Кіріспе

Not I – 1972 жылы 20 наурыздан 1 сәуірге дейін жазылған Самуэль Беккеттің қысқа драмалық монологы. Оның премьерасы Нью-Йорктегі Линкольн орталығының Репертуар театрында өткен «Самуэль Беккет фестивалінде» (22 қараша 1972) қойылды.

Қысқаша мазмұны

"Мен емеспін" туындысы мүлдем қараңғы кеңістікте, тек бір жарық шоғымен жарықтандырылады. Бұл прожектор сахнадан шамамен екі жарым метр биіктіктегі әртістің аузына бағытталған, қалған кеңістік қараңғы болып қалады және алғашқы қойылымдарда монологтың қысқа үзілістерінде "көмексіз қайырымдылықпен" төрт әсерсіз қозғалыс жасайтын Бақылаушының көлеңкелі бейнесін жарықтандырады, сол кезде Ауыз ішкі, көрермендер естімейтін дауысқа құлақ беріп отырғандай көрінеді. Ауыз қатты қарқынмен, шатақ сөздермен шамамен жетпіс жастағы әйелдің ерте тууынан кейін ата-анасы тастап кеткенін, сүйіспеншіліксіз, механикалық өмір сүргенін және белгісіз жарақатты бастан өткергенін айтатын әңгімені баяндайды. Әйел бала кезінен бастап көбінесе үнсіз болып келген, тек кейде ғана дауыстап сөйлейді, ал біз естіп отырған мәтін солардың бірі. Мәтіннен әйел зорталған болуы мүмкін деген тұжырым жасауға болады, бірақ Беккет бұл сұраққа жауап бергенде өте нақты болды: "Қалай мұндай нәрсе ойға келді! Жоқ, мүлдем олай емес – мүлдем басқаша". Ол "ешқандай мақсаты жоқ түрде далада мақұлықтарды іздеп жүргенде" күйзеліске ұшырап, тіпті қайтыс болған болуы мүмкін. Әйел өмірінен төрт оқиғаны айтады: шөпке бетімен жату, супермаркетте тұру, "Крокерс Акредегі төбеде" отыру (Ирландиядағы Леопардстаун ат жарыс жолының жанындағы нақты орын) және "сотта болған кез", әрқайсысының алдында жасырылған бірінші "көрініс" қайталанады, бұл аянға ұқсас; сәуір айында осы жерде болған оқиға оның сөйлеуіне түрткі болды. Оның осы оқиғаға алғашқы реакциясы – Құдай жазалап отыр деген ой, бірақ ол азап тартпайтынын біледі; ол өмірде қуаныш сезінбегендей, ешқандай ауыртпалықты сезінбейді. Ол не үшін жазаланып отырғанын түсіне алмайды, бірақ Құдайға оның ісіне "арнайы себеп" қажет емес екенін мойындайды. Ол мойындауы керек нәрсе бар деп ойлайды және өміріндегі оқиғаларды жеткілікті ұзақ қайталаса, оның мәні ашылатынына сенеді. Басындағы үздігісіз гулден басқа, енді әр түрлі күштіліктегі жарық оны мазалайды; екеуі де байланысты сияқты. Туындының атауы кейіпкердің өзі сипаттаған немесе тікелей айтқан оқиғалардың өзіне орын алғанын қайта-қайта жоққа шығаруынан туындаған.

Ауыз

Беккет әрқашан Play пьесасында бірге жұмыс істеген Билли Уайтлоудың "Мен емес" спектаклінің түпкілікті премьерасын қоюын қалаған. "Бірақ соңында, Лондондағы кешігулерге қарағанда, достық қарым-қатынас тұрғысынан, ол Алан Шнайдерге оны Америкада Джессика Тандидің қатысуымен алғашқы болып көрсетуге мүмкіндік берді". Танди мәтінді талқылау үшін Францияға Беккеттің өзіне барды. Дегенмен, Уайтлоудың кейінгі қойылымдары Беккеттің кең ауқымды жаттығуларының нәтижесі болды. "Мен сол әйелді Ирландияда білдім, - деді Беккет, - оның кім екенін білдім, жалғыз "ол" емес, сондай қарт әйелдер көп болды, жолдарда, арықтарда, тікұшақтардың жанында аңқиып жүретін". Беккет осы рөлді акцентпен оқуды талап етпеді, ол Уайтлоуға сабақ бергенде жасаған жалғыз жеңілдігі болды. Шнайдер Беккетке он сұрақ қойды, бұл оның қыңырлығын көрсетті. Беккет былай деп жауап берді: "Оның қайда екенін және неліктен осылай екенін мен одан кем білмеймін. Менде тек мәтіндегі барлық нәрсе ғана бар. "Ол" – сахналық образдың бір бөлігі және сахналық мәтіннің жеткізушісі. Қалғаны – Ибсеннің туындылары". Жазу стилінде объективті мағына екінші орында тұрған сияқты. Беккет Тандиге бұл пьесаның "көргендердің ақылына емес, жүйкелеріне әсер етуін" үміттенетінін айтты. Беккет Тандиге ауызды "интеллекті жоқ, шығару органы" деп қарастыруды ұсынды және "[Уайтлоумен] репетиция кезінде ол "Тым көп түс, тым көп түс" дейтін, ол оны дұрыс түсіндіріп, "Құдайға шүкір, ойнамаңыз" деп түсінді". Беккеттің 1974 жылғы 30 сәуірде мөрленген хатында айтуынша, ауыздың визуальды бейнесі Караваггионаң Валетта соборындағы Иоанн Крестительдің басын кесу картинасынан шабыттандырылған.

