Кіріспе

Ұлыбритания мен Ирландия аралдарының жақын орналасуы және екі аралдың арасындағы тарихи байланыстарға байланысты, Ұлыбританияда тұратын ирланд азаматтары ерекше мәртебеге ие. Ирландия Республикасының азаматтары Ұлыбританияда автоматты түрде және шексіз мерзімге тұруға құқылы, сондай-ақ сайлауға қатысуға, мемлекеттік лауазымдарға үміткер болуға және резервтелмеген мемлекеттік қызметтерде жұмыс істеуге құқылы.

Өмірбаян

12 ғасырдың соңында Нормандардың Ирландияны жаулап алуынан бастап Англия аралда саяси және әскери тұрғыдан қатысып келеді. Англияның билігі көбінесе Дублин маңындағы "The Pale" деп аталатын аймақпен шектелді, 1603 жылға дейін. Осы жылы Тюдорлардың жаулап алуы аяқталғаннан кейін, бүкіл арал Ирландия Корольдігіне біріктірілді. 1800 жылғы Ұлыбритания мен Ирландияны біріктіру актісі қабылданғаннан кейін, Ирландия Ұлыбритания Корольдігімен бірігіп, Ұлыбритания мен Ирландияның Біріккен Корольдігін құрды. Одаққа наразылық және жергілікті басқару құқығына ұмтылыс Ирландия Тәуелсіздік соғысына алып келді. Соғыстан кейін Ирландия аралы екіге бөлінді. 1922 жылдың желтоқсанында Оңтүстік Ирландия (Ольстердегі Донегал округін қоса) Ирландия еркін мемлекетіне айналды, ал Солтүстік Ирландия Ұлыбритания құрамында қала береді.

Тәуелсіздік алғаннан кейінгі азаматтық тәртібі

Англо-ирландтық келісімшарт талаптарына сәйкес, Ирландия еркін мемлекеті өзін басқару құқығы бар доминион ретінде Британ империясының құрамында қалды және король Ирландияның мемлекет басшысы болып қала берді. Осыған байланысты, Ирландия еркін мемлекетінің ирланд азаматтары Британ империясының барлық азаматтары, оның ішінде доминиондар, ортақ империялық мәртебеге ие болды, бұл британдық азаматтық заңының басым теориясы бойынша британдық азаматтар болып саналды. Доминионда азаматтық алу британдық азаматтыққа ие болуға кедерес келтірмеді. Бірақ Ирландия үкіметі өз азаматтарының британдық азаматтар екенін мойындамағандықтан және ирландтық паспорттарда оларды осылай көрсетпегендіктен, Сыртқы істер министрлігі осы кезеңде ирланд азаматтарына, егер олар өздерін британдық азаматтар деп көрсететін басқа паспорттары болмаса, консулдық қорғау көрсетуден бас тартты.

