Кіріспе
Кешірім туралы қанағаттандыру теориясы – Иса Мәсіхтің адамзатты өз еркінен тыс жасаған істері үшін өтеу жасау арқылы, өзінің артық құлшылығымен құтқаруын ұстанып тұратын католик теологиясындағы теория. Бұл теория негізінен Кентерберилік Ансельмнің еңбектерінен, әсіресе оның "Cur Deus Homo" ("Неге Құдай адам болды?") деген шығармасынан алынған. Бұл теория дәстүрлі түрде Батыс христиандығының Рим-католик дәстүрінде оқытылып келеді. Құдайдың қасиеттерінің бірі – әділдік болғандықтан, оған жасалған әрекеттерге жауап беру қажет. Осылайша, бұл заңдық тұрғыдағы әділетсіздікті теңестіру тұжырымымен байланысты. Ансельм өзінің кешірім туралы қанағаттандыру көзқарасын, бұрынғы кешірім туралы ақы төлеу теориясынан жақсырақ деп санады, себебі ол оны шайтанға борыш болғандай түсінуіне байланысты жеткіліксіз деп тапты. Ансельмнің теориясы кейінгі теологтар, мысалы, Джон Кальвиннің теологиясының алғы күші болды, ол Мәсіхтің Әкесінің әділ жазасын өтеуші ретінде қабылдануын үйретті.
The satisfaction theory of atonement is a theory in Catholic theology which holds that Jesus Christ redeemed humanity through making satisfaction for humankind's disobedience through his own supererogatory obedience. The theory draws primarily from the works of Anselm of Canterbury, specifically his Cur Deus Homo ("Why was God a man?"). It has been traditionally taught in the Roman Catholic tradition of Western Christianity. Since one of God's characteristics is justice, affronts to that justice must be atoned for. It is thus connected with the legal concept of balancing out an injustice. Anselm regarded his satisfaction view of the atonement as a distinct improvement over the older ransom theory of atonement, which he saw as inadequate, due to its notion of a debt being owed to the devil. Anselm's theory was a precursor to the theology of later theologians like John Calvin, who taught the idea of Christ suffering the Father's just punishment as a vicarious substitute.
Теорияның алғашқы дамуы
Қанағаттандыру көзқарасының классикалық Ансельмиандық тұжырымдамасын жазалау орнын ауыстырудан ажырату керек. Екеуі де қанағат теориясының түрлері, себебі олар Мәсіхтің өлімі қалай қанағаттандырарлық болғанын айтады, бірақ жазалауды ауыстыру және Ансельмиандық қанағаттандыру Мәсіхтің өлімі қалай қанағаттандырарлық болғанын әртүрлі түсіндіреді. Ансельм адамның күнәсін Құдайға тиіс құрметтен айыру деп санайды. Мәсіхтің өлімі – Құдайға барынша мойынсұнудың белгісі. Бұл Мәсіхке міндетті болғаннан артық, сондықтан оған тиіс емес құрмет. Сондықтан Мәсіхтің артығы біздің кемшілігімізді толықтыруға жетеді. Осылайша Мәсіхтің өлімі – құрметті Әкеге біздің орнымызға төлеу. Жазалауды ауыстыру Мәсіхтің өлімін Құдайға жоғалтқан құрметті қайтару емес, күнәнің әдеттегі салдары болған өлім жазасын төлеу ретінде қарастырады (мысалы,; ). Мұндағы басты айырмашылық – Ансельм үшін қанағаттандыру жазаға балама болып табылады, «айырылған құрмет қайтарылса немесе жаза келеді». Мәсіх Құдайға біздің құрметтік борышымызды төлеу арқылы, біз жазадан құтыламыз. Кальвинистік жазалау орнына ауыстыруда, әділдік талаптарын орындау үшін жаза ғана жеткілікті. Тағы бір айырмашылықты жазалау орнына ауыстыру (Мәсіх біз үшін жазаланды) және құрбандықпен кешірім (Мәсіх біз үшін азап шекті) арасында жасау керек. Екеуі де құрбандықтың орнын толтырушы және үшінші тұлғаның рөлін атқарушы екенін растайды, бірақ жазалау орнына ауыстыру азаптың не үшін екенін нақты түсіндіреді: жаза. Августин құрбандықпен кешірім туралы үйретті. Дегенмен, осы азаптың күнәкарлар үшін қандай мағынаға ие екеніне қатысты түсініктер әртүрлі болды. Алғашқы шіркеу әулиелері, соның ішінде Афанасий мен Августин, Мәсіхтің адамзаттың орнына азап шегу арқылы, бізді жеңіп, өлім мен шайтаннан босатты деп үйретті. Осылайша, құрбандықпен кешірім туралы идея барлық кешірім теорияларында кездеседі, ал қанағаттандыру және жазалау орнына ауыстыру туралы нақты түсініктер Латын шіркеуінде кейінірек дамыды.
