Кіріспе

Брэндон Томас жазған фарс.

«Чарлидің әпкесі» – Брэндон Томас жазған үш актілі фарс. Оқиғаның ортасында Лорд Фанкорт Бабберли тұр, оның достары Джек пен Чарли оны кейіпкердің әпкесі ретінде көрсетуге көндіреді. Сюжеттің қиындықтарына нағыз әпкесінің келуі және байлықты іздеген қарт адамның жалған әпкеге қызығушылық танытуы кіреді. Пьеса үш жас ғашық жұбының бірігуімен аяқталады, сондай-ақ ересек жұп – Чарлидің нағыз әпкесі мен Джектің жесір әкесі де табысады. Пьеса алғаш рет 1892 жылдың ақпанында Корольдік театрда, Бьюри Сент-Эдмундс қаласында қойылды. Кейіннен ол 1892 жылдың 21 желтоқсанында Лондонның «Роялти» театрында ашылды және 1893 жылдың 30 қаңтарында үлкен «Глобус» театрына көшірілді. Бұл қойылым әлемдегі ең ұзақ сахналанған пьеса рекордын жасады, ол 1466 рет көрсетілді. Оны актер В. С. Пенли, Томас досы, Бабберли рөлінде ойнады. Пьеса 1893 жылы Бродвейде де, Парижде де сәтті болды, онда ол тағы да ұзақ уақыт сахналанды. Ол халықаралық турларда болып, үнемі қайта жаңғыртылып, фильмдер мен мюзиклдерге бейімделді.

Бірінші акт

Джек Чесни мен Чарли Уайкхэм Оксфорд университетінің студенттері, олар тиісінше Китти Вердюн мен Эми Спэптигке ғашық. Чарлиге оның тәтесі, Дона Лусия д'Альвадорез, Бразилиядан келген бай жесір әйел, онымен ешқашан кездеспеген, онымен кездесуге келетінін хабарлайды. Еркектер Эми мен Киттиді онымен танысу үшін түскі асқа шақырады, сонымен қатар қыздарға өздерінің сүйіспеншілігін білдіруді жоспарлайды, олар Эмидің ағасы Стивен Спеттигпен бірге Шотландияға жіберіледі, ол сонымен қатар Киттидің қамқоршысы. Олар Дона Лусияны алаңдату үшін, қыздарына романтикалық уақыт өткізуге Оксфордтың тағы бір студенті Лорд Фанкорт Бабберлиді ("Баббс" деп аталады) іздейді. Олар сыртта болған кезде Баббс Джектің бөлмесіне кіріп, барлық шампан шараптарын ұрлайды, бірақ Джек пен Чарли оны тоқтатады және түскі асқа қалуға көндіреді. Баббс жігіттерге өзінің махаббаты, Монте-Карлода кездескен ағылшын офицерінің қызы Делахай туралы айтады, бірақ оның есімін есіне түсірмейді. Баббс сонымен қатар Джектің бөлмесін өзінің костюмін киюге пайдаланады. Эми мен Китти Джек пен Чарлимен кездесуге келеді, бірақ Донна Лусия әлі келген жоқ, сондықтан қыздар ол келгенге дейін саудаға кетеді. Ашуланған Джек Чарлиге Донна Лусияны күту үшін теміржол станциясына баруды бұйырады. Көп ұзамай Джекке күтпеген сапарға әкесі, Индияда қызмет еткен зейнеткер полковник сэр Фрэнсис Чесни келеді. Сэр Фрэнсис өзінің мұрагерлік қарыздармен отбасының байлығын жойғанын айтады; Джек өзі ойлағандай саясатқа түсудің орнына Бенгалиядағы лауазымға ие болуы керек. Зардап шеккен Джек сэр Фрэнсиске отбасының қарызын өтеу үшін жесір әйел және миллионер Донна Лусияға үйленуге кеңес береді. Сэр Фрэнсис күмәнмен қарайды, бірақ шешім қабылдамас бұрын Донна Лусиямен кездесуге келіседі. Чарлиге Донна Лусия бірнеше күнге келмейтінін хабарлайтын телеграмма келеді. Ұлдар қорқып кетеді: қыздар келеді, олар күзетшісіз қалмайды. Бақытымызға орай, Баббстың костюмі қарт әйелге арналған. Джек пен Чарли Баббсты Чарлидің тәтесі ретінде таныстырады. Оның ерекше келбеті мен өзгермеген дауысы (оның бұрын-соңды актерлік өнерде ойнағаны жоқ) ешкімді күдікке түсірмейді. Баббс жігіттерді Эми мен Киттиден сүйіспеншілік күтіп алуымен ашуландырады; жігіттер оның флирттеріне зорлық-зомбылықпен жауап береді. Сэр Фрэнсис Донна Лусиямен кездесуге кіреді. Ол Баббсқа бір қарап, кетуге тырысады, бірақ Джек оны тоқтатады. Спэптиг келеді, Китти мен Эми оның рұқсатынсыз жігіттермен түскі асқа барады деп ашуланады. Алайда, ақшасы жоқ Спэптиг Чарлидің тәтесі Дона Лусия Д'Альвадорез екенін біледі, ол әйгілі миллионер. Ол "Дона Лусияға" ұнату үшін түскі асқа қалуға шешім қабылдайды.