Аудитор

Жарияланған сахналық нұсқауларда сондай-ақ жынысы анықталмаған, "Аудитор" деп аталатын кейіпкер туралы айтылады (көбінесе ер адам бейнелейді), ол қара халат киеді және сахнаның сол жағынан анық көрінбейді. Беккет пьесаны қоюға қатысқанда, Аудиторды оған ұнайтын сахналық орынға орналастыра алмағанын анықтады және нәтижесінде осы қойылымдардан кейіпкерді шығарып тастауға рұқсат берді. Дегенмен, ол кейіпкерді жарияланған мәтіннен алып тастамады, ал кейіпкердің қойылымда қолданылуы немесе қолданылмауы жеке өндірушілердің қалауына байланысты. 1986 жылы ол екі американдық режиссерге жазған хатында: "Оны сахнаға қою өте қиын (жарық орны), тіпті зиянды болуы мүмкін. Мен үшін бұл пьесаға қажет, бірақ осысыз да шығармын. Оның тиімді жұмыс істегенін ешқашан көрген емеспін." 1978 жылғы Париж қойылымында ол кейіпкерді қайта енгізді, бірақ содан кейін одан бас тартып, бұл "шығармашылық қиялдың қателігі" болуы мүмкін деген қорытындыға келді, бұл туралы ол бұрын айтқан болатын. Аудитор бейнесі Тунистегі кафеден көрінген джеллаба киген, "мұқият тыңдаушы" бейнесінен шабыттанған деген болжам бар; Беккет 1972 жылдың ақпан-наурыз айларында Мароккода бір ай болған. Джеймс Ноулсон бұл "бейне жоғарыда аталған [Беккеттің] Караваджо картинасы туралы айқын естеліктерімен біріккенін" айтады. Ол картинада "Саломаның сол жағында тұрған қарт әйел бар. Ол бас кесуді қорқынышпен бақылайды, көзін емес, құлағын жабады" – бұл Беккет 1978 жылғы Париж қойылымында қосымша жасаған әрекет. Шнайдер Аудитордың өлім немесе сақшы періште ме екендігін сұрағанда, Беккет иығын көтеріп, қолын түсіріп, екіұштылықты толығымен сақтап қалды.

1972 жылғы 22 қараша

Форум театры, Линкольн орталығы, Нью-Йорк, режиссері Алан Шнайдер, Джессика Танди (Ауыз) және Хендерсон Форсайт (Тыңдаушы): Пьесаның алғашқы қойылымы үшін қыркүйек (Фабер мәтінінде көрсетілген) 1972 жылдың желтоқсанына дейін әртүрлі даталар ұсынылды. "Educational Theatre Journal" журналының 25-том, 1-нөмірде (1973 жылғы наурыз), 102–104 беттерде 1 қараша күні деп көрсетілген. Бірақ жоғарыдағы дата Джеймс Ноулсонның "Дамнен ту Фейм" (592-бет) кітабынан алынған, ол Бекеттің жиырма жылдан астам досы болған және оның халықаралық сарапшысы саналады. Бұл дата Сэмюэл Беккетке арналған "Фабердің серігі" кітабында да келтірілген. Джессика Танди "Мен емес" пьесасында ойнауды қорқынышты сезінген. Алғашында ол мәтінді жатқа алуда қиындыққа тап болды және тікелей өзінің алдында орналасқан TelePrompTer-ге тәуелді болуға мәжбүр болды. Пьеса дөңгелек сахнада қойылғандықтан, оны сахнаға алып кіріп, шығарып алуға болатын қорапқа орналастыру қажет болды. Осы "құрылғының" ішінде ол қораптың екі жағындағы екі темір таяққа тіреліп тұрды. Ол қара киім киіп, бас киім таққандықтан, өзін "ескі ағылшын дарға асушысы" секілді сезінді. Басында оның басын белбеумен бекіткен, бірақ ол бұл ыңғайсыз және қажетсіз деп тапты және оны алып тастауды сұрады. Сондай-ақ, егер ауыз сәл жарықтан шығып кетсе, оны қайта бағыттау үшін қораптың ішінде оператор жасырынып отырды. Оның үстіне, оның тістерін жарықтылығын күшейту үшін жабынмен қаптағаннан кейін, оларды жылтыратып, жарқыратып көрсету үшін полировкалады.