Ансельм күнәнің құнын өтеуі мен тәнге айналуды байланыстырады
Анзельм Кентерберийлік өзінің "Cur Deus Homo?" еңбегінде қанағаттандыру тұжырымын батыста сол кезде кең таралған құтқару теориясының өзгерткен нұсқасы ретінде тұңғыш рет жариялады. Сол кездегі құтқару теориясы бойынша, Исаның өлімі арқылы Шайтанға құн төленді, осылайша Құдай Шайтанның билігіндегілерді босатуға мүмкіндік алды. Бірақ Анзельм үшін бұл шешім жеткіліксіз болды. Неге Құдайдың Ұлы адам болып дүниеге келіп, құн төлеуі керек? Құдай Шайтанға ешқандай борышкер болмауы керек қой? Оның орнына, Анзельм біз Құдайға құрмет қарызымыз бар екенін айтты: "Бұл – адам мен періштелердің Құдайға тиіс қарызы, және осы қарызын төлеген адам күнә жасамайды; ал төлемеген әркім күнәлі болады. Бұл – әділдік, яғни тура ниет, жүректі тура және адал етеді, яғни ниетті. Міне, осы – біз Құдайға тиіс жалғыз және толық құрмет қарызы, және Құдай осыны бізден талап етеді." Осы қарызымызды Құдайға өтемегендіктен, бұрынғы әділдікті қалпына келтіру ғана жеткіліксіз, сонымен қатар Құдайға жасалған намыстың орнын толтыру да қажет. "Сонымен қатар, ол алған нәрсесін қайтармайынша, кінәлі болып қала береді; және тек алған нәрсені қайтару жеткіліксіз, сонымен қатар, көрсетілген жеңілсіздікті ескеріп, ол алғаннан да артығын қайтаруға тиіс." Осы қарызды өтеудің жалғыз жолы – шексіз ұлылыққа ие, адам ретінде әрекет ететін бір жанның, Құдайға тиіс әділ қарызын төлеп, оның құдіретті абыройын қалпына келтіруі еді. Осы тұрғыдан алғанда, Исаның Інжілде айтқан "құтқаруы" – құрбандық және тек Құдай Әкеге төленген қарыз болар еді. Анзельм күнәлердің құнын өтеудің ауқымы туралы кейінгі кальвинистердің алаңдаушылығына тікелей жауап бермеді, яғни бұл құн барлық адамзат үшін жалпылама төленді ме, әлде тек шектеулі адамдар үшін ғана төленді ме деген мәселеге тоқталмады, бірақ оның тілі жанама түрде бірінші нұсқаны қолдайды. Томас Аквинский кейіннен осы күнәнің құнын өтеу теориясына жалпылама ауқымды қолдануға болады деп мәлімдеді, бұл бұрынғы католиктік догмаға сәйкес келеді, сондай-ақ Реформация кезінде лютерандар да осы пікірді қолдады.