Кіріспе
Батыс Иранда сөйленетін түркі тілі Халадж - Иранда сөйленетін түркі тілі. Ол түркі тілінің көптеген элементтерін қамтыса да, кеңінен парсышаланды. Халадж сөзінде 150-ге жуық сөз бар. Сауалнамалар көрсеткендей, жас халадж ата-аналарының көпшілігі балаларына тіл үйремейді; тек 5% отбасы ғана балаларына тілді үйретеді. Халадж тілі - аргу деп аталатын көне түркі тілінің ұрпағы. ХІ ғасырдағы түркілік лексикограф Махмуд әл-Кашгари халаж тіліне жазба үлгілерін берген алғашқы адам болды, олар қазіргі халаж тілімен бір-біріне ауыспалы. Халадж тілін қайтадан ашқан Герхард Доерфер оның Түркі тілінен тәуелсіз тармақ екенін көрсетті.
Khalaj is a Turkic language spoken in Iran. Although it contains many old Turkic elements, it has become widely Persianized. Khalaj has about 150 words of uncertain origin. Surveys have found that most young Khalaj parents do not pass the language on to their children; only 5% of families teach their children the language. Khalaj language is a descendant of an old Turkic language called Arghu. The 11th century Turkic lexicographer Mahmud al Kashgari was the first person to give written examples of the Khalaj language, which are mostly interchangeable with modern Khalaj. Gerhard Doerfer, who rediscovered Khalaj, demonstrated that it was an independent branch from Common Turkic.
Жіктеу
Түркі тілдері - түркі халықтары сөйлейтін кем дегенде 35 тілден тұратын тілдер тобы. Алғашында ол азербайжан тілімен тығыз байланысты деп ойланса да, лингвистикалық зерттеулер, әсіресе Герхард Доерфердің зерттеулері халадж тілі түркі тілдері отбасының огуз емес саласы ретінде қайта жіктелуіне әкелді. Қайта тағайындауға дәлел ретінде прототүрік тілінде (ПТ) кездесетін дауысты ұзындығы контрасттарының сақталуы, сөздің бастапқы * h және огуз тілдеріне тән * d → y дыбыс өзгеруінің болмауы жатады. Халадждың консервативті сипатын түркі тіліндегі әртүрлі сөздерді салыстыру арқылы көруге болады. Мысалы, халажда "аяқ" сөзі хадак, ал жақын орналасқан огуз тілдеріндегі туыс сөз - айқақ (түрікше айқақпен салыстыр). Осы ескірген ерекшеліктердің сақталуынан кейбір ғалымдар халадждар - аргу түркілерінің ұрпақтары деп болжайды. Ethnologue және ISO бұған дейін түркі тілінің халқымен бірдей "Халаж" деп аталатын Солтүстік-Батыс Иран тілінің тізіміне енгізген. Халадждар өздерінің түркі және парсы тілдерінде сөйлейді, ал халадждардың Иран тілі деген болжам жалған.
Диалектілері
Халадждың негізгі диалектілері - Солтүстік және Оңтүстік. Диалектілік топтастырулар ішінде жекелеген ауылдар мен топтастырулар ерекше сөйлеу үлгілеріне ие. Ең алыс диалекттердің арасындағы тілдік айырмашылық Қазан татар және башқұрт тілдерінен немесе Румель түрік тілі мен Әзірбайжан тілінен аз (немесе тіпті үлкен) емес.
Синтаксисі
Халадж мағынасы бойынша: "жұмыс" - "жұмыс" - "жұмыс". Сифат есімнен бұрын келеді.
Сөздік
Халадж сөздіктерінің негізгі бөлігі түркі тілінен, бірақ көптеген сөздер парсы тілінен алынған. Көршілес түркі тілдерінен (әсіресе, азербайжан тілінен) шыққан сөздер де халаж тіліне енген. Мысалы, халадж сандары түркі тілінде, бірақ кейбір тілшілер "80" және "90" сандарын парсы тілінде айтады.