1973 жылғы 16 қаңтар

Royal Court Theatre, Лондон: Бастапқыда Билли Уайтлоу көтеріңкі тұғырықта тұруға ниеттенген, бірақ ол оған ыңғайлы болмады, сондықтан ол "суретшінің демалысы" деп аталатын креслоға бекітілуге келісті, себебі актерлер қару-жарақ кигенде отыра алмайды. Оның барлық денесі қара матаға оралған; беті қара марлямен жабылған, көздері үшін қара түсті мөлдір сырғақ қолданылған, ал басы екі губка бөлігінің арасына қысылып, аузы жарық шоғында тоқтатылып тұрды. Соңында, ол ұстап тұруға және кернеуін бағыттауға арналған таяқша орнатылды. Ол көмекші құралдарды қолдана алмағандықтан мәтінді жаттап алды. "Уайтлоу Моутты сомдаудың қыңжылуын, ол қалай басқалардан толық оқшауланғанын, сахнадан биікке қысылып, қара капюшонмен оралғанын, үрейленуге ұшырағанын айтты; киімдерді көрсетуден кейін ол қысқа уақытқа бағдарынан шықты. Дегенмен, бұл сахналық тәжірибе оған ең маңыздысы болып сезілді. Ол Моуттың сөздерінде өзінің "ішкі зарлы айқайын" естіді: "Мен 'Мен емес' дегенде өзімді таптым. Сол жерде менің ішкі мүшелерім микроскоп астында болды" деді ол.

1977 жылғы 17 сәуір

BBC2, The Lively Arts: Shades, Three Plays by Samuel Beckett: Бұл туындының ең толыққанды орындалуы деп санауға болады, бірақ ол бастапқыда жоспарланған ортадан мүлдем өзгеше. "Мен емеспін" бөлімі 1990 жылдың 7 ақпанында қайта көрсетілді. Британдық кино институтының мәліметтер базасында бұл 1973 жылғы Корольдік театр қойылымының түсірілімі деп көрсетілген, бірақ шындығында бұл фильм 1975 жылдың 13 ақпанында түсірілген, Билли Уайтлоу сол рөлді қайта ойнаған. Осы қойылымда тыңдаушы жоқ, камера оның аузына бекітілген, ал қалған бөлік макияжбен қараңғыланады. Осы интерпретацияға қатысты сын – назар дыбыстан бейнеге ауысады, себебі Уайтлоудың аузының бейнесі экранды басып алады және көбінесе өзін дүниеге әкелуге тырысатын қынға теңеумен келтіріледі. Беккет өзі бұл видеоны алғаш көргенде осы мәселеге назар аударған, бірақ ол ешқандай қарсылық білдірмеген.

1978 жылғы 11 сәуір

Орсей театры, Париж: Француздық тұңғыш көрсетілімінде (8 сәуір 1975) Беккет аудитор рөлін алып тастауға рұқсат бергенімен, келесі қойылымда ол бұл рөлді қайта орнатып, оған үлкен мән берді – оны жоғарыдан жарықпен жарықтандырды, бірақ тек Ауыз бірінші жақтан бас тартқанда ғана. Беккет соңында басын қолмен жабумен қатар, француздық нұсқасына "кінәлау қозғалысын" қосты. Бұл екі қойылымда да Мадлен Рено қатысты.

1993 жылғы 27 ақпан

Триша Келли орындаған, Кэти Денфордтың режиссерлік жұмысы, Батыс Йоркшир театрында.

2000 жылғы ақпан

Беккет кинода, Шеппертон студиясы: Нил Джордан режиссерлік еткен бұл түсірілім Би-би-си нұсқасынан өзгеше басталады. Көрермен Джулианна Мурды көріп, ол отырады, содан кейін жарық оның аузына түседі. Осының арқасында көрермендер басты кейіпкерді "қарт әйелдің" емес, жас әйелдің сомдап жатқанын түсінеді.

2006 жылғы 9 сәуір

Бекет кешкі, BBC Радио 3: Бекеттің туғанына 100 жыл толуына орай, BBC бірнеше радио бағдарламасын жасады, оның ішінде Джульет Стивенсонның "Мен емеспін" атты туындысының жазбасы болды, ол бұл рөлді сахнада орындаған болатын. Визуалдық мүмкіндіктердің болмауына қарамастан, оның орындауы жақсы бағаланды. Айта кетерлігі, ол сөйлегенде әдейі акцент қойған.

