватиядағы Книннің оңтүстігінде) тартып алып, оны таулы бекініс ретінде нығайтқан. Версус күштерінің көп бөлігін қалада орналастырып, қалғандарын римдіктердің жолын кесу үшін жақын төбелерге орналастырды. Октавиан қаланың төңірегінде жазықта қабырға салуға кірісті, ал жаудың бақылауындағы екі төбеге жасақтарының өтуіне жағдай жасады. Олар түнде күзетшілерді жеңіп алды, ал таңда Октавиан әскерінің көп бөлігімен қалаға шабуыл жасады. Ол жаудың бақылауындағы биік жерлерді күшейту үшін тағы бір күш жіберді. Жау барлық жақтан шабуылға ұшырады деп ойлады. Төбелердегілер сумен қамтамасыз етілмейтін қалдырылатынынан қорқып, қалаға қашты. Октавиан қабырға салуды жалғастырды, оның ұзындығы жеті шақырымға жетті. Тестимус, тағы бір далматиялық басшы, көмекке әскер әкелді. Октавиан оны тауларға қайтарды. Ол қоршау аяқталмас бұрын Промонаны басып алды. Кішкентай күш шығып кетті. Римдіктер оларды қуды және олармен бірге қалаға кірді. Жау цитадельге тығылды. Төртінші түні олар күзетте тұрған римдік когортаға шабуыл жасады, оны қашқындыққа ұшыратты. Бірақ шабуыл қайтарылды, келесі күні қала берілді. Қашқан когорта жазаланды, оннан бірі жойылды. Сақталғандар сол жаз бойы бидайдың орнына арпа жеуге мәжбүр болды. Тестимус әскерін таратып, оларға тарап кетіп, жасырынуды бұйырды. Римдіктер оларды қуған жоқ. Кассиус Дион Маркус Випсаний Агриппа осы науқанға дейін Далматиялықтарға қарсы науқан жүргізгенін жазды. Әлі де б.з.д. 34 жылы римдіктер Аул Габиний әскері Далматиялықтармен ұсталған ұзын және терең шатқалдың арасындағы орман шетіндегі Сунодиум қаласын басып алды. Октавиан Сунодиумды өртегеннен кейін Далматиялықтар тұзақ қойды. Бірақ ол шатқал арқылы өтіп бара жатқанда оның екі жағынан таулардың шыңдарына жіберген әскерлермен қорғалды. Ол ағаштарды кесіп, тұтқынға алды және өртеді...

Рим провинциясы

Іллириядағы жорықтарынан кейін Октавиан 31/30 жылдары Марк Антоний мен Египет патшасы Клеопатра VII-ге қарсы соғыс жүргізді. Ол жеңіске жетіп, Римнің жалғыз билеушісі болды, ал оны бірінші Рим императоры етіп бекітетін үкіметтік реформалар енгізді. 27 жылы Рим сенаты Октавианның жеке билігін ресми түрде бекіткен келісімнің бір бөлігі ретінде Иллирияны ресми әкімшілік бірлік ретінде провинция деп жариялады. Ол Август деген құрметті атақ алды, ал тарихшылар осы кезеңді Август дәуірі деп атайды. Келісім империяны сенаторлық және императорлық провинцияларға бөлді. Алғашқылары өз қатарынан губернаторларын таңдаған сенаттың билігінде болды. Екіншілері Августтың бағыныштылығында болды, ол олардың губернаторларын тағайындады. Август Рим әскерінің көп бөлігі орналасқан шекаралық провинцияларды басқарды. Бастапқыда Иллирия сенаторлық пропреториялық провинция болды. Провинциядағы көтерілістер күшті әскерлік контингенттің қажеттігін көрсетті, сондықтан 11 жылы ол Публий Корнелий Долабелла басшылығымен императорлық провинцияға айналды. Иллирияның әкімшілік ұйымдастырылуы Августтың билігінің соңында (б.з.