Республика жарияланғаннан кейін

Ирландияның көп бөлігі 1948 жылы өзін ресми түрде республика деп жариялағанға дейін ирланд азаматтарының британдық азаматтар екендігі туралы даулар жалғасты. 1949 жылдың сәуірінен бастап Ирландия Республикасында туып өскен ирланд азаматтары (Солтүстік Ирландияда туып өскен ирланд азаматтарынан айырмашылығы) енді автоматты түрде британдық азаматтар деп саналмайды. 1949 жылдың сәуірінен бұрын қазіргі Ирландия Республикасында туған адамдар британдық азаматтықтың мәртебесін сақтауға ресми түрде талап ете алады, бірақ бұл азаматтықты ұрпақ арқылы беруге болмайды. Біріккен Корольдік Ирландия Республикасының Ұлттар Достастығынан шығуын және оның Доминион мәртебесінің аяқталуын 1949 жылғы Ирландия туралы заңмен мойындады. Ирландия Республикасында туып өскен ирланд азаматтары Ұлыбританияда Достастық азаматтарына ұқсас артықшылықтарға ие және шетелдік болып саналмайды. Ирландия туралы заң 1948 жылғы британдық азаматтық туралы заң күшіне енген кезде республикадан тыс жерде тұратын ирланд азаматтарына британдық азаматтықты қайта енгізді. Бұл Заңда "1948 жылғы 31 желтоқсанда британдық азамат және Ирландия азаматы болған адамға" қатысты ережелер болғандықтан, Ұлыбритания мен оның отарларының (CUKC) азаматтары кім болатынын анықтау үшін британдық заңда белгіленген шарттар ирланд азаматтығына қатысты заңға байланысты болды. 1922 жылғы 6 желтоқсанда Ирландия еркін мемлекеті құрылғанда, ол бүкіл Ирландиядан құралған. Солтүстік Ирландия келесі күні еркін мемлекет құрамын тастады. Алайда, 6 желтоқсанда бүкіл аралда тұратын барлық адамдар ирланд азаматтары болып саналады. Нәтижесінде 1948 жылғы BNA күшіне енген кезде Солтүстік Ирландияда тұратын ирланд азаматтары, Ұлыбритания Парламенті бұны көздемесе де, автоматты түрде британдық азаматтығынан айырылды. Ирландия туралы заң 1949 жылғы 6 желтоқсанда Солтүстік Ирландияда тұратын кез келген адамға британдық азаматтықты қалпына келтірді, әйтпесе олар ирланд заңдары болмаса, осы мәртебеге ие болар еді. Ирландия туралы заң сонымен қатар 1949 жылғы 18 сәуірге дейін ирланд азаматтығын алмаған ирландта туған адамдарға CUKC мәртебесін берді. 1922 жылға дейін Ирландиядан кеткен және 1935 жылы тұрақты тұруы болмаған адамдар ирланд азаматы ретінде тіркелуге құқылы, сонымен бірге британдық азаматтықты талап ете алады. Британдық азаматтықты алуға: бірінші буын эмигранттың тууы, 1983 жылға дейін туғаннан кейін бір жыл ішінде британдық азаматтығына ие болған әкелердің некедегі кейінгі буынның тууын консулдық тіркеу немесе 1949 және 1983 жылдар аралығында британдық азамат деп саналатын аналардың тууын тіркеу арқылы талап қоюға болады. Кейбір жағдайларда, осы ұрпақтар үшін британдық азаматтықты алу мүмкін, тіпті егер ирланд азаматтығын тіркеу болмаса, мысалы, өткен ұрпақтардың жергілікті ирланд консулдығының шетелде туғандар тізілімінде уақытылы тіркелмеуі жағдайларында, 1986 жылғы Ирландияның азаматтығы мен азаматтығы туралы заңға дейін және кейінгі ұрпақтардың тууынан бұрын. Ирландия Республикасының Ирландия азаматтары Біріккен Корольдікте тұратын "тұрақты тұрушы" деп саналады, ал олардың Ұлыбританияда туған балалары туғаннан бастап британдық азамат болып қала береді.

Brexit-тен кейін

Ирландия Республикасынан келген ирланд азаматтары 2020 жылғы 31 желтоқсанда Brexit кезеңі аяқталғаннан кейін де Ұлыбританияға кіруге, тұруға және жұмыс істеуге құқығын сақтап қалды. Brexit Солтүстік Ирландияда туып өскен ирланд азаматтарының Ұлыбританиядағы құқықтары мен мәртебесіне әсер етпеді, себебі Солтүстік Ирландия Ұлыбританияның құрамында болғандықтан, бұл адамдар туғаннан бастап автоматты түрде британдық азаматтыққа ие болды.

Құқықтар мен артықшылықтар

Ирландия Республикасынан келген ирланд азаматтары Біріккен Корольдікке кіргенде виза немесе кіру куәлігін алудан босатылады және онда тұру немесе жұмыс істеу үшін рұқсат алу қажет емес. Олар шетелдік азаматтар болып есептелмейді және кейбір Достастық азаматтарына ұқсас белгілі бір құқықтарға ие. Бұған Ұлыбритания (және бұрын Еуропалық Одақ) сайлауларында дауыс беруге құқығының болмауы және Ұлыбритания Қарулы Күштеріне қатысу мүмкіндігі кіреді. Олар сондай-ақ мемлекеттік қызметтегі тиісті емес лауазымдарда қызмет етуге, британдық наградалар алуға, пэрлік титулдарына ие болуға және Лордтар палатасында отыруға құқылы. Сонымен қатар, Ирландия Республикасынан келген ирланд азаматтары Өкілдер палатасына және жергілікті басқару органдарына сайлауға түсе алады. Ирландия Республикасынан 1949 жылға дейін туған ирланд азаматтары кез келген уақытта британдық азаматтығын сақтау үшін ресми түрде талап қоюы мүмкін: Ұлыбританиядағы королдік қызметі, иелері британдық азаматтар ретінде көрсетілген қолданыстағы паспорттары немесе құқық туралы сертификаттары, немесе Ұлыбританиямен немесе бұрынғы британдық аумақтармен байланысының басқа да дәлелдері. Ирландиямен байланысты британдық азаматтығын алғандар Ұлыбританияда тұруға, мемлекеттік лауазымдарда қызмет етуге және британдық паспорт алуға құқылы. Ирландия Республикасынан келген ирланд азаматтарының азаматтыққа қол жеткізуге арнайы жолы болмаса да, британдық азаматтар натурализацияның орнына тіркеу арқылы британдық азаматтығын ала алады. Дегенмен, тіркеу және натурализация процестерінің екеуі үшін де, өтініш беруге құқығы болу үшін бес жылдық тұру талабы бірдей.