ІІ акт

Жектің бөлмесінің сыртында, Сент Олд колледжінің ауласында жігіттер өздерінің сүйіктілерін жалғыз қалдыруға тырысып, махаббаттарын білдіруге асығысқан. Бірақ Баббс, Донна Люсия рөлінде, қыздардың назарын өзіне аударып, олардың жолына тосқауыл қояды. Жектің әкесі, сэр Фрэнсис, тек ақша үшін Донна Люсияға үйлену ұсынысын жасауға шешім қабылдайды. Джек дереу Баббсты тоқтатып, әкесіне жақсылап түсіндіруін бұйырады. Баббс оның айтқанын орындайды, бұл сэр Фрэнсис үшін үлкен жеңіліс болады. Спеттиг әлі де "Донна Люсияға" ақшасы үшін үйленгісі келеді. Ал осы уақытта, орта жастағы әдемі әйел, нағыз Донна Люсия, өзінің асырап алған қызы, жетім Эла Делахаймен бірге келеді. Эланың әкесінен қалған мүлігі оның өмір бойына тәуелсіздігін қамтамасыз етеді. Эла әкесінің Фанкурт Бабберлиден картада көп ақша ұтып алғанын, және оған әлі де зор құрметпен қарастығын айтады. Донна Люсия жиырма жылдан астам бұрын танысқан, және оған ұқсас сезімде болған Франк есімді полковник туралы әңгімелейді. Бірақ ол тым ұялды, махаббатын білдіре алмады, сондықтан ол Үндістанға кетіп, сезімдерін жеткізе алмады. Сэр Фрэнсис кіреді, Донна Люсия оны таниды, екеуінің арасындағы ескі сезімдер қайта оянады. Бірақ өзін таныстыруға үлкермес бұрын, біреудің оның рөлін ойнап жатқанын біледі. Жағдайды зерттеу үшін ол өзін "Миссис Беверли Смайт" деп таныстырады, ол мүсірлік жесір. Жек пен Чарли, сүйіктілеріне махаббаттарын білдіреді. Бірақ олар үйлену үшін Спеттигтің рұқсатын алу керектігін анықтайды. Сүйікті қыздары ашкөз Спеттигтен рұқсат алу үшін Баббстың көмегіне жүгінеді. Спеттиг бүкіл қоғамды, соның ішінде нағыз Донна Люсия мен Эланы өз үйіне шақырады, осылайша ол "Донна Люсиямен" жеке сөйлесе алады. Баббс, Эланы Монте-Карлода ғашық болған қыз деп таниды, қашып кетпек болады, бірақ Спеттиг оны ұстап алады.