2005 жылдан бастап

Лиза Дван орындаған, алғаш рет 2005 жылы Лондондағы Баттерси өнер орталығында қойылды. Дван Билли Уайтлоумен бірге BBC Radio 3 арнасында Бекетті тойлауға арналған шара аясында тоғыз минут елу секундтық сұхбатқа қатысты. Көрсетілім әдетте он екі мен он бес минут аралығында ойнайды. Осыдан кейін бұл қойылым әлемді аралап, бес жұлдызды рецензияларға ие болды.

2018 жылғы 28 ақпан

2018 жылдың ақпан айында Баттерси өнер орталығында «Мен емеспін» қойылымының тұсаукесері болды. Джесс Том Мутты мүмкіндігі шектеулі кейіпкер ретінде қарастырады; ол Туррет синдромымен күресін, Муттың денесі мен сөйлеуін бақылауға келмейтін жағдайымен салыстырады (BBC Front Row). Қойылымда британдық қол тілінің (BSL) енгізілген элементтері бар, оны Шармен Вомбвелл орындайды. Бұл «Жұмсақ қойылым» театрға кімнің қабылдануы керек екеніне қатысты сұрақ қояды және қолжетімді театрдың мәдени тұрғыдан қалыптасуын сынап қарастырады. Одан кейін «Мен, менің аузым және мен» телебағдарламасы BBC2 арнасында Performance Live аясында көрсетіледі.

Қабылдау

1998 жылы The Independent газетінің Дэвид Бенедикт "Мен емес" пьесасын "Годоны күтуден" (1953) "күрделірек, драмалық тұрғыдан тазартылған" туынды деп атады. Ол оны "әйел аузынан айтылған, адамзаттың терең әсерлі, көркем бейнесі. Шынымен ұмытылмас драмалық шығарма" деп сипаттады.

"Қайратты"

1963 жылғы 28 тамызда, "Фильм" жұмысын аяқтағаннан кейін көп ұзамай, Бекетт бірнеше жазба фрагменттерін қамтитын жаңа дәптерде жұмыс істей бастады. "Килкул қолжазбасында" Стан Гонтарски "эпизодтар" деп сипаттаған төрт жеке сызба бар. Розмари Пунти мен Стэн Гонтарскидің қолжазбаға жасаған талдауы "Kilcool" кейіннен "Мен емес" туындысының көрнекі және мәтіндік тақырыптарының алғашқы көрінісі екенін көрсетеді. Алғашқы нұсқаларда әйел дауысы Килкүлге көшуді баяндайды (Бекетт кейіннен бұл қателікті түзетеді). Беккеттің әкесі бір кезде Ирландияның Уиклоу графтығындағы кішкентай батпақты Килкул ауылында үй жалдаған. Бірінші сызбада екі ата-анасынан айырылып, "баласыз жесір әпкесімен" бірге тұру үшін Килкүлге көшіп келген әйелдің (тек беті ғана көрінеді) монологы сипатталған. Сахналық сызбаларда "тұрақты жарықта жалғыз әйел беті. Тек бекітілген, жарықтандырылған бет және сөз" деп көрсетілген. Барлық төрт сызба бойынша. Кейінгі нұсқаларда Бекетт естелік, мәжбүрлі сөйлеу және өлім сияқты абстрактілі тақырыптарға назар аудару үшін барлық дерлік нақты егжей-тегжейлерді жойды.

Атын атауға болмайтын

"Мен емес" туындысының бастаулары туралы қосымша сұрақтарға жауап бергенде, Беккет сұрағандарды өзінің "Атаусыз" романына қайтарды, онда үндемеуге құштар, айналма жолмен баяндалатын және бірінші жақ есімдігінен қашып құтылу туралы алаңдаушылықпен дауыс естіледі: "Ешқашан, қайта-қайта мен деп айтпаймын". Вивиан Мерсье "Беккет/Беккет" кітабында одан әрі барып, жынысқа қарамастан, "Мен емес" туындысының "Атаусыз" романының сахналық бейнесі екенін айтады.

Сол кезде

1973 жылғы 8 маусымда Беккет "Мен емес" пьесасының "інісі" деп кейін атаған "Сол уақыт" пьесасын ойлауға кірісті. Бұл пьеса да Килкүл қолжазбасына қарызды. Онда Беккет адам басының бейнесіне қайта оралады – бұл жолы қарт адамның басы – қараңғылықта жарықтандырылып, өмірінің бұрынғы кезеңдерінен келген үш дауыспен барлық жағынан шабуылға ұшырайды. Бір сәтте С деп белгіленген дауыс: "Өміріңде өзіңе "Мен" дедің бе?" дейді.