Кіріспе

Сигналар (Σιγύνναι; Sigynnae) – қазіргі Венгрияның бір бөлігіне сай келетін аймақта өмір сүрген скиф мәдениеттеріне жататын, көшпелі халық.

Тарих

Сигинналардың Еуропаға келуі – б.з.б. 1-мыңжылдықтан б.з. 1-мыңжылдығына дейін созылған Орталық Азиялық иран тілдес көшпелілердің Оңтүстік-Шығыс және Орталық Еуропаға батысқа қарай жылжуының кең ауқымды процесінің бір бөлігі болды. Осы процеске кейіннен кимерийлер, скифтер, савроматтар және сарматтар сияқты басқа иран тілдес көшпелілер де қатысты.

Дала көшпелілігінің басталуы

Шынайы көшпелі мал шаруашылығының қалыптасуы б.з.б. 1-мыңжылдықтың басында климаттың өзгеруі салдарынан болды, бұл Орталық Азия және Сібір далаларындағы ортаның бұрынғыдан суынып, құрғақ болуына әкелді. Бұл өзгерістер қола дәуіріндегі отырықшы шаруаларды көшпелі малшыларға айналдырды, сондықтан б.з.б. 9 ғасырға қарай отырықшы қола дәуірі халықтарының далалық елді мекендерінің бәрі жойылып, халықтың қозғалмалылығының дамуына және мал бағып, жаңа жерлерді басып алуға қажетті жауынгерлік бөлімдердің құрылуына әкелді. Бұл климаттық жағдайлар өз кезегінде көшпелі топтарды малларын даладағы бір жайылымнан екінші жайылымға үздіксіз көшіріп, трансгумантты малшыларға айналдырды, сондай-ақ Цискавказия және Батыс Еуразияның орманды дала аймақтарында жақсы жайылымдарды іздеуге итермеледі.

Бастапқы көші-қон

Осы көші-қондардың бір бөлігі ретінде, Сигна тайпасы бастапқыда Цискавказияда немесе Транскавказияда, немесе Каспий теңізінің оңтүстігіндегі солтүстік Иран үстіртінің жақын аймақтарында мекендеген болуы мүмкін. Олар солтүстік-батысқа жылжып, содан кейін Кавказ арқылы батысқа қарай саяхаттап, Понт даласына жетті. Бірақ Сигна тайпасының көші-қон жолы Цискавказиядан Молдова және Валахия арқылы өткені ме, әлде орманды далалар мен Солтүстік Карпат таулары арқылы өтіп, Панония даласына жеткені ме, әлі белгісіз. Көшпенділердің бұл бағытын кейінгі дәуірде черкес халқы да Еуропаға көшіп бару үшін пайдаланған.

Паннония даласында

Б.з.д. 9-шы – 8-ші ғасырларда Сигина тайпасы Паннон даласына қоныстанды, осыдан олар Понт даласымен байланыстарын сақтап, сауда желілерінің маңызды қатысушыларына айналды. Осы арқылы Еуразия даласына тән ат жабдықтары мен екі металдан жасалған қысқа қанжарлар Паннон даласына жетті, ал олардың батысында Истрос өзенінен ар жағында Халльштат мәдениетінің отырықшы халықтары тұрды. Панон даласында Сигина тайпасының болуы маңызды этникалық және мәдени өзгерістерге алып келді, өйткені олар өзі де көшпенділік өмір салтынан бас тартып, жергілікті халықпен араласты, бірақ Понт даласымен байланысын сақтады. Сигина тайпасының қатысқан сауда жолдары Халльштат мәдениетінің жоғарғы топтарын далалық жылқылармен, жекелеу жабдықтарымен және қанжар сияқты жоғары мәртебелі заттармен қамтамасыз етті. Нәтижесінде, Халльштат мәдениеті жоғары сапалы далалық жылқыларды және элиталық ат жабдықтарын қабылдады, осылайша жылқы тұқымдары мен атқа мініп жүру салты даладан Батыс Еуропаға тарады. Сигина тайпасының дала мен Халльштат мәдениеттерін байланыстырудағы рөлі Пец Жакаб төбесінен табылған бір жерлеу орнында көрінеді: Халльштаттың билеуші тобының мүшесі дәстүрлі Халльштат салты бойынша жерленген, бірақ Кавказдан әкелінген қару-жарақтармен бірге. Марқұм өртеліп, күлі Кавказдан әкелінген қанжар, темір сүйекті жебе ұшы және балтамен, сондай-ақ жергілікті стептік ат жабдықтары, темір пышақ, доғалақ тас және жергілікті Халльштат тайпасының қыш ыдыстарымен бірге жерленген. Осылайша, бұл жерлеу отандық Халльштат аристократиясының мүшесіне тиесілі, ол далалық жауынгерлердің стилін қабылдап, далалық көшпенділер сияқты жабдықталған далалық жылқыға мініп, қоғамдағы мәртебесін көрсеткен.

