Кіріспе

Словенияның Ұлттық кітапханасы 1774 жылы құрылған Ұлттық және университет кітапханасы (НУК) Словенияның ең маңызды ұлттық білім беру және мәдени мекемелерінің бірі болып табылады. Ол Люблянаның орталығында Ауерсперг көшесі (Турьяшка көшесі), Гентри көшесі (Госпоска көшесі) және Вега көшесі (Вегова көшесі) арасында, архитектор Жоже Плечник 1930–1931 жылдары жобалаған және 1936–1941 жылдар аралығында салынған ғимаратта орналасқан. Бұл ғимарат Плечниктің ең үлкен жетістіктерінің бірі деп есептеледі. 2021 жылдың тамызынан бастап Ұлттық және университет кітапханасы Плечник мұрасының бір бөлігі ретінде ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. 2011 жылы кітапханада шамамен 1 307 000 кітап, 8 700 қолжазба және көптеген басқа мәтіндік, бейнелік және мультимедиалық ресурстар сақталды, сондай-ақ 2010 жылы 7900 мерзімді басылымға тіркелді. Кітаптар мен басқа ресурстар Ауерсперг көшесіндегі (Турьяшка көшесі) және Лескошек көшесіндегі (Лескошек жолы) қоймаларда сақталады. Міндетті басылымдар туралы заңға сәйкес, баспагерлер өндірген әрбір басылымның бір данасын Ұлттық және университет кітапханасына тапсыруға міндетті. Ғимараттардың жетіспеушілігіне байланысты мәселелер туындады және жақын жерде жаңа, заманауи ғимарат салу жоспарлануда.

Тарих

1774 жылы иезуиттер ордені таратылғаннан кейін, иезуиттік кітапхананың және бірнеше монастырь кітапханаларының қалдықтарынан Лицей кітапханасы құрылды. Ол Мария Терезияның жарлығымен құрылған. 1807 жылы Австрия соты жариялаған жарлықпен Лицей кітапханасына міндетті түрде заңды депозиттік даналар тапсыру белгіленді, бастапқыда Карниола үшін, бірақ француз әкімшілігінің қысқа мерзімді кезеңінен басқа, ол барлық Иллирия провинцияларынан да даналар алды. 1919 жылы кітапхана Мемлекеттік анықтамалық кітапхана деп аталды және сол кездегі Словенияның барлық аймақтарынан заңды депозиттік даналарды жинауды бастады. Осы жылы Любляна университеті (Словенияның алғашқы университеті) құрылды және кітапхана оның қажеттіліктерін де қамтамасыз етті. 1921 жылы кітапхана бүкіл Югославиядан заңды депозиттік даналарды жинауды бастады. 1938 жылы ол Университет кітапханасы деп аталды.

Сәулет

1791 жылдан бері кітапхана Любляна лицейінің ғимаратында орналасқан. 1919 жылы оған уақытша Poljane гимназиясының ғимаратында қосымша орын бөлінді. 1930–31 жылдары Жоже Плечник жаңа ғимараттың жобасын жасады. Алғашқыда жобаға Белградтағы Югославия билігі қарсылық танытты. Бірақ, студенттердің табанды наразылықтары мен демонстрациялары тиімді болды және жаңа ғимарат 1936–1941 жылдар аралығында құрылысшы Матко Курк компаниясымен салынды. Кітапхана ғимараты – Плечник Словенияда салған ең монументалды туындысы. Оның көлемі мен пішіні бұрынғы Герцог сарайына (Кнежский дворец) ұқсас, ол сол жерде орналасқан және 1895 жылғы жер сілкінісінде қираған. Ғимараттың жоспары шаршы тәрізді, және ауласы бар массивті құрылыс. Ауерсперг көшесіне қарап тұрған алдыңғы фасады кірпіш пен тас инкрустацияларының үйлесімінен тұрады, олардың кейбіреулері осы орыннан табылған археологиялық қалдықтар. Ол итальяндық архитектор Федерико Зуккаридың үйіне ұқсас итальяндық палаццо стилінде салынған. Бас кіреберістің тұтқаларында Пегас басының кішкентай мүсіні бейнеленген. Сыртқы қабырғалардың нәзік шынысы мен массивті қабырғаларының симбиозы ерекше бірегей. Бүйір қабырғалары Гентри және Вега көшелеріне қарап тұрады. Гентри көшесінен кіретін кіреберіс Лойзе Долинар жасаған Мұсаның мүсінімен әсемделген. Ішкі кеңістік төрт қанаттан және орталық дәлізден тұрады. Жарық негізгі кіреберіске негізгі баспалдақтың үстінде орналасқан негізгі оқу залының терезелері арқылы түседі. Бұл ғимарат сәулетінің басты идеясын көрсетеді: "Білімсіздіктің қараңғылығынан білім мен рухани жарыққа қарай". Баспалдақ пен оның 32 бағанасы қараңғы Подпеч мәрмәрінен, шын мәнінде әктастан салынған. Сонымен қатар, ғимараттың төрт бұрышында балкондар түріндегі алаңдары бар кішкентай баспалдақтар бар. 19 ғасылдың өнеркәсіптік эстетикасынан шабыттанған негізгі оқу залы үлкен люстралармен безендірілген. Оның әр жағында екі шыны қабырға бар, олар бағанамен екі симметриялық бөлікке бөлінген және ғимараттың бүйір қабырғаларының бөлігін құрайды. Бөлмеде ағаш үстелдер мен орындықтар орналасқан. Ғимараттың негізгі кеңістіктерінде жиһаз аз. 2000 жылы Марко Мушич жертөлені жөндеп, ғимаратты жер сілкінісінен қосымша қорғады. Кітапхана 1992 жылы Словения банкі шығарған 500 толарлық банкнотаның артқы жағында бейнеленген.

Кеңейту

1987 жылдан бері Ұлттық және университет кітапханасының жаңа ғимаратын салу жоспарлануда. Ол Зоис көшесі (Zoisova cesta), Словен көшесі (Slovenska cesta), Рим көшесі (Rimska ulica) және Эмона көшесі (Emonska cesta) қиылысында орналасады. 1989 жылы өткен байқауда Марко Мушич ұсынған жоба таңдалды. Осы жоба үшін және одан кейінгі жылдардағы жұмысы үшін Мушичке 2 миллионнан астам евро төленді, ал ел NUK II үшін 30 миллионнан астам евро жұмсады. Дегенмен, құрылыс басталған жоқ. Кешігудің бірнеше себебі болды, олардың ішінде жылжымайтын мүлікті сатып алу процесіндегі қиындықтар, құрылысқа рұқсат алуға қажетті құжаттарды дайындау және 1990-1999 және 2008 жылдары жүргізілген Емонаның римдік бекінісінің (каструм) археологиялық қазбалары. 2012 жылдың мамырында комиссия Bevk Perović arhitekti архитектуралық бюросы ұсынған жобаны ең жақсы деп таңдады. Жаңа кітапхана цифрлық заманға сай болады, ал аумақтағы археологиялық ескерткіштер жалпы композицияға енгізіледі. 2012 жылдың мамыр айына дейін құрылыстың басталу күні мен күтілетін шығындары белгісіз болды. Қазіргі уақытта бұл жер уақытша тұрақ ретінде пайдаланылуда.