д. 27 – 14 жж.) және Тиберийдің билігінің басында (14–37 жж.) жүзеге асырылды. Тиберий Батония соғысының соңғы апталарында алғашқы шаралар қабылдады (қараңыз төменде). Бұл жұмыс 14 жылы рим әскерлерінің бүлік көтерілуімен тоқтатылды, бірақ кейін жалғастырылды. Плиний Ескінің еңбектері арқылы Иллирияның әкімшілік құрылымы туралы бізге толыққанды мәлімет бар. Жағалау аймағы үш аймаққа – conventus juridicus-қа бөлінді, олар Скардона (Скрадин), Салона және Нарона (Меткович маңындағы) қалаларының атымен аталатын. Салонитандық conventus 5 civitas және 927 decuria-дан тұрды. Наронитиандық conventus 13 civitas және 540 decuria-ға бөлінді. Скардонитандық conventus 14 civitas-тан тұрды, ал оның decuria-лары туралы мәлімет жоқ. Жағалаудың қалалық аймақтарында грек тілінде сөйлейтін және Италиядан келген көптеген тұрғындары бар қалалар municipia (өздік басқарушы қалалар) немесе coloniae (итальяндық елді мекендер) ретінде ұйымдастырылды және өздерінің кеңестеріне ие болды. Кейбір жергілікті қауымдастықтар белгілі бір жеңілдіктерге ие болды, ал либриандықтардың кейбіреулері итальяндық құқықтарға ие болды. Азырақ қалалықтанған ішкі аймақтарда әкімшілік тек civitas-қа сүйенді. Иллирияның әміршісінің құзыреті жағалау аймағымен шектелді. Ішкі аудандарда civitas-тың praefecti civitatum түрлерінде өздерінің губернаторлары болды. Паннония 14 civitas-қа бөлінді. Decuria туралы мәлімет жоқ. Бұл сонымен қатар Паннония префектінің басқаруындағы әскери округ болды, ол онда орналасқан легиондарға жауапты болды. Далмация римдіктер үшін маңызды стратегиялық және экономикалық маңызға ие болды. Ол жағалау бойындағы бірқатар маңызды сауда портына ие болды және Далмацияда алтын кен орындары мен Салонадағы императорлық кеңсесі болды. Диррахий (Дуррес, қазіргі Албания) және Брундизий (Бриндизи, Оңтүстік Италия) Римнен Жерорта теңізінің шығысына және кері бағытта Адриатика теңізі арқылы саяхаттау үшін қолданылатын порттар болды. Диррахий сонымен қатар Азияға қарама-қарсы шығыстағы Византияға баратын Via Egnatia римдік жолының бастапқы нүктесі болды. Қазіргі Хорватияның орталық және оңтүстік жағалауында Иадер (Задар), Салона (Солин, Сплит шетінде), Нарона (Меткович маңында) және Эпидавр (латынша Эпидаур, қазіргі Кавтат, Дубровник маңында) сияқты бірқатар қалаларда маңызды римдік қауымдастықтар болды. Салона астанасы Бурнум мен Делминиумдағы екі әскери лагерьмен қорғалды.

Паннон соғысы (б.з.д.

14 жылдан 10 жылға дейін Оңтүстік Паннония және Солтүстік Далмацияда римдік жазушылар bellum pannomicum (Паннония соғысы) деп атаған бірқатар көтерілістер болды. Осы оқиғалар туралы бізде өте аз мәлімет бар. Көбінесе Кассиус Дионың қысқаша баяндамалары мен басқа авторлардың сілтемелерінен алынған. Себептері де белгісіз. Римдік дереккөздер б.з.д. 35-33 жылдардағы Августтың жорықтарынан бастап б.з.д. 16 жылға дейін Иллирияға қызығушылық танытпады. Кассиус Дион сол жылы Иллирияның губернаторы Публий Силий Нерва 17-16 жылдарға арналған, Италия Альпісінде соғысуға барғанын, себебі онда әскерлер болмады деп жазды. Осы мүмкіндікті пайдаланып, паннондар мен нориктердің бір бөлігі Истрияға кіріп, тонады. Силий Нерва жағдайды тез арада бақылауға алды. Сонымен қатар, Далмацияда да шағын көтеріліс болды. Дентелетейлер (шығыс Моэзиядағы фракиялық тайпа) скордискилермен (қазіргі Сербияда, Сава, Драва және Дунай өзендерінің қосылған жерінде тұрған) бірге Македония (Грекия) провинциясына шабуыл жасады. Осы уақытта Тракияда да азаматтық соғыс басталды. Осылайша, Альп тауларының шығысында және Балқан түбегінде тұрақсыздық орнады. 