Ат спортының батысқа қарай таралуы

Панон даласында Сигиннейлердің алғаш рет пайда болуынан және олардың осы аймаққа ұзын аяқты аттарды әкелуінен кейін көп ұзамай, шамамен 2000 жылдан бастап, Халштатт мәдениетінің халқы қоладан жасалған ат мүшелерін және жақтауларын кремациялық жерлеу орындарына қоса бастады, бұл Халштатт мәдениетінде ат спортының маңыздылығының артуын көрсетеді. Бұл өзгерістер Сигиннейлер мен Транзистрияның Халштатт тайпалары арасындағы кең ауқымды байланыстардың нәтижесі болды, және бұл байланыстар ат саудасын да қамтыған болуы керек. Далалық жылқының сыртқы түрі мен қабілеттері жергілікті жылқылардан жақсы болғандықтан, ол Халштатт мәдениетінің қауымдастықтары арасында аристократиялық мәртебенің символына айналды, ал 8-7 ғасырларда ат спорты осы мәдениетте, тіпті Британияға дейін кеңінен тарады. Осы кезеңде, мүмкін, жаяу әскерге қарсы қолданылатын кескіш қылыштардың жаңа түрлері де жасалған болуы мүмкін.

Жаңа жерлеу рәсімі

Біздің заманымыздан бұрынғы 8-7 ғасырлар аралығында Сигинналардың құрамына кірген дала көшпелілерінің мәдени ықпалы Халштат мәдениеті халықтарының жерлеу салтында маңызды өзгерістерге алып келді. Олардың аристократиясы атты дала халықтарынан мәдени нормаларды қарыз алып, бейімдеді. Осы өзгерістердің ішінде Богемиядан шығысқа қарай, Жоғарғы Истрос және Рейн алқабына дейін батысқа қарай кеңінен тараған жаңа жерлеу салты болды. Бұл салттың ерекшеліктері б.з.д. 9 ғасырынан бері дала көшпелілерінің салтына ұқсас болды. Осы жаңа салт бойынша Халштат мәдениетінің аристократтары денелерін өртеудің орнына жерлеуге көшті. Марқұмның денесі шұңқырдың ішіндегі ағаш камераға жерлеу арбасына салынып, арбаны тартқан аттар мен бір мінетін аты да бірге жерленді. Қабір үстінен үлкен топырақ үйіндісі жабылып, кейде оның үстіне марқұмның тас мүсіні қойылатын.