ІІІ акт

Баббс сүйікті қызына сөйлей алмай, бір бөлмеде отырғанына ренжіді. Джек пен Чарли оны тыныштандырады. Баббс нағыз Донна Люсиямен, Эламен, Эмимен және Киттимен уақыт өткізеді, оның ішінде нағыз Донна Люсия Донна Люсия туралы қаншалықты аз білетінін көрсете отырып, Баббсты ұялтады. Ела сүйген адамына ұқсайтын жалған Донна Люсияға құмар болады және Баббсқа жүрегін ашып, әкесі мен оның өлімінде қамқорлық көрсеткен адам, Лорд Фанкорт Бабберлиден айырылған күйзелісін айтады. Ол жігітті жақсы көретінін және оны қайтадан көргісі келетінін айтады. Баббс Спэптигге Шарлидің Эмиге, ал Джектің Киттиге үйленуіне келісім беру туралы хатты Спэптигге беру арқылы алдап жібереді. (Киттидің әкесінің өсиетінде, егер ол Спэптигтің келісімінсіз тұрмысқа шықса, Спэптиг барлық ақшаны мұра етеді деп көрсетілген.) Шарли өтірікті жалғастыра алмай, "Дона Лусия" шынымен оның әпкесі емес екенін мойындайды. Кейіннен ол өзінің Чарлидің әпкесі екенін растайды. Ол Спэптиге келісім хатты қайтарып беру алдында тұрғанда, нағыз Донна Люсия өзінің жеке басын ашады және хатты алып, "Донна Люсия д'Альвадорезке жіберілгенін" айтады. Спэптиг хатқа қарсылық білдіремін деп қорқытады. Эми ағасын ақымақ етіп көрсеткендері үшін бәріне ашулы. Донна Лусия оны нығайтты да, хатты қыздарға берді. Фрэнсис пен Донна Люсияның некелесуі (ол оның кім екенін білместен бұрын ұсыныс жасады); жас жұптар үйленуіне болады; Баббс Елаға өзінің сезімдерін мойындайды.

Қайта өрлеулер

Лондондық алғашқы қойылым кезінде жеті труппа Ұлыбритания бойынша гастрольдік сапармен шықты. Пьеса ағылшын тілді әлемде және көптеген басқа елдерде сәтті қойылды. Ол Бродвейде үлкен жетістікке ие болды, 1893 жылғы 2 қазанда Этьен Жирардоның қатысуымен «Стандарт» театрында ашылды, онда тарихи жағынан ұзақ, төрт жыл бойы көрсетілді. Ол 1970 жылға дейін Бродвейде бірнеше рет қайта қойылды. 1894 жылы тамызда «Шарлидің әпкесі» неміс тілінде «Charleys Tante» деген атпен Веймарда қойылды. Алғашқы француздық қойылымы («La Marraine de Charley») келесі айда Париждегі «Cluny» театрында болды, онда ол шамамен 300 рет көрсетілді. Пьеса Берлинде жыл сайын Рождествода көптеген жылдар бойы қойылды. 1895 жылы «The Theatre» журналы «Шарлидің әпкесі» пьесасы елден елге таралып жатқанын жазды. «Германиядан ол Ресейге, Голландияға, Данияға және Норвегияға жетті, және барлық жерде ыстық қарсылықты тапты». Томас пен Пенли 1898 жылғы американдық қойылымға лицензия беру мәселесінде дауласып, сотқа жүгінді. Пенли пьесаның бастапқы идеясы өзіне тиесілі екенін, ал Томас оны ғана пьеса түріне келтіргенін мәлімдеді. Осы сылтаумен Пенли американдық продюсер Чарльз Фроманмен құпия келісім жасасты, нәтижесінде Томасқа авторлық құқықтың үштен бірі ғана берілді. 1894 жылы журналиске берген сұхбатында Пенли: «Пьесаның идеясы менікі, ал Брэндон Томас оны жазды. Кейін біз елге барып, оны жетілдірдік. Содан кейін сахнада жұмыстадық» деді. Осы келіспеушілікке қарамастан, Пенли 1901 жылы актерлік қызметтен зейнеткерлікке шыққанға дейін Вест-Энд қойылымдарында Фанкорт Бабберли рөлін ойнауын жалғастырды. Томас 1904 жылы Лондондағы «Comedy Theatre» театрында пьесаны қайта қойды, тағы да сэр Фрэнсис Чесни рөлінде ойнады. Ол оны 1905, 1908 және 1911 жылдары қайта қойды, соңғысында оның қызы Эми Брэндон Томас Китти рөлін сомдады. Кейінгі жылдары Эми Донна Люсия рөлін қайта қойылымдарда ойнады. Томастың ұлы, Джеван Брэндон Томас, Джек рөлін Лондонның үш қайта қойылымында ойнады және 1947 жылдан 1950 жылға дейін Лондонның жыл сайынғы қайта қойылымдарын қойды. Эми Брэндон Томас әр қайта қойылымда пьесаны қазіргі заманға бейімдеуге талап етті, сыншылардың бұл пьеса жазылған кезеңде ойналғанда жақсырақ болатыны туралы наразылығына қарамастан. Ақырында, 1949 жылы Вест-Эндтегі қайта қойылым үшін Сесил Битонмен жасалған Виктория дәуірінің киімдері мен декорациялары енгізілді. Бастапқы қойылымнан бері «Лондонның бір жерінде» және Ұлыбританияның басқа жерлерінде үздіксіз қайта қойылымдар өткізіліп келеді. Шетел тіліндегі қойылымдардың арасында 2007 жылғы чех қойылымы да бар. Лорд Фанкорт Бабберли рөлін Вест-Эндте сомдаған актерлерге Ричард Голден, Джон Миллс, Фрэнки Ховерд, Том Куртенэй, Гриф Рис Джонс және Джон Вуд кіреді. Кәсібінің басында жас рөлдерді ойнаған актерлерге Ноэль Ковард, Джон Джилгуд, Рекс Харрисон, Бетти Марсден, Родди Макдауэлл және Рауль Джулия кіреді.