15 жылы римдіктер скордискилерді жеңіп, Норикумды қосып алды. Олар Альп тауларында реттер мен винделиктерге қарсы да басқа операциялар жүргізді. Римнің Иллириядағы әскери операцияларын б.з.д. 14-13 жылдарға арналған губернатор Марк Виниций бастаған болуы мүмкін. Паннония соғысы Иллирияның сенаторлық провинциядан императорлық провинцияға ауысуына әкелді. Велей Патеркул Паннония соғысын Марк Випсаний Агриппа мен Виниций бастағанын және Тиберий аяқтағанын жазды. Флорус Сава мен Драва өзендері арасында тұратын паннондықтарға қарсы Виницийдің жеңісін айтты. Кассиус Дион екі бөлек жерде б.з.д. 14 жылы паннондықтардың көтерілісі тез басылғанын, ал б.з.д. 13 жылдың соңында Август өзінің ең маңызды одақтасы Агриппаға жоғарғы қолбасшылықты беріп, оны Паннонияға жібергенін (бұл мәселенің ауыр екенін көрсетеді) атап өтті. Агриппа келіссөздер мен жеке ықпалы арқылы жағдайды шешті. Агриппаның кенеттен қайтысынан кейін Брюкилер онымен жасасқан келісімді орындаудан бас тартты. Тиберийге Паннонияда қолбасшылық берілді және ол римдіктер жақында бағындырған скордискилердің көмегімен паннондықтарды жеңді. Суетоний Тиберий осыдан кейін далматиндер мен бреукилерді де бағындырғанын қосты. 11 жылы Тиберий далматиндер мен паннондықтарды жеңіп, соғыс аяқталды. Сол жылы, бұрын айтқандай, Иллирия Августтың басқаруындағы императорлық провинцияға айналды. 11/10 жылдың қысында дактар Дунай өзенінің мұзын кесіп өтіп, паннондықтарды тонады. Кейбір далматин қауымдастықтары салық төлеуден бас тартты. Галлияда болған Тиберий бұл мәселені шешу үшін қайта оралуға мәжбүр болды. 10 жылы Паннония мен Далмацияда қайта-қайта көтерілістер болды, оларды Тиберий басып тастады. Кассиус Дио осы жанжалдардың барлығын көтеріліс деп атады. Дзиноның пікірінше, олардың жаулап алумен байланысты болуы екіталай. Римдіктердің шекаралық аймақтардағы жергілікті халықтармен қарым-қатынасы одақтастық келісімдер мен клиенттік мемлекеттермен келісімдерді қамтыды, олардың екеуі де номиналды тәуелсіздікке әкелді. Осы келісімдерді бұзу көтеріліс деп есептелді және оны басу қажет болды. Август өзінің үгіт-насихат жазбаларында Тиберийдің басшылығымен Рим Паннония халықтарына дейін өз ықпалын кеңейтті, онда рим әскері бұрын болмаған, және Август Иллирияның шекарасын Дунай өзенінің жағалауына дейін кеңейтті деп мәлімдеді. Алайда, Суетоний бұл өзеннің жағалауына дейін кеңейту Батон соғысынан кейін ғана болғанын айтты (төменде қараңыз). Паннония соғысынан кейін Оңтүстік Паннонияда рим әскерінің қатысуы күшейген болуы мүмкін. Дзиноның пікірінше, жергілікті қауымдар Римге қарсы біртұтас блок ретінде әрекет еткен болуы мүмкін, және Римді жақтаушылар мен қарсыластар болған болуы мүмкін. Кейбіреулері бейбіт түрде бағынып берген, ал кейбіреулері бастапқыда Римді жақтаған болуы мүмкін. Аймақтың қауымдастықтары ресми мемлекеттік институттардан гөрі туыстық байланыстарға сүйенді. Бұл саяси бәсекеге әкелген болуы мүмкін. Римдіктермен достық қарым-қатынас жасау немесе оларға қарсы тұру жергілікті элитаның өкілеттігін нығайту үшін маневр жасауы мүмкін еді. Римдіктерге мойынсұну немесе қарсы тұру жергілікті саяси лауазымдар үшін жиі болжамсыз бәсекеге әкелуі мүмкін еді.

Батония соғысы (б.з. 6-9 ж.)

Батония соғысы (лат. bellum batonianum) – Бато Дезициат пен Брюк Батоның басшылығымен болған ірі көтеріліс. Римдіктер осы соғысты осы екі бірдей есімді басшының құрметіне атады. Ол төрт жылға созылды (6–9 ж.б.). 6 жылы римдіктер Германиядағы маркомандарға қарсы екінші жорыққа дайындалып жатты. Бұл Германиядағы легиондардың және Иллириядағы легиондардың көп бөлігін қамтыды. Жергілікті тұрғындардан көмекші әскерлерді беру сұралды. Осы күштер жиналғанда, Бато Дезициаттың басшылығымен көтеріліс басталды. Кассиус Дион оның әскерін далматиялықтар деп сипаттады, яғни оның жауынгерлері Далмацияның түрлі тайпаларынан келгендігін білдіреді. Бұл өте мүмкін, себебі жергілікті әскерлер кең аумақтан жиналған болатын. Көтерілісшілерге қарсы жіберілген рим әскері жеңіліске ұшырады. Брюк тайпасының (Оңтүстік Паннониядағы ең ірі тайпа) әскери басшысы Брюк Бато Сирмиумға (қазіргі Сербиядағы Шремска Митровица) аттанды. Ол көршілес Моэзия провинциясының губернаторы Аулус Кецина Северуспен жеңілді. Бато Дезициат Далмациядағы Салонаға аттанды, бірақ Иллирия губернаторы Марк Валерий Мессалла Мессаллин оны жеңді. Содан кейін Бато шығысқа қарай екінші Батоға қосылды, және екеуі Альма тауына (Фрушка Гора тауы, Сербия, Сирмиумның солтүстігінде) иелік етті. Олар римдіктерді қолдаған Рометалк (Тракиядағы Одрисия патшалығының патшасы) бастаған фракиялық атқыштардан жеңілді. Далматиялықтар римдік одақтастардың аумағын басып алып, көптеген тайпаларды көтеріліске тартты. Рим әскерінің басшысы Тиберий (болашақ император) оларға қарсы аттанды. Бірақ олар тікелей шайқастан қашып, айналып өтіп, үлкен қиратушылықтар жасады. Тиберий қарсыластарымен тікелей шайқастан аулақ болып, партизандық тактиканы қолданды. Велей Патеркулдың сөзінше, көтерілісшілер күштерін үш бөлікке бөлді. Бірі Италияға шабуыл жасау үшін, Наупортусқа (қазіргі Словениядағы римдік бекінісі) жақын болды, екіншісі Македония (Грекия) римдік провинциясына енген, ал үшіншісі өз аумақтарында шайқасты. Олар жоспарларын жылдам орындады. Олар шалғайдағы Рим азаматтарын және қорғануға мүмкіндігі жоқ үлкен жасақты қырды. Олар Македонияны басып алып, барлық жерде тонау жасады. Осылайша, бұл нұсқада көтерілістің жоспары болғандай көрінеді, және далматиялықтар мен брюктер басынан бастап бірлесіп әрекет еткен сияқты. Кассиус Дионда Бато Дезициаттың бастапқыда азаматтары аз болған, ал оның табысы күшін арттырған. Салонаны ала алмағаннан кейін ол екінші Батомен одақтасты. Тиберий рим әскерін көтерілісшілердің біріккен күштерінен қашу үшін бірнеше бөлімге бөлді. Оларды тоқтату үшін, бұзып өтулеріне жол бермеу және жабдықтауларын бұзу үшін аванпосттар орнатылды. Италияға жақын орналасқан Иллириядағы жағдай Римде үрей туғызды, тіпті Август та қорқып қалды. Бүкіл Италия бойынша әскер жиналды. Ардагерлер қайта шақырылды. Бай отбасыларға бостандық алғандарды табыстарына қарай міндетті түрде қамтамасыз ету бұйырылды. Август егер қатаң шаралар қолданылмаса, көтерілісшілер Римге он күннің ішінде жете алатынын ескертті. 7 жылы Август Германикты еріктілер мен бостандық алғандар тобымен Иллирияға жіберді. Кейбір соңғылары иелерінен талап етілді, оларға өтемақы төленді. Велей Патеркул өз жазбаларында Паннониядағы Тиберийге қарсы шыққан көтерілісшілердің өз күштерінің көлеміне риза болмағандығын жазды. Олар аштыққа ұшырады, оның шабуылдарына төтеп бере алмады және тікелей шайқастардан қашып қалды. Олар Клавдий тауларына (Паннониядағы тау жотасы, Солтүстік Хорватиядағы Вараждин округінде) барып, қорғаныс позициясын алды. Екінші көтерілісші күштер Кэцина Север мен Марк Плауций Сильванның Иллирияға алып келген легиондарына қарсы тұрды (Мейзиядан және Азия провинциясынан, тиісінше үш және екі легион). Олар бес легионды, олардың көмекші әскерлерін және фракиялық ат әскерін қоршап алып, оларды өлімге тірейтін жағдайға жеткізді. Фракиялық ат әскері жеңіліп, одақтас ат әскері қашып кетті. Легиондар зардап шекті, бірақ олар жиналып, жеңіске жетті. Кассиус Дион нұсқасында екі Бато Кэцина Северовтың келуін күтуге барды. Ол Плауций Сильван туралы ештеңе айтпады. Олар оған күтпеген шабуыл жасап, ол Волка батпақтарының жанында орналасқанда жеңіліске ұшырады. Осы шайқастан кейін рим әскері бірден елдің көптеген бөліктерін басып алуға бөлінді. Көтерілісшілер тау бекіністеріне қашып, мүмкіндігінше шабуылдар жасады. Аулус Кецина Северус пен Марк Плауций Сильван Тиберийге қосылды, және үлкен әскер жиналды. Бұрын айтқандай, олар бес легионға ие болды. Тиберий де бес легионға ие болды (үш Паннонияда және екі Далмацияда). Тиберий жаңадан келген әскерлерді кері қайтаруға шешім қабылдады, себебі әскер тым үлкен болып, басқару қиын болды. Ол оларды өз әскерімен сүйемелдеді. Содан кейін ол қыстың басында Сискиаға қайтып келді. 8 жылы далматиялықтар мен паннониялықтар аштық пен ауруларға байланысты бейбітшілікке келуді қалады, бірақ олар көтерілісшілердің римдіктерден кешірім күтпегендігіне байланысты бұған жол бермеді және қарсылық көрсетуді жалғастырды. Тиберий паннониялықтарды аштықтан қутқару үшін жерді өртеу саясатын ұстанды. Кассиус Дионның сөзінше, Брюк Бато Брюк тайпасының патшасы Пиннестиң билігін құлатты. Ол өзінің бағынышты тайпаларына күдікпен қарады және Паннония гарнизондарынан кепілдерді талап етті. Бато Дезициат оны шайқаста жеңіп, бекіністе қоршап алды. Ол Бато Дезициатқа тапсырылды және оны өлімге кесті. Осыдан кейін көптеген паннониялықтар көтеріліске көтерілді. Марк Плауций Сильван оларға қарсы науқан жүргізіп, Брюк тайпасын бағындырды және басқа тайпаларды шайқассыз жеңді. Бато Дезициат Паннониядан шығып, Далмацияға қарай жетектеуші жолдарды басып алып, Далмацияны тонады. Паннонияда кейбір қарақшылықтар болды. Велей Патеркул қыстың қиындығынан кейін жазғы маусымда Паннонияның барлығы бейбітшілікке келгенін жазды. Паннониялықтар Батинус өзенінің жанында қаруларын тастады. Бато тұтқынға алынды, ал Пиннес өзінің еркімен тапсырды.

Облыстың аймақтары және оның кейін таралуы

Іллирик провинциясы Далмация мен Паннонияны қамтитынын көрсететін ең алғашқы жазба – Велей Патеркулдың Гай Вибиус Постумның 9 жылы Далмацияның әскери қолбасшысы болғанын айтуы, бұл Батон соғысының соңына таман болды. Расқа келгенде, Іллирия провинциясы Жоғарғы (Супериус) және Төменгі (Инферий) Іллириядан тұрған. Эпидаурумда (Дубровникке жақын Кавтат) Публий Корнелий Долабеллаға арналған ескерткіштің көшірмесі Долабелланың Август қайтыс алғанға дейін Іллирияның губернаторы болып тағайындалғанын және мүсіннің Жоғарғы Іллирия қалаларымен орнатылғанын көрсетеді, бұл Жоғарғы және Төменгі Іллирияның бар екенін білдіреді. Дегенмен, Төменгі Іллирияны растайтын ешқандай жазу әлі табылған жоқ. Далмация Жоғарғы Іллирия деп аталды. «Далмация» және «Паннония» аттары күнделікті қолданыста болғанымен, Үстіңгі Іллирия (Далмация) және Төменгі Іллирия (Паннония) екі аймақтың ресми атаулары болған сияқты. Провинцияның губернаторы Далмациядағы Салонада тұрып, Жоғарғы Іллирияны басқарды. Төменгі Іллирия әскери округ болды, оның басшысы әскери қолбасшы болып, аймақты және ондағы үш легионды басқарды, сондай-ақ вице-губернатор сияқты әкімшілік функцияларды орындады. 57-58 жылдары қыс мезгілінде жазған апостол Павел Римдіктерге жолдаған хатында Іллирияны өзінің миссионерлік сапарларының ең батыс нүктесі деп атады. Хатта ол Римге бару ниетін де білдірді. Іллирия провинциясы ақырында таратылып, оның орнына екі кіші провинция құрылды: Далмация (оңтүстік аймақ) және Паннония (солтүстік және Дунай бойындағы аймақ). Бұл қашан болғаны белгісіз. Ковач 54-68 жылдары орнатылған Неронның мүсінінің негізіндегі жазудың, мүсін Паннониядағы легионның ветеранымен орнатылғанын көрсетіп, бұл Нерон билігінен бастап жеке Паннонияның болғанына куәлік ететін алғашқы эпиграфикалық дәлел екенін айтты. Алайда, Шашел Кос Клавдий (43-51 жж.) тұсында Іллирияның губернаторы болғанын растайтын жазу бар екенін және 1990 жылдардың соңында жарияланған әскери дипломда 61 жылғы шілдеде провинцияның Паннония бөлігінен келген қосымша күштер Іллирияда орналасқандығы айтылғанын көрсетті. Нерон тұсындағы басқа дипломдар да осыны растайды. Сондықтан Шашел Кос провинцияның Веспасиан (79-89 жж.) тұсында таратылғаны туралы пікірді қолдайды. Іллирияның преториандық префектурасының астанасы Сирмиум (қазіргі Сремска Митровица, Солтүстік Сербия) болды. Тетрархия кезінде оны Галерий басқарды. Преториандық префектура VII ғасырдың басына дейін сақталды.

Әскери маңызы

Паннония бүкіл империя үшін әскери күштің өте құнды көзі болды. 3-6 ғасырларда Паннония, Далмация, Моэзия және Рим Тракиясынан ең тиімді әскерлер тартылды. Осы себеппен римдік генерал Стилихон аймақты Батыс Римнің бақылауына алуға тырысты. Паннония және Дунай өзенінің бойындағы басқа да аймақтар, Балқан түбегіндегі империяның шекарасы ретінде, осы өзен арқылы империяға жасалған шабуылдарға ұшырады. Сондықтан Паннония әскери тұрғыдан өте маңызды болды. Пат Саузерн Иллирикумды империяны біріктіретін күш деп санайды. Кейінгі Рим империясында Иллирикум преториандық префектурасының әскерлері Наиссус (Ниш, Оңтүстік Сербия) қаласында орналасқан Иллирикум бойынша магистр милитумның бас қолбасшысымен басқарылды. Джон Бьюри «Иллирикумның маңыздылығы оның кірісінде емес, адамдарында» деп жазды. Аймақтың әскери шеберлігімен танымал болған жергілікті халқы Рим әскері үшін маңызды күшке айналды. Үшінші ғасыр дағдарысы кезінде императорлар Клавдий II (268–270 жылдары билік құрған), Квинтилл (270 жылы билік құрған), Аврелиан (270–275 жылдары билік құрған) және Проб (276–282 жылдары билік құрған) Сирмиумда (Сремска Митровица, Сербия) дүниеге келді. Тарихшылар оларды Паннониялық императорлар деп атады. Диоклетиан (284–305 жылдары билік құрған) Салонада (Солин, Хорватия) дүниеге келді. Константин Ұлы және Констанций III (421 жылы) Наиссус қаласында (Ниш, Сербия) дүниеге келді. Оның әкесі Констанций Хлор Моэзия Спериорда дүниеге келген. Византия императоры Анастасий I (491–518 жылдары билік құрған) Дюррахиумда (Дуррес, Албания) дүниеге келді. Юстиниан I (527–565 жылдары билік құрған) Дакия диоцезінің Дардания провинциясындағы Таурезиумда (қазіргі Солтүстік Македониядағы Скопьеден оңтүстік-шығысқа қарай 20 шақырым жерде) дүниеге келді. Юстиниан I осы империяның соңғы латын императоры болды. Одан кейін барлық императорлар грек болды.