Сигнаға скифтердің ықпалы

Б.з.д. VI ғасырында кейбір скифтердің шағын топтары Черногоровка-Новочеркасск толқынының көшпелілерінің ертерек жолын ұстанды, Карпат тауларының жоталары арқылы өтіп, Паннон алабында қоныстанды. Олардың бір бөлігі Агатирси жеріне, ал екінші бөлігі Паннон даласына көшіп, Сигинна жеріне орналасты. Содан кейін олар жергілікті тұрғындармен араласып, сауда арқылы Понт даласымен байланыста болды. Осы шағын скиф топтарының ішінде Маеотия теңізі аймағынан шығып, Синди скиф тайпасының бір бөлігі Паннон даласына батысқа қарай көшті, ал Синди тайпасының көп бөлігі Кавказда қалды. Осы көші-қондар мен сауда байланыстары Паннон алабының көшпелілерін скифтердің ықпалына енгізіп, Агатирси және Сигинна мәдениеттерінің скифтерге ұқсас формаға өзгеруіне әсер етті, нәтижесінде Сигиннаның мезошат мәдениеті Векерзуг мәдениетіне айналды.

Халштат мәдениеті туралы

Осы скифтенген Sigynnae-ден Hallstatt мәдениетінің шығыс топтары скифтік үлгідегі жебе ұштарын қабылдаған болуы мүмкін, олар оңтүстік-шығыстан солтүстікке қарай, Südsteiermark, Burgenland, Төменгі Австрия және Оңтүстік Моравия аймандарына дейінгі Альпі тауларының басындағы бірнеше қоныстарды қиратты, бұл Hallstatt өзегін қорғады. Словенияның оңтүстік-шығыс Hallstatt топтарында тек аристократия ғана көшпелі атты жабдықтарды пайдалану мүмкіндігіне ие болды. Даланың тікелей әсері Hallstatt мәдениетінің шекаралық аймақтарына ғана жеткенімен, ол осы мәдениеттердің өзекті аумақтарында қару-жарақ пен атты технологияның жаңа түрлерін қабылдауға алып келді. Бұл Hallstatt халқы көшпелілердің рефлекстік садақтарын қабылдамаған сияқты, мүмкін, олардың жасалуының қиындығына немесе даланың шамандық культтерінде қолданылған жануарлар пішіндес діңгек бастарына байланысты.

Иллирияда

Сигинналар қазіргі Босния мен Сербия аумақтарында тұратын халықтарға да әсер етті, онда аристократия даладан келген жаңалықтарды пайдалана алды. Мұндай далалық ықпалдың бір мысалы – Атеничадағы "князь жерлеуі", онда грекке импортталған заттар мен құнды металлдан жасалған әсем қабірлік мүліктер табылған.

Кельт иммиграциясы

Б.з.д. V ғасырдың ортасында Халштат мәдениеті Ла Тене мәдениетіне дамыды, оның халқы кельттер деп саналады. Б.з.д. V ғасырдың соңына қарай келттер Жоғарғы Истр бойымен шығысқа қарай жылжуды бастады, алдымен Трансильванияда қоныстанды, содан кейін Сигинна тайпасының мекендеген Паннон даласына, одан әрі Агатхырстардың тұрған таулы аймақтарына көшті. Келттік келгендер мен ирандық көшпелілер арасындағы қарым-қатынас бейбіт болған сияқты. Кейін келттер Паннон алабының жергілікті халқымен араласып, келттерді дала көшпелілерінің сенімдеріне, салтына және өнер стиліне ұшыратты. Сөйтіп, Ла Тене келт өнерінде дала көшпелілерінен алынған және олардың ықпалында болған мотивтер пайда бола бастады. Осы алынған көркемдік ықпалдардың арасында жыртқыш етқоректілердің бейнелері (кейде өсімдікқоректі жануарларға шабуыл жасайтын), сондай-ақ бір-біріне қарама-қарсы тұрған жануарлар жұбының мотивтері болды, бұл келттердің "аждаһа жұбы" мотивіне әкелді, олар келттік қылыштардың қынының жоғарғы бөлігін әшекейледі. Келт өнері дала өнерінен алған тағы бір мотив – дөңгелек қалқанның орталық бөлігінің айналасындағы жыртқыш құстардың жұбы, бұл дала көшпелілерінің тек көркемдік ықпалын ғана емес, сонымен қатар келттердің ирандық далалық көшпелілердің сенім жүйелерін жыртқыш аңдардың бейнесі арқылы қабылдағанын көрсетеді.