Бейімделулер

Пьесаның үнсіз фильм нұсқалары 1915 және 1925 жылдары шықты, соңғысында Сидней Чаплин (Чарли Чаплиннің інісі) және Этель Шеннон ойнады. 1930 жылы Чарльз Рэгглс басты рөлде ойнаған, жақсы қабылданған дыбыстық фильм жарық көрді. 1934 жылы неміс тілінде «Шарлидің әпкесі» фильмінің нұсқасы шықты, режиссері Роберт А. Стеммле. 1940 жылы Артур Аски «Чарлидің (үлкен жүректі) әпкесі» атты британдық фильмде басты рөлді сомдады, ол түпнұсқа пьесаның тақырыптарын дамытты. Ең танымал фильм нұсқасы 1941 жылы шықты, режиссері Арчи Мейо, ал басты рөлді Джек Бенни ойнады. 1960 жылы Самия Гамалдың қатысуымен «Суккар Ханим» атты дыбыстық фильм түсірілді. Пьесаның ең ерте опералық бейімделуі – Мануэль Фернандес Кабальероның 1897 жылғы «La viejecita» сарсуэласы, ол әлі де Испанияда қойылады. Карлос (Чарли) рөлі Люкреция Аранаға арнап жазылған. Жеван Брэндон Томас 1930 жылы Лондондық актерлер мен олардың достарының көңілін көтеру үшін «Баббс в лесу» атты пантомима нұсқасын жазды. «Observer» журналы: «Брэндон Томас мырзаның кез келген уақытта төменгі – өте төменгі – комедияда жақсы өмір сүре алатыны анық». Бродвейдегі «Where's Charley?» музыкалық нұсқасы Джордж Эбботттың кітабымен, Фрэнк Лойсердің музыкасы мен сөздерімен, Рей Болгердің Чарли рөлінде ойнауымен қойылды. Ол 1948-1950 жылдары Санкт-Джеймс театрында өтті және Болгердің «Once in Love with Amy» әнін ұсынды. Мюзикл 1952 жылы фильмге айналдырылды (Болгер сахнадағы рөлін қайталады) және 1958 жылы Лондонның Палас театрында сәтті өтті. 1957 жылы АҚШ-тағы CBS телеарнасы «Playhouse 90» сериясының бөлігі ретінде тікелей эфирде көрсетілді, онда Арт Карни Баббс, Орсон Бин Чарли және Жанет Макдональд нағыз Донна Люсия рөлінде ойнады. Ричард Брайерс 1965 жылғы нұсқада Баббсты ойнады, ал 1969 жылғы қойылымда Дэнни Ла Ру, Корал Браун және Ронни Баркер ойнады. 1975 жылы теледидар үшін «Сәлем, мен сіздің әжеңізмін!» атты советтік нұсқасы жасалды. Қытайлық нұсқасы «Ли Чаның әпкесі» 2015 жылы алғаш рет музыкалық пьеса ретінде бейімделді, ол 500-ден астам рет қойылды және қайта жаңғыртылды. «Ли Чаның әпкесі» 2018 жылы осы атпен қытайлық фильм ретінде бейімделді (фильм плакатында «Hello, Mrs. Money» ағылшынша атауы да көрсетілген). Үнді нұсқаларына Моручи Мавши, Пралхад Кешав Атренің 1947 жылы алғаш рет қойылған және әлі де қайта жаңғырылып тұратын маратхи адаптациясы, және 1958 жылы Хиндустани театры қойған Халид Ки Хала, урду адаптациясы кіреді.