Кіріспе

Папуа-Жаңа Гвинеяның Маунт-Хаген ауданындағы алмасудың ритуалдық жүйесі – Мока. Мока – Папуа-Жаңа Гвинеяның Маунт-Хаген ауданындағы жоғары ритуалданған алмасу жүйесі, ол «сыйлық экономикасы» және «Үлкен адам» саяси жүйесінің антропологиялық ұғымдарының символына айналды. Мока – әлеуметтік мәртебені жоғарылату үшін қолданылатын шошқалардың өзара сыйлықтары. Мока сөзі сыйлықтың мөлшерінің артуын білдіреді; көбірек сыйлау сыйлаушыға үлкен бедел әкеледі. Дегенмен, ерте антропологтар өзара сыйлық беруді пайда табуға, яғни ақшаны пайызбен қарызға алу мен берумен шатастырды. Бұл сыйлық алмасу жүйесін антрополог Маршалл Сахлинс өзара қарым-қатынас пен қайта бөлудің алмасу принциптерін, бір жағынан, ал мәртебе мен дәрежеге байланысты саяси принциптерді, екінші жағынан ажырату құралы ретінде талдады. Сахлинс осы мысалды Меланезияның мәртебеге негізделген «Үлкен адам» саяси жүйесі мен қайта бөлу жүйелерімен байланысты Полинезияның әлеуметтік иерархиялық «Басты» саяси жүйелері арасындағы аймақтық саяси айырмашылықтарды салыстыру үшін пайдаланды. Осы салыстырудан кейін Мока жүйесі сыйлықтың мәні және «сыйлық экономикасы» деп аталатын кең пікірталас тақырыбына айналды. 1970-ші жылдардың басында бір Мока циклын көрнекті етіп көрсеткен «Онгканың үлкен Мокасы» этнографиялық фильмі осы жүйе туралы сыныптағы талқылаудың маңызды бөлігіне айналды.

Даралықтар мен бедел: "Үлкен адам" / "Руббик адам" жалғасы

"Үлкен кісі" саяси жүйесіндегі әлеуметтік мәртебе – адам алған сыйлықтан гөрі үлкен сыйлық беруінің нәтижесі болып табылады. Бұл сыйлықтардың ассортименті шектеулі, көбінесе шошқалар және жағалаудан алынатын сирек перленген қабықшалар. Мока арқылы алынған соманы қайтару – бұл тек қарыздың өтелуі, қатаң өзаралық. Мока – артық сома. Біреулер үшін бұл инвестицияға алынған үстеме пайыз сияқты. Дегенмен, мока беру міндетті емес, тек қарызды өтеу ғана қажет. Адам сыйлыққа мока қосып өзінің беделін арттырады және сыйлық алған адамды қарызға түсіреді. Осы қарыздық қатынастың үнемі жаңаруы қатынастың жалғасуын қамтамасыз етеді. Қарыз толық төленген жағдайда, әрі қарайғы қарым-қатынас тоқтатылады. Алғаннан артық сыйлық беру арқылы "Үлкен кісі" атына ие болуға болады, ал қарызды өтеуге немесе толық өтеуге шамасы келмеу адамның беделі төмендеп, "Қоқыс кісі" деңгейіне түседі. "Үлкен кісілерге" сыйлық беру артық сомамен қайтарым алу мүмкіндігі жоғары болғандықтан, оларға сыйлық беруге дайындық танытады. Сыйлық беру – мұратыстық емес. Алған артық соманы басқаларға сыйлық ретінде беру арқылы алмасу серіктестерінің санын көбейтіп, кеңірек желі құруға болады. Бұл кеңейтілген желі одан да көп сыйлықтар әкеледі, желінің мөлшері мен сыйлықтың құны артады. "Қоқыс кісіге" сыйлық беру – бекерлік, себебі олар өз қарызын мока ("үстеме") арқылы өтей алмайды. Осылайша, сыйлық беру – жоғары мәртебелі адамдар арасындағы бәсекеге айналады, олардың әрқайсысы алғаннан гөрі үлкен сыйлық беруге тырысады. Желілер бірнеше жүз адамды қамтуы мүмкін, олардың әрқайсысы бәсекелес ретіндегі басқа біреуге ең үлкен сыйлық беру үшін күреседі. Сыйлық пен оған жауап сыйлықтың мөлшерінің ұлғаюы және олар құратын саяси желінің кеңеюі, ақыр соңында жердің көтере алатын мүмкіндігімен және ізбасарлардың шошқаларды өсіру қабілетімен шектелген жоғарғы шегіне жетеді. "Үлкен кісі" ақырында мока арқылы сыйлықты қайтара алмағанда жеңіледі; алайда, жеңімпаз бәсекелес өзінің ізбасарларына сыйлықтарын қайтару үшін қажетті "артық сомадан" айырылады, оның беделі де төмендеп, құрылған кеңейтілген желі ыдырай бастайды. Басқа "Үлкен кісілер" осы мүмкіндікті пайдаланып, билік үшін бәсекелестік қайта басталады. "Онгканың үлкен мокасы" атты деректі фильмінде Онгка өзінің мокасын сахнаға қоюға үш рет әрекеттенгеннен кейін ғана сәттілікке жетеді. Оның сыйлығы – жүк көлігі, 600 шошқа, 10 000 австралиялық доллары, 8 сиыр және 12 казуар.

Өзара тиімділік пен қайта бөлу

Жалпы алғанда, этнографиялық мәліметтердегі экономикалық амалдардың жиынтығы екі түрге бөлінеді. Біріншіден, екі тарап арасындағы "кері" қозғалыстар, бұл "өзара сыйлықтасу" деп белгілі. Екіншіден, орталықтандырылған қозғалыстар: бір топтың мүшелерінен жинау, көбінесе бір басшылық астында, және осы топқа қайта тарату. Бұл "бірлестіру" немесе "қайта бөлу" болып табылады. Әрі жалпы алғанда, екі түр бірігеді. Себебі бірлестіру – өзара сыйлықтасуды ұйымдастыру, өзара сыйлықтасу жүйесі, және басшылықтың ықпалымен ірі масштабты қайта бөлудің қалыптасуына тікелей әсер ететін маңызды фактор. Сахлинс өзара сыйлықтасу және қайта бөлу принциптерін ажырату үшін Мока мысалын келтірді. Өзара сыйлықтасу – екі жақты қарым-қатынас, оны шамалы дәлдікпен сыйлық беру деп сипаттауға болады. Мока арқылы алмасу екі адам арасында жүреді, олардың әрқайсысы алғаннан артық беруге тырысады. Бұл пайда табуға ұмтылудан өзгеше, бірақ бұл оны стандартты мағынадағы сыйлыққа айналдырмайды. Мока арқылы алмасу – мұрағаттық емес. Адамдар сыйлықтарды әлеуетті жауларына қарыздылық тудыру арқылы қарым-қатынас орнату үшін береді. Қарым-қатынастың сақталуы үшін сыйлық пен оған жауап сыйлық арасында уақытша кешігу болуы керек – бір немесе екінші тарап үнемі қарызда болуы керек, әйтпесе қарым-қатынас болмайды. Осы қарыздық қатынас болмаса, өзара сыйлықтасу да болмайды. Осы айырмашылық Моканы ешқандай қайтару күтпестен берілген "шынайы сыйлықтан" (Сахлинс бұны "жалпыланған өзара сыйлықтасу" деп атайды) ерекшелендіреді. Қайтару күтпестен жасалатын алмасу жиі жалпыланған алмасу деп анықталады. Керісінше, қайта бөлу заңды биліктің (мысалы, салық) жинауымен және оны топ мүшелеріне қайта таратуымен байланысты. Сахлинс мұны "бірлестіру" деп атайды. Сахлинс өзара сыйлықтасу мен қайта бөлуді екі түрлі саяси жүйемен байланыстырады. Мока сияқты өзара алмасулар "Үлкен адам" саяси жүйесіне пішін береді. Саяси қарым-қатынастар Мока сыйлығының нәтижесінде туған қарыз сезімінен құрылады. "Үлкен адам" ықпалға ие, бірақ бұйрық бере алмайды. Қайта бөлу Гавайи, Тонга және Фиджи сияқты Полинезияның басшылық саясатында кең таралған, онда жоғары лауазымды тұлғалар өзінің ізбасарларына қайта бөлінетін алымдарды талап ете алады.

Қалыптасуы мен дәрежесі

Карл Поланьи нарықтық емес қоғамдардағы экономикалық қарым-қатынастар басқа әлеуметтік институттарға "енгізілгенін" айтты. Жеке экономикалық жүйе жоқ. Мока сияқты қарым-қатынастар экономикалық, туыстық, діни және саяси қырлары бар; оларды олар енгізілген институттар (мысалы, Мока) тұрғысынан толығымен талдау керек. Сыйлықтармен алмасу осылайша саяси әсерге ие; біреуге бедел немесе мәртебе беру, ал екіншісіне қарыз сезімін тудыру. Осы мәртебелік қатынастардың негізінде саяси жүйе құрылуы мүмкін. Сахлинс мәртебе мен шен арасындағы айырмашылықты түсіндіре келе, "үлкен адам" рөл емес, көптеген адамдар бөлісетін мәртебе екенін атап көрсетеді. Үлкен адам "адамдардың билеушісі емес", "адамдардың арасындағы билеуші". Үлкен адам жүйесі бұйрық беруге емес, көндіруге негізделген. Ол көп еңбектің нәтижесінде салынады, бірақ өте тұрақсыз және сөзсіз құлайды.