Ежелгі дәуір

Сигниндер құрамына кіретін Черногоровка-Новочеркасск мәдени кешенінің халықтары Орталық Еуропаға шалбар киюді енгізді, ал бұл аймақтың жергілікті тұрғындары Орталық Азиядан келген далалық көшпелілердің бірінші толқыны Еуропаға келгенге дейін шалбар кимеген. Грек тарихшысы Галикарнасский Геродот сигниндердің өздерін Мидиядан келген отарлаушылар деп айтқандарын мәлімдеді.

Орта ғасырлар

Сигинндердің өзі орта ғасырларға қарай жоғалып кеткенімен, олардың көшпелі топтары мен Оңтүстік-Шығыс және Орталық Еуропаның отырықшы халқы арасындағы күрделі қарым-қатынастарды венгрлер, болгарлар, рустар және поляктар жалғастырды.

Қазіргі заманда

19 және 20 ғасырлардағы кейбір ғалымдар Сигина тайпасын цығандармен байланыстыруға тырысты, себебі ежелгі грек тіліндегі Сигуннай атауының венгр тіліндегі цығандарды білдіретін сиганьи атауымен ұқсас екендігі айтылды. Алайда, бұл гипотеза қазіргі таңда ескірген және оның ешқандай негізі жоқ деп саналады. Бір болжамға сәйкес, Сигина тайпасы б.з.д. 8-7 ғасырлардағы скифтердің Понт даласына қоныс ауысуы нәтижесінде Паннон даласына ығысып қалған халық болған. Дегенмен, қазіргі уақытта бұл гипотезаны қолдайтын ешқандай дәлел жоқ. Керісінше, Сигина тайпасының Паннон даласына ерте келгені олардың Черногоровка-Новочеркасск мәдениетінің алғашқы таралуының бір бөлігі болғанын, яғни скифтер келгенге дейін қоныс ауысқандығын көрсетеді.

Орналасқан жері

Сигналар ежелгі гректер "Лаурион жазығы" деп атаған жерде өмір сүрген, бұл, әлдебір Паннония алабының шығыс бөлігі, қазіргі Венгрияның бөліктеріне сәйкес келетін Дунай өзенінің солтүстігінде және шығысында орналасқан. Грек тарихшысы Геродот Галикарнасский оларды "Тракияның солтүстігінде өмір сүретін жалғыз тайпа" деп атаған. Сигинналардың негізгі аумағы Дунайдың шығысындағы Панон даласында, Тиса өзенінің аңғары төңірегінде және қазіргі Венгрияның солтүстік және Словакияның оңтүстік-батысындағы төбелі солтүстік аймақтарға дейін созылған. Батыста Сигинналардың аумағы Адриатика теңізіне жақын жерлерге дейін жеткен. Грек-римдік автор Страбон Сигинналардың тағы бір тармағы Кавказ аймағында, Каспий теңізінің оңтүстігіндегі Иранның солтүстік платосында, Дербиктер, Гиркандар және Тапирлермен бірге өмір сүргенін жазған. Ал Орфейдің "Аргонавтика" поэмасы Сигинналарды Анатолияның солтүгіндегі Фазис пен Синопа арасында орналастырса, Византиялық Стефан оларды Қара теңіздің оңтүстік-шығысында көрсеткен.

Көршілері

Б.з.д. 6 ғасырдан кейін Панон даласында Сигинналардың көршілері Синди тайпасының скифтік бөлігінің батыс тобы және басқаша танылмаған Граукилер болды.

Ұлты

Сигинналар дала мәдениетінің батысқа қарайғы ең шеткі таралуын құрады және бастапқыда Орталық Азиядан шыққан, цимерлер мен Агатирси сияқты көптеген иран тілдес халықтарға жатқан Черногоровка-Новочеркасск мәдени кешенінің бір бөлігі болды. Алайда, Сигинналардың этникалық және тілдік жақындығын анықтауға қатысты деректер жоқ. Сондықтан Сигинналардың иран тілдес немесе иран тілдес халықтарға дейінгі болғаны белгісіз.

Әлеуметтік ұйым

Понт даласы көшпелілерінен өзгеше, Панон ойпатының Сигна тайпасы сияқты көшпелілерінде элиталық топ болмаған сияқты.

Сауда

Сигналар Понт даласымен сауда байланысын ұстап тұрды, одан Тирас және Гипанис өзендері аймағында, сондай-ақ Истрос өзенінің оңтүстігіндегі Тракия жағалауында өндірілген керамикалық бұйымдарды сатып алды. Бұл аймақтардан Сигналар тұқымдық мақсаттар үшін далалық жылқы сатып алған болуы мүмкін, ал олардың орнына Понт даласының халқына түрлі тауарлар сатты. Сигналар өз кезегінде далалық жылқыны Hallstatt мәдениетінің батыс халқына астық сияқты бірнеше тауарға айырбастап сатты.

Өмір салты

Сигинндер – қой-ешкі және ірі қара мал өсіруге тәуелді, сонымен қатар шағын көлемде егін өндіретін көшпелі малшылар еді. Грек тарихшысы Галикарнасский Геродот сигинндердің ежелгі парсылармен толықтай бірдей әдет-ғұрыптары болғанын сипаттаған.

Гендерлік рөлдер

Грек-рим авторларының бірі, Амасиялық Страбонның мәлімдемесіне сәйкес, Сигинней тайпасының ең шебер көлікші әйелдері өз өмір серіктерін еркін таңдау құқығына ие болған.

Жылқы өсіру

Сигинналардың аттары қысқа мұрынды, қалың жүнді шағын понилер болған, оларға мінуге келмейтін. Олар төрт аттан құралған командаларға жегіліп, арбаларды жылдам тартатын. Сигинналар осы аттармен тартқан арбаларды негізгі көлік құралы ретінде пайдаланған.

Дін

Сигна тайпасы шамандардың қасиетті құрылғылары ретінде қолданылатын жануарлар пішініндегі тіреулерді пайдаланған.

Соғыс жүргізу

Сигинндер рефлекстік садақтарды және скифтік үлгідегі жебе ұштарын қолданған, сондай-ақ олардың қалқандарын Понт даласы көшпелілері сияқты жануарлар пішініндегі әшекейлермен безенген болуы мүмкін.

Киім

Сигналар "медиандық үлгіде" киінген, яғни ұзын жеңі бар көйлектер мен шалбар киген. Сондықтан олар Дунай өңірінің жергілікті халқының дәстүрлі киімдерін кию үшін қолданған фибулалар мен инелерді пайдаланбады.

Татуировка жасау

Векерзуг мәдениетінің халқы, Сигннге сәйкес келетін, адам терісіндегі татуировкаларды белгілеу үшін пайдаланылатын саз мөрлер – пинтадерлерді қолданған, бұл олардың өздерін татуировкалағандығын көрсетеді.

Жерлеу салттары

Паннония даласының бұрынғы қола дәуірі мәдениеттерінде өлгендерін өртегеннен айырмашылығы, Сигинндер қайтыс болғандарын батыстан шығысқа қарай бағытталған шағын зираттарға жерледі. Олармен бірге үлкен құмыра, тостаған немесе табақтар, сондай-ақ қой немесе сиыр етінің бөліктері қойылды. Дегенмен, Еуразия даласының қалған бөліктеріндегі көшпелілерден өзгеше, Сигинндер Паннония даласына келген кезде, өлгендерінің қабірлік заттарына қару-жарақтарды енгізуді тоқтатқан еді.

Черногоровка-Новочеркасск тегі

Сигинндер б.з.д. 8 ғасырында, Паннония даласын алғаш рет мекендеген кезде, Черногоровка-Новочеркасск мәдени кешеніне жататын болған сияқты. Олардың келуі бұл аймақтың бұрынғы материалдық мәдениеттерімен, мысалы, жергілікті ыдыс дала мәдениеттері тобымен мәдени үзілісті білдірді.

Ортаңғы кезең

Паннония даласының Черногоровка-Новочеркасск кешенінің осы бөлігі Мезоча́т мәдениетінің қалыптасуына үлес қосты.

Жерлеу орындары

Векерзуг мәдениетінің археологиялық қалдықтары жерлеу орындарынан тұрады, онда жергілікті өндірілген заттардың әртүрлі түрлері, сондай-ақ скифтік қару-жарақ және ат жабдықтары кездеседі. Басқа далалық көшпелілерден айырмашылығы, Векерзуг мәдениетінің адамдары қайтыс болғандарын күмбезді қабірлерге емес, керісінше, марқұмдарды терең емес, азын-малын жабдықталған шұңқырларға көметін қарапайым жерлеу орындарын пайдаланған. Векерзуг мәдениетінің ең әсем жерлеулерінің бірі Венгрияның Хайду-Бихар аймағындағы Артандтан табылған: оның қабірлік заттарына темір соғыс балғасы, найза, қалқан, темір қабықтан жасалған қару-жарақ, темір ат жабдықтары жиынтығы, бірнеше жеке әшекейлер, сондай-ақ екі қола ыдыс, Спартада жасалған грек гидриясы және б.з.д. VI ғасырдың басында Халштат мәдениетінде кең таралған сапты қазан кірген. Артанд аристократы Паннон алабындағы далалық көшпелілер арасында элиталық құрылымның жоқтығына ерекшелік болған сияқты. Артанд жерлеуі жоғары мәртебелі аристократқа тиесілі болғандықтан, ол әртүрлі аймақтардан салтанатты заттарға ие болған: сапты қазан Альп аймағынан алынған; скифтік типтегі ат жабдықтары, соғыс балғасы және найза Паннон даласында жасалған болуы мүмкін; қабықтан жасалған қару Понт Скиф мемлекетінен әкелінген; грек гидриясы Сигинна аймағына тікелей келген немесе ол бастапқыда Спартадан Скифияға, содан кейін Сигиннаға экспортталған болуы мүмкін.

Қылқаншалар мен тіректердің болмауы

Дунайдың жергілікті халқының киімдерін бекіту үшін фибулалар мен инелер қажет болғаннан өзгеше, б.з.д. VI-V ғасырларына жататын Мезочкат және Векерзуг мәдениетінің оңтүстік тобының қалдықтарында мұндай заттар табылмады. Бұл Сигиндердің шалбар және ұзын жеңді көйлек кигенін көрсетеді.

Пинтадерлер

Векерзуг мәдениетінің қалдықтарында адам терісіне татуировкалар салу үшін пайдаланылған, балшықтан жасалған мөрлер – пинтадералар да табылды. Олар Кавказ аймағынан келген, және Транскавказияда, сондай-ақ Кавказдың солтүстігіндегі Кубан мәдениетінде қолданылған. Бұл заттар, Векерзуг мәдениетінің ескерткіштерінде кездесетін Батыс Азиядан әкелінген бұйымдармен бірге, Сигиннің материалдық мәдениетіне Батыс Азияның күшті ықпалын көрсетеді.

Жылқы құрбандығы

Понт даласының көшпелі халықтары мәдениетінің қалыпты бір бөлігі болған жылқы құрбандықтары Векерзуг жерлеулерінде де кездеседі, бірақ Сигиндер арасында олардың саны аз болғандықтан, көбінесе бір жерлеуге бір аттан аспайтын. Бұл, Галикарнасстық Геродот Сигиндер қолданған кішкентай жылқы тұқымы деп сипаттаған, Шентес-Векерзугтағы көптеген обалы қабірлерден табылған 16 кішкентай тарпанның қаңқаларын